Qarluq 86% · Qipchoq 14% · Oʻgʻuz 0% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Fargʻona viloyati shevalari asosan oʻzbek adabiy tiliga asos boʻlgan qarluq (y-lovchi) lahjasiga kiradi, shuningdek, hududda qipchoq (soʻz boshida 'y' oʻrniga 'j' ishlatuvchi j-lovchi) shevalari ham uchraydi.
Fargʻona, Qoʻqon va Margʻilon kabi shahar shevalarida unlilar ohangdoshligi (singarmonizm - soʻzda unlilarning qattiq-yumshoqlikka moslashishi) yoʻqolgan va 7 ta unli fonema mavjud. Qipchoq shevalarida esa bu hodisa saqlanib qolgan. Ohangdoshlikning yoʻqolishi shahar shevalarida omonim (shakldosh) soʻzlarning koʻpayishiga olib kelgan.
Fargʻona shevalarida [x], [h] yoki [gʻ] undoshlari tushib qolishi natijasida ulardan oldingi unli choʻziq talaffuz qilinadi.
Soʻz oʻrtasida va oxirida [p] va [b] tovushlari koʻpincha sirgʻaluvchi [v] tovushiga aylanadi. Shuningdek, soʻz oxiridagi [q] tovushi [gʻ] yoki [x] ga oʻtishi kuzatiladi.
Qaratqich (-ning) va tushum (-ni) kelishiklari qoʻshimchalari koʻpincha qisqarib, soʻz oxiridagi undoshga moslashgan holda -di, -ti, -nʻ kabi shakllarda qoʻllanadi. Baʼzan ikkala kelishik shaklan birlashib ketadi.
Koʻplik qoʻshimchasi (-lar) oxiridagi [r] tovushi tushib qolib, -la yoki -lä tarzida aytiladi. Bu qoʻshimcha koʻpincha yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini bildirish uchun ishlatiladi.
Hozirgi zamon davom feʼli asosan -yäp yoki qisqargan -ya qoʻshimchasi bilan yasaladi. Birinchi shaxsda -man oʻrniga -pän qoʻllanadi.
Oʻtgan zamon feʼlining uchinchi shaxs koʻplik shakli -ishti, -shti qoʻshimchalari bilan yasaladi va Fargʻona, Qoʻqon shevalarida bu shakl yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosida ham ishlatiladi.
Kelasi zamon sifatdoshi (-adigan) shevalarda -dïgon, -dïgän, Qoʻqonda esa -eydïgon kabi fonetik oʻzgarishlar bilan talaffuz qilinadi.
Fargʻona shevalarida baʼzi soʻzlar adabiy tildagidan farqli maʼnolarda qoʻllanadi. Masalan, 'buvi' soʻzi ona maʼnosida, 'pashsha' esa chivin maʼnosida ishlatiladi.
Fargʻona vodiysida tarixan hunarmandchilik rivojlanganligi sababli, metallsozlik, temirchilik va zargarlikka oid juda boy maxsus atamalar saqlanib qolgan. Ayrim atamalar hududlar boʻyicha farqlanadi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Burun tovushlari taʼsirida yoki qipchoq shevalarida singarmonizm qoidasiga koʻra koʻplik qoʻshimchasi -nar, -när shakllarida qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.
-lug qo'shimchasi egalik ko'rsatkichi bilan birgalikda kelib ko'plik va hurmat ma'nosini ifodalaydi.
Yumshoq unlili oʻzak-negizlardan soʻng koʻplik qoʻshimchasi singarmonizm taʼsirida -lär tarzida qoʻllanadi.
Koʻplik affiksi baʼzan bu variantlarda uchraydi.
Fargʻona shevalarida 1-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi oxirida jarangssizlanish uchraydi.
Fargʻona shevalarida 2-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi adabiy tildagi -ingiz oʻrnida -yız, -ylär, -ıylär, -ız koʻrinishlariga ega boʻladi.
Qoʻqon shevasida 2-shaxs koʻplik egalik koʻrsatkichi -ız shaklida qisqarib qoʻllanadi.
Fargʻona shevalarida qaratqich kelishigi baʼzan -ti/-di tarzida uchraydi.
Qaratqich-tushum affiksidagi n/d/t tovushlarining almashinishi bilan ifodalanadi.
Y-lovchi shevalarda qaratqich kelishigi qisqargan -nʻ, -dʻ, -tʻ shakllarida qo'llanadi.
Toshkent, Farg'ona va Qarshi kabi y-lovchi shevalarda qaratqich va tushum kelishiklari shaklan birlashib, qisqargan va o'zakdagi undoshga assimilyatsiyalashgan variantlarda keladi.
Shahar shevalarida qaratqich kelishigi qo'shimchasi o'zakning tabiatiga qarab -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.
Qaratqich va tushum kelishiklarining qo'shimchalari (-ning va -ni) -nь, -dь, -tь shakllarida keladi.
-ni affiksi ham qaratqich, ham tushum kelishigi ma'nolarini ifoda etadi.
Tushum kelishigi qoʻshimchasi Namangan va Toshkent shevalarida soʻz oxiridagi undoshga toʻliq progressiv assimilyatsiyalashadi; qipchoq va Margʻilon shevalarida esa qisman assimilyatsiyalashib -dı, -di, -tı, -ti shaklida boʻladi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.
Tushum-qaratqich affiksida -n//-d//-t tovushlari almashinadi.
Tushum va qaratqich kelishiklari affikslari assimilyatsiyaga uchraydi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi unli va undoshlar bilan tugagan soʻzlarga -gä shaklida qoʻshiladi.
Shahar shevalarida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi -gä, -kä, -qä / -qo shakllarida qo'llanadi.
Chuqur til orqa q, gʻ undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -qä/-qa shaklida qoʻshiladi.
Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.
Kishilik olmoshlari joʻnalish kelishigida qipchoq shevalarida qoʻshaloq ŋ bilan aytiladi.
Qattiq o'zak unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli bilan tugasa -g'a, yumshoq o'zak jarangsiz undosh bilan tugasa -ga tarzida qo'shiladi.
Shahar shevalarida o'rin-payt kelishigi ko'rsatkichi -dä, -tä shakllarida uchraydi.
Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
III shaxs birlik kishilik olmoshiga v tovushi orttirilib, 'vo' shaklida qo'llanadi.
I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.
Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).
Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.
Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.
Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.
Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruhi shevalarida qanday olmoshi qonday||qondaqa tarzida ishlatiladi.
Toʻrt sonining Toshkent, Qoʻqon va Margʻilon shevalaridagi talaffuzi.
Ikki sonining Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruh shevalaridagi talaffuzi.
Tartib son yasovchi affiks.
Hozirgi zamon davom feʼli 1-shaxs birlik qoʻshimchasida m > p almashinuvi yuz beradi.
Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -ıshtı qoʻshimchasi bilan yasaladi.
Margʻilon shevasida -lär koʻrsatkichidan soʻng 2-shaxs birligi -ıŋ qoʻshilib, 2-shaxs koʻplik maʼnosida ishlatiladi.
Er-/e- koʻmakchi feʼlining yopiq boʻgʻinli soʻzlarga birikishi.
Oʻtgan zamon eshitilganlik feʼli Fargʻona shevalarida -eppän shaklida qisqarib keladi.
Uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi -shti, -ishti shakllari bilan yasaladi.
Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.
Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.
Yakka shaxsga nisbatan hurmat ma'nosini bildirish uchun o'tgan zamon fe'liga -ishti qo'shimchasi qo'shiladi.
O'tgan zamon aniqlik fe'lining III shaxs birlik shakliga ko'plik -lär va II shaxs birlik -ing qo'shilib yasaladi.
Ko'plik affiksidagi r va egalik affiksining i/u si tushirib qoldiriladi.
O'tgan zamon aniqlik fe'lining III shaxs ko'plik bo'lishsiz shakli Saroy shevalarida -mäshti tarzida aytiladi.
Tarixiy uzoq oʻtgan zamon feʼlining III shaxs boʻlishsiz koʻplik formasida -mä qoʻshimchasidan soʻng -shkän qoʻshiladi.
Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli -mä:rъdъ- tarzida yasaladi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasi shevalarida kelasi zamon maʼnosini ifodalovchi shakllar.
III shaxs koʻplik boʻlishsiz formasi -mäshadi shaklida aytiladi.
Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.
Hozirgi zamon davom fe'li -yäp affiksi va tegishli shaxs-son qo'shimchalari bilan yasaladi.
Fargʻona shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -ya (-yäp) qoʻshimchasi bilan yasaladi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi qoʻshimchasi -atağan, -ädağän yoki -tyğan shaklida qoʻllanadi.
Qorabuloq shevasida hozirgi zamon sifatdosh affiksi singarmonistik juftsiz turgʻun -dugʻon shaklida keladi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.
Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.
Bormaydigan so‘zi barmavüch, barmavöch tarzida ishlatiladi.
Kelasi zamon moʻljal feʼli -eydъgon shaklida boʻladi.
Qo'qon shevasida sifatdosh -eydigon tarzida aytiladi.
Sifatdoshning -abogen shakli Qoʻqon shevasida uchraydi.
Ravishdoshning boʻlishsiz shakli turli shevalarda -may, -mäy, -miy qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.
Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.
Chuqur til orqa [q] va [gʻ] tovushlari bilan yondosh kelganda infinitiv affiksi -maq shaklida keladi.
Buyruq maylining -n va -ъn qoʻshimchasi bilan ifodalangan shakli hurmat ma'nolarini ifodalaydi.
Buyruq maylining koʻplikda ishlatiladigan shakllari mensimaslik yoki hurmat ma'nosini bildiradi hamda oxiriga koʻplik qoʻshimchasi oladi.
Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.
Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruhi shevalarida II shaxs ko'plik buyruq shakli -ъngʻlar, -ъnglär shaklida aytiladi.
Singarmonizm kuchli saqlangan saroy va qipchoq-qoraqalpoq shevalarida o'zakka qarab qalin va yumshoq talaffuz qilinadi.
Marg'ilon va Qo'qon shevalarida II shaxs ko'pligi -sälärъng shaklida aytiladi.
Saroy guruhi shevalarida II shaxs ko'pligi -salarъngʻ, -sala:ngʻ kabi shakllarda aytiladi.
Fargʻona va Andijon shevalarida -chän / -chäng qoʻshimchasi inkor maʼnosida (adabiy -siz maʼnosida) qoʻllanadi.
Andijon va Farg'ona shevalarida ot yasovchi affiks.
Oʻzlik nisbatining III shaxs koʻplik boʻlishsiz shakliga -ma qoʻshimchasi qoʻshilib aytiladi.
Adabiy tildagi sifat yasovchi -li qoʻshimchasi oʻrnida -lik, -liq qoʻllaniladi.
Oʻzbekcha -chi affiksi oʻrniga tojikcha -gar affiksi qoʻshilib, kasb-hunar yoki ish-harakat bajaruvchisi oti yasaladi.
Vazifa jihatdan oʻzbekcha -chi suffiksiga toʻgʻri keladi.
Chegara maʼnosini bildiruvchi ravish yasovchi affikslashgan koʻmakchi.
Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.
Singari koʻmakchisi qipchoq guruh shevalarida sïngngarï shaklida aytiladi.
Koʻk sifatining orttirma darajasi shakli.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Chuqur til orqa [q] va [gʻ] tovushlari bilan yondosh kelganda [a] unlisi o-lashmasdan oʻz holicha saqlanadi.
b fonemasi oʻzidan keyingi boʻgʻinda n tovushi boʻlsa, regressiv assimilyatsiya natijasida burunlashadi.
[p] tovushi portlash xususiyatini yoʻqotib, jarangli lab-lab frikativ [v] tovushiga aylanadi.
r tovushi regressiv yoki progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
Soʻz oxiridagi [қ] tovushi spontan tarzda jaranglilashib [ғ] ga oʻtadi.
Oldingi qator, lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.
Oldingi qator i va orqa qator y unlilarining konvergensiyasi natijasida hosil boʻlgan indifferent lablanmagan ъ tovushi qoʻllanadi.
[x] yoki [h] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.
[gʻ] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.
[e] unlisi talaffuzda ogʻizning maksimal yopiqligi sababli [ï] ga yaqinlashadi va almashadi.
Lab-lab v va chuqur til orqa undoshlar taʼsirida a unlisi lablashib o tovushiga oʻtadi.
Y-lovchi shahar shevalarida [b] tovushi frikativ lab-lab [v] tovushi bilan almashadi.
Koʻpchilik oʻzbek shevalarida t tovushi sporadik ravishda ch tovushiga oʻtadi.
n tovushi k, q, g, gʻ undoshlaridan oldin kelganda ng tovushiga oʻtadi.
Sandxi holatida ikkinchi soʻz boshidagi b yoki p tovushlari taʼsirida n tovushi m ga oʻtadi.
So'z boshida va so'z oxirida y tovushi sporadik tushib qoladi.
k tovushi so'z o'rtasida va so'z oxirida sirg'aluvchi x' tovushiga o'tadi.
So'z oxirida (affikslardan oldin ham) k tovushi y tovushiga o'tadi.
Y-lovchi shevalarda [нг] tovushi [й] tovushiga oʻtadi.
[қ] tovushi spirantizatsiyaga uchrab [х] ga oʻtadi.
Soʻz oxiridagi q tovushi oʻrnida r aytiladi.
Oldingi qator lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.
Oldingi qator, lablanmagan, tor yolashmagan e tovushi qoʻllanadi.
Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari bilan yondosh kelganda turgʻun orqa qator indifferent ь unlisi qoʻllanadi.
Toshkent-Fargʻona guruh shevalarida [f] tovushi [p] tovushiga oʻtadi.
Adabiy tildagi s undoshi oʻrnida lahjada ch qoʻllanadi.
E unlisi shahar va shahar tipidagi shevalarda biroz yopiqroq, qipchoq lahjasida esa ochiqroq talaffuz etiladi.
So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).
Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).
e unlisining reduksiyaga uchrab, ъ unlisi holatiga kelib qolishi.
So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.
Sht undosh birikmasi t ga o'tadi.
Regressiv assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida r tovushi y ga aylanadi.
Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida rg birikmasi ll ga aylanadi.
Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida bn birikmasi pp ga aylanadi.
Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida kn birikmasi yd ga aylanadi.
Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).
Uchinchi shaxs kishilik olmoshida lablanish xususiyati natijasida v undoshi orttiriladi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Marg'ilon shevasida ikki so'zi ǝkko tarzida aytiladi.
ch va sh undoshlarining almashinishi.
Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.
Soʻz boshida i oʻrniga e kelishi.
Andijon shevasidagi oʻ-o tovushlari Qoʻqon va Jizzax shevalarida u-ü ga toʻgʻri keladi.
Qoʻqon, Namangan va Margʻilon shevalarida o unlisining lablanishi kuchli boʻlib, ö (oʻ) ga yaqin talaffuz qilinadi.
Oltiariq qishlog'ida l bilan tugagan fe'l o'zaklarida aniq hozirgi zamon shaklida l tushib qoladi.
Kel, ol, sol kabi feʼllarda hozirgi davom zamonda l tovushi tushirib aytiladi.
Kavshar soʻzida vsh tovush birikmasi assimilyatsiyalashib shsh tarzida aytiladi.
Qoʻqon va Margʻilon shevalarida unli choʻziq aytiladi.
Farg'ona vodiysidagi ustalar 'sandon' so'zini asosan 'sandal' shaklida qo'llaydilar.
"chibiq" so'zidagi unlilar "u" ga aylanadi.
Unlilarning torayishi va old qatorlashishi kuzatiladi.
Adabiy tildagi 'naʼl' soʻzidagi ayin/tutuq belgisi oʻrnida 'h' tovushi aytilib, qoʻshimcha unli bilan 'nahal' tarzida talaffuz qilinadi.
Qoʻqon shevasida 'nay' soʻzi 'noy' shaklida uchraydi.
'kashkul' soʻzi 'kachkul' tarzida qoʻllanadi.
Adabiy tildagi 'joʻmrak' soʻzi miskarlar nutqida 'joʻmak' shaklida uchraydi.
Sandon soʻzi ustalar tilida sandal tarzida talaffuz qilinadi.
Adabiy tildagi ch oʻrniga j aytilishi.
Soʻz boshidagi k tovushi g ga aylanadi.
Soʻz oxiridagi u tovushi i ga almashadi.
eh birikmasi iy ga oʻtadi.
Soʻz boshidagi d tovushi b ga oʻtadi.
Bogʻ soʻzidagi jarangsizlanish.
Rus tilidan oʻzlashgan soʻz boshidagi v tovushi oʻrnida sh tovushi qoʻllaniladi.
Karnay soʻzida rn tovush birikmasi nn shaklida assimilatsiyalashadi.
Adabiy tildagi u tovushi shevada ü tarzida talaffuz qilinadi.
Ayrim soʻzlarda r tovushi oʻrniga l ishlatiladi.
Soʻz oxiridagi jarangsizlanish va unlining torayishi kuzatiladi.
I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.
K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.
E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).
Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.
O-lashish asosan lab-lab v undoshi yoki chuqur til orqa undoshlari qurshovida vujudga kelgan boʻlib, dastlab bir boʻgʻinli, keyinchalik ikki boʻgʻinli soʻzlarga tarqalgan.
Chush va chish soʻzlarida t ning ch ga oʻtishi oraliq unli butunlay tushib qolganda [tsh > ch] tarzida yuz beradi.
[h] tovushining mavjud bo‘lish-bo‘lmasligiga qarab y-lovchi shevalar ikki guruhga bo‘linadi: a) mustaqil fonema sifatida [h] ga ega bo‘lgan shevalar (Farg‘ona, Marg‘ilon, Qo‘qon va boshqalar); b) [x] va [h] o‘rtasidagi palatallashgan [h'] ga ega bo‘lgan shevalar (Toshkent va unga yondosh y-lovchi shevalar).
Baʼzi shevalarda (masalan, Parkent) 3-shaxsda hurmat koʻrsatuvchi -lar affiksi tushib qolishi yoki ishlatilmasligi holati kuzatiladi.
Shaklan oʻxshash soʻzlar turli shevalarda boshqa-boshqa tushunchalarni anglatadi.
J-lovchi hamda singarmonizm saqlangan y-lovchi shevalarda (Fargʻona tip) qattiq va yumshoq unlilar kontrasti tufayli omonimlar kam uchraydi. Aksincha, singarmonizmni toʻla yoʻqotgan shahar shevalarida (Toshkent, Qoʻqon) omonimiya hodisasi keng tarqalgan.
Sheva - xalq jonli tilining o'ziga xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarga ega bo'lgan eng kichik qismi. Dialekt - xalqaro atama bo'lib, umumlingvistik ma'noda ishlatiladi. O'zbek dialektologiyasi uchun sheva va lahja atamalarini qo'llash yetarlidir.
V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek xalqi tarkibida nayman, qoraqalpoq, chandir, qo'ng'irot kabi urug'-qabilalar mavjudligi, ularning Farg'ona, Samarqand, Qashqadaryo kabi viloyatlarda tarqalgani va shevalarning urug'-qabila tillaridan kelib chiqqanligi haqida ma'lumot.
O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.
Fargʻona shevalari (Fargʻona, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) oʻzining morfologik qurilishi bilan, Toshkent shevasi esa fonetik tizimi (unlilar tarkibi) bilan oʻzbek milliy adabiy tiliga asos boʻlgan.
O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.
Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.
Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.
-lä koʻrsatkichi koʻp shevalarda yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini ifodalash uchun qoʻllanadi.
Fargʻona, Andijon va Qoʻqon shevalarida feʼlning 3-shaxs koʻpligi hurmat maʼnosida birlik uchun ishlatiladi.
Fargʻona guruhi shevalarida ega koʻplik shaklida boʻlsa ham, kesim baʼzan 3-shaxs birlikda keladi.
Toshkent, Fargʻona va Karnob shevalarida oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon aniqlik mayli shakllarining oʻziga xos shaxs-son qoʻshimchalari bilan tuslanishi.
Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.
Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.
Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
'Uqmoq' fe'li Xivada yo'q, shuning uchun bu so'zni xivalik va urganchliklar tushunmaydilar.
Chanshangan misoli o'zbek qipchoq lahjasi sibilant bo'limiga mansub bo'lib, turk-barlos lahjasi spirantli bo'lganligini ko'rsatadi.
Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).
Hayvon nomlariga nisbat berilgan holda nomlangan topoobyektlar (Alqor, Baliqko'l, Bo'lon, Kaptarxona).
Andijon atrofidagi saroy, qipchoq-qoraqalpoq tip shevalarida singarmonizm kuchli boʻlib, i va ï (ь) mustaqil fonemalar sifatida soʻz maʼnolarini farqlaydi (sir-sïr, ilik-ïlïq kabi); Andijon shahar shevasida esa singarmonizm sustroq.
Andijon tipidagi shevalarda (Oʻzgan, Jalolobod, Asaka, Oʻsh) va saroy, qipchoq-qoraqalpoq shevalarida til oldi ü va til orqa u unlilari fonologik jihatdan maʼno ajratish xususiyatiga ega.
Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.
O'zbek tilining Farg'ona gruppa shevalarida, jumladan Andijon shevasida birlamchi turkiy cho'ziq unlilar uchramaydi; cho'ziq unlilar asosan ekspressivlik, urg'u va fonetik qisqarishlar natijasida hosil bo'lgan ikkilamchi cho'ziq unlilardir.
L undoshi Qo'qon, Marg'ilon, Shahrixon va Toshkent shevalarida ruscha l' ga yaqin juda yumshoq talaffuz etiladi. Andijon shahar shevasida esa til oldi unlilardan so'ng yumshoq bo'lsa-da, Qo'qon va Marg'ilondagichalik emas.
Saroy tip shevalarda chetdan oʻzlashtirilgan soʻzlar tanglay ohangdoshligiga boʻysunib, til oldi ä bilan aytiladi.
Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruh shevalarida l bilan tugagan feʼl oʻzagida l dan oldin o kelsa, l ikkilantirib aytiladi.
Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.
Buxoro, Qo'qon, Toshkent va Farg'onada temir, cho'yan ishlab chiqarish va qurol-yarog' (sovut, qalqon, jibba, choroyna, qilich, shop, shashvar, tupang, zambarak) yasash tarixi haqida ma'lumot.
Metallsozlik kasbi tarmoqlari va ishlab chiqarilgan metall buyum turlarining oʻsishi orqasida oʻzbek tili kasb-hunar leksikasida metallsozlikka oid boy terminologiya yuzaga kelgan.
Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.
VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.
XIII-XVI asr yozma yodgorliklarida (Zamahshariyning 'Muqaddimatul adab', Rabg'uziyning 'Qissasul anbiyo', Navoiy asarlarida) kasb-hunar va metallsozlik terminlarining uchrashi.
Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.
Temirchilikda ketmon qismlari va ularni yasash jarayonlari nomlari.
Terminlar kasb-hunar ahllarining narsa va hodisalarga ularning belgilarini toʻgʻri tushunish hamda boshqa narsa va hodisa belgilariga oʻxshatib, qiyoslab, obrazli tushunish yoʻli bilan tuziladi (oʻxshatish prinsipi).
Asbob va buyumlar inson, hayvon va qushlarning a'zolariga o'xshatilib nomlanishi.
Zargarlar va pichoqchilar asbob va naqshlarni hasharot va mayda jonivorlarga o'xshatib nomlashlari.
Kasb-hunar ahllarining narsalarni yoki ularning ayrim o'rinlarini turli xil o'simliklarga o'xshatib yasash va ularning nomini ham narsalarga ko'chirish tajribasi.
Fargʻona hunarmandlari leksikasida asbob va buyumlarni nomlashda bir necha prinsiplar (vazifasiga, oʻrniga, tashqi shakliga, ovoziga, oʻlchoviga, ish jarayoni va harakatiga koʻra) asos qilib olinadi.
Fargʻona metallsozlari leksikasida terminlar tub, yasama va qoʻshma turlarga boʻlinadi hamda morfologik va sintaktik usullar bilan yasaladi.
Fargʻona shevalaridagi kasb-hunar terminlarining 17,99% tub (oʻzak) terminlar, 20,62% morfologik yoʻl bilan yasalgan, 61,39% qoʻshma terminlardir.
Ikki tub soʻzning qoʻshilishidan tarkib topgan kasb-hunar terminlari umumisteʼmolda uchraydigan va tushunarli terminlardir.
Ikki tub so'zdan tarkib topgan terminlar qismlarining ko'pchiligi metallsozlardan boshqalarga tushunarli bo'lsa-da, ularning metallsozlik leksikasida qanday terminologik ma'nolarda qo'llanilishi umumga tushunilmaydi.
"Tarosh" so'zi affiksga aylanib yetmagan, u qo'shma terminlarning ikkinchi qismi bo'lib kelishidan tashqari, mustaqil so'z sifatida ham ishlatiladi.
Fargʻona metallsozlik (degrez, rixtagar, miskar, temirchi, zargar va h.k.) kasb-hunar leksikasida qoʻshma terminlar ikki, uch, toʻrt va besh soʻzdan tashkil topadi. Ularning koʻpchiligi faqat soha mutaxassislariga xos boʻlgan maxsus atamalardir.
Kasb-hunar leksikasida oʻxshash, antonim yoki taqlidiy soʻzlarni juftlash orqali yangi atamalar hosil qilinishi.
Kasb-hunar leksikasida boshqa tillardan (tojikcha, arabcha, ruscha) kirgan soʻzlar oʻzbekcha soʻz va affikslar bilan turli xil tarkiblarda birikib yangi terminlar hosil qiladi.
Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.
Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.
Fargʻona tip shevalarda (Qoʻqon, Margʻilon va boshqa) 7 ta unli fonema mavjud. Bu shevalarda orqa qator keng [a] unlisi fonema sifatida saqlangan, Toshkent shevasidagi [ä, e] oʻrniga uchta keng unli fonema [a, ä, o] bor.
Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.
Toshkent va Samarqand shevalarida 6 fonemalik vokalizm tizimi mavjud; Iqon shevasida 9 qisqa va 9 cho'ziq unli fonema mavjud; Qo'qon va Marg'ilonda 7 fonema mavjud.
«Ketmonlik» — 7 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| Kesma
Кесма |
ketmonlik Ketmonlik
|
Ibrohimov 1959, 435-bet | |
| Ketmonlik
Кетмонлик |
Ketmonlik | Ibrohimov 1959, 436-bet | |
| buxtovkachi
бухтовкачи |
buxtovshchik Ketmonlik temirni toʻqmogʻi bilan urib ishlaydigan buxtovka mashinasini idora etuvchi ishchi
|
Ibrohimov 1959, 202-bet | |
| buy
буй |
ketmonlik avzal plastinka dlya ketmenya
|
Ibrohimov 1959, 157-bet | |
| girvonchi
гирвончи |
qaytaruvchi Ketmonlik tunuka (plastinka)ning boʻgʻzini, chuvugʻini va yelkasini qaytaruvchi usta
|
Ibrohimov 1959, 200-bet | |
| ketmonlik
кетмонлик |
kesindi | Fargʻona | Ibrohimov 1959, 288-bet |
| ketmonlik temir
кетмонлик темир |
ketmonlik temir Ketmon yasash uchun moʻljallangan temir
|
Ibrohimov 1959, 107-bet |
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
