Карлукский 37% · Кыпчакский 62% · Огузский 1% — доля записей, для которых в источниках указано наречие
В Джизакской области распространены карлукское («y-говоры»), кыпчакское («j-говоры») и частично огузское наречия, а также северные узбекские говоры.
В карлукских говорах уподобление гласных в составе слова, то есть явление сингармонизма, утрачено. Однако в кыпчакских говорах таких районов, как Галляарал и Бахмал, это явление хорошо сохранилось.
В Фаришском районе и северных узбекских говорах первичная долгота гласных, свойственная древнетюркскому языку, сохранилась в качестве смыслоразличительного признака.
В кыпчакских говорах области вместо звука "y" литературного языка используется "j" (такие говоры называются «j-говоры»). Также вместо согласного "x" употребляется звук "q".
В джизакском говоре под влиянием освоения заимствованного звука "f" наблюдается его использование даже там, где исконно должен быть "p" (гиперкоррекция).
Аффикс винительного падежа (-ni) редуцируется и произносится в таких формах, как -nʻ, -dʻ, -tʻ. Кроме того, аффиксы дательного (-ga) и местного (-da) падежей часто используются друг вместо друга.
В кыпчакских говорах при присоединении аффикса дательного падежа к личным местоимениям образуются специфические формы "magʻan", "sagʻan", "ogʻan".
Конечный "r" в аффиксе множественного числа выпадает, и он часто произносится в форме "-la" или "-lä". В конструкциях с родительным падежом аффикс принадлежности 2-го лица может опускаться.
Настоящее продолженное время глагола в карлукских говорах выражается формами "-yäpti" или "-yäp", а в кыпчакских говорах — формой "-jatïr".
Форма 1-го лица множественного числа прошедшего времени вместо "-dik" принимает вид "-tïy" или "-dïy". В историческом прошедшем времени аффиксы лица и числа выпадают, и лицо выражается только через местоимение.
Аффикс "-moqchi", образующий будущее время цели, в джизакском говоре произносится как "-moxchi" или "-mäxchi".
Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.
Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.
Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.
Koʻplik qoʻshimchasi koʻpincha -la shaklida boʻladi.
Z undoshining taʼsiri tufayli koʻplik qoʻshimchasi -är shaklida qoʻshiladi.
Koʻplik affiksi -lä shaklida qoʻllanadi.
Toshkent va Jizzax shevalarida II shaxs ko'plik egalik affiksi tarkibidagi burun tovushi tushib, cho'ziqlik yoki -yʻz/-z shaklini oladi.
3-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasining dialektal varianti.
Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.
Tushum kelishigi qoʻshimchasi qisqargan va assimilyatsiyalashgan shakllarda uchraydi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.
Tushum-qaratqich kelishigi affiksida n > d/t hodisasi uchraydi.
Joʻnalish kelishigi koʻproq y, m, l, r, n sonor undoshlari bilan tugagan soʻzlarga -ä shaklida qoʻshiladi.
Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.
1-, 2- va 3-shaxs olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maqan, saqan, oqan shaklini oladi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida oʻrin-payt kelishigi unli va jarangli undoshlardan soʻng -dä, jarangsiz undoshlardan soʻng -tä boʻladi.
Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.
Kishilik olmoshlarining 1- va 2-shaxs birlik shakllari joʻnalish kelishigida magʻan, sagʻan, ugʻan yoki mägän, sägän koʻrinishida qoʻllanadi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.
III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.
I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.
Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).
Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.
Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.
Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.
Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.
Oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik affiksi Jizzax shevasida -tïy shaklida keladi.
Oʻtgan zamon hikoya feʼli Jizzax shevasida choʻziq unli bilan -u:dum shaklida hosil boʻladi.
Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.
Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.
Birinchi komponenti -ib ravishdoshi, ikkinchi komponenti edi yordamchi feʼlidan iborat qoʻshma feʼllar qisqarib, -uvd-/-üvd- shaklini oladi.
Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz formasi bormasъydъm shaklida aytiladi.
Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.
Qorluq-chigil-uygʻur guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga -yäp qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasaladi.
Aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga yoki ravishdoshga -yotıp/-yätıp qoʻshish orqali ifodalanadi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Kelasi zamon maqsad feʼli Jizzax shevasida -moxchi / -mäxchi shakllarida qoʻllanadi.
Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Jizzax shevasida hozirgi zamon sifatdoshi quyidagicha aytiladi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.
Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.
Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi shakli Jizzax y-lovchi shevalarida -äykän/-ytïkän koʻrinishida qoʻllanadi.
Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.
Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.
Shaxssiz, shaxsi noma'lum va hamma uchun umumiy boʻlgan buyruq mayli shakli qorluq-chigil-uygʻur lahjasida ushbu variantlarda yasaladi.
Yom shevasida istak mayli -äniy shaklida ifodalanadi.
Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.
Shart mayli I shaxs ko'plik shaklidagi -k o'rniga -y qo'llanadi.
Жиззах шевасида сўроқ юкламаси кесимлик аффиксидан олдин келади.
-da yuklamasi Jizzax shevasida -tä shaklida keladi.
Jizzax shevasida orttirma nisbat yasovchi -ir affiksi oʻrniga -oʻr aytiladi.
Chegara maʼnosini bildiruvchi ravish yasovchi affiks -gächä shaklida boʻladi.
Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.
Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.
Shevaga yot boʻlgan [f] tovushini oʻzlashtirish oqibatida [p] qoʻllanishi lozim boʻlgan oʻrinlarda ham [f] ishlatiladi (giperkorreksiya).
Qipchoq lahjasini tashkil etuvchi shevalarda x undoshi q undoshi bilan almashinib qo'llaniladi.
Adabiy tildagi ochiq o bilan aytiladigan ba'zi soʻzlar shevalarda ä bilan aytiladi.
r undosh tovushidan oldin ï, i, u, o unli tovushlari qo'shiladi.
Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).
So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.
Soʻz oxiridagi ft birikmasi p tarzida talaffuz etiladi.
Soʻz oxiridagi d undoshi tushib qoladi.
Soʻz oxiridagi q undoshi tushib qoladi.
Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida chn birikmasi sht ga aylanadi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Buyruq shakli soʻzlarning oxiri l tovushi bilan tugagan boʻlsa, buyruq qoʻshimchalari qoʻshilganda yoki qoʻshilmasdan ham bu tovush tushib qoladi.
Birlamchi cho'ziqlik urg'uning dastlabki bo'g'inga tushishi xususiyati bilan bog'liq holda saqlanib qolgan.
Andijon shevasidagi oʻ-o tovushlari Qoʻqon va Jizzax shevalarida u-ü ga toʻgʻri keladi.
So'z oxiridagi k undoshi y ga o'tadi (Toshkent, Jizzax shevalaridagi kabi).
a unlisi orqa qator varianti bo'lmay, old qator ə tarzida talaffuz etiladi.
Inkor fe'li shaklidagi -may- o'rnida ba'zan ъ (ı) tovushi qo'llanadi.
Birinchi bo'g'indagi o (ͻ) unlisi o'rnida ə unlisi qo'llanadi.
Undoshlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi cho'ziq unlilar hosil bo'ladi.
So'z o'rtasida y tovushi orttirilib, diftonglashish yuz beradi.
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Qadimgi turkiy birlamchi choʻziq unlilar Janubiy Xorazm va Shimoliy oʻzbek guruhidagi ayrim shevalarda (Iqon, Qorabuloq) maʼno farqlovchi mustaqil fonema sifatida saqlangan.
Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.
Toshkent shevasida 1-shaxs ko'pligida, Jizzax shevasida esa 2-shaxsda qaratqich-qaralmish munosabatida qaralmishdagi egalik affiksi tushishi mumkin.
Jizzax shevasida tarixiy oʻtgan zamon shaklida barcha shaxslarda (birlik va koʻplik) feʼlga shaxs-son affiksi qoʻshilmay, shaxs faqat olmosh bilan koʻrsatiladi.
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Forish tumanidagi bogʻdonliklar shevasi bilan janubiy xorazmliklar yoki shimoliy oʻzbek shevalari (Qorabuloq, Iqon) oʻrtasida fonetik va grammatik jihatdan oʻxshashliklar mavjud.
Qirq, saroy, egallaorol, joʻsh, nayman, qoʻngʻirot, xitoy, qipchoq, qoraqalpoq, baxmal, ming, burkut kabi shevalar birlashib, oʻzbek tilining qipchoq dialektini tashkil qiladi.
Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.
O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.
Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.
O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.
Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.
Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
Viloyatning janubiy-gʻarbiy va shimoliy-gʻarbiy tomonidagi qipchoq shevalarida tanglay singarmonizmi kuchli.
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.
Jizzax shevasida tarixiy uzoq oʻtgan zamon feʼlining barcha shaxslarida shaxs-son affikslari qoʻshilmay, bir xil shaklda ishlatiladi.
Akademik Reshetov tarixiy-lingvistik jihatdan o'zbek tilini 3 ta katta guruhga ajratadi: Qorluq-chig'il-uyg'ur Y-lovchi o'zbek shevalari, Qipchoq J-lovchi o'zbek shevalari va O'g'uz dialektlari.
Turkiy tillarning dastlabki davrlaridagi birinchi bo'g'indagi birlamchi cho'ziqlik hozirgi Xorazm, Forish va shimoliy o'zbek shevalarida saqlanib qolgan; Saroy mahallasi shevasida birlamchi cho'ziqlik uchramaydi, ammo ikkilamchi cho'ziqlik faol qo'llanadi.
«ogʻiz suti» — 1 результат · все
| В диалекте | По-литературному / пояснение | Где | Источник |
|---|---|---|---|
| Uvuz | ogʻiz suti Yangi tuqqan sigir sutidan tayyorlanadigan ovqat turi
|
Ubaydullayev 2023, с. 611 |
Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.
