Қарлуқ 86% · Қипчоқ 14% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши
Фарғона вилояти шевалари асосан ўзбек адабий тилига асос бўлган қарлуқ (й-ловчи) лаҳжасига киради, шунингдек, ҳудудда қипчоқ (сўз бошида 'й' ўрнига 'ж' ишлатувчи ж-ловчи) шевалари ҳам учрайди.
Фарғона, Қўқон ва Марғилон каби шаҳар шеваларида унлилар оҳангдошлиги (сингармонизм - сўзда унлиларнинг қаттиқ-юмшоқликка мослашиши) ёʻқолган ва 7 та унли фонема мавжуд. Қипчоқ шеваларида эса бу ҳодиса сақланиб қолган. Оҳангдошликнинг ёʻқолиши шаҳар шеваларида омоним (шаклдош) сўзларнинг кўпайишига олиб келган.
Фарғона шеваларида [х], [ҳ] ёки [ғ] ундошлари тушиб қолиши натижасида улардан олдинги унли чўзиқ талаффуз қилинади.
Сўз ўртасида ва охирида [п] ва [б] товушлари кўпинча сирғалувчи [в] товушига айланади. Шунингдек, сўз охиридаги [қ] товуши [ғ] ёки [х] га ўтиши кузатилади.
Қаратқич (-нинг) ва тушум (-ни) келишиклари қўшимчалари кўпинча қисқариб, сўз охиридаги ундошга мослашган ҳолда -ди, -ти, -нъ каби шаклларда қўлланади. Баъзан иккала келишик шаклан бирлашиб кетади.
Кўплик қўшимчаси (-лар) охиридаги [р] товуши тушиб қолиб, -ла ёки -лä тарзида айтилади. Бу қўшимча кўпинча якка шахсга нисбатан ҳурмат маъносини билдириш учун ишлатилади.
Ҳозирги замон давом феъли асосан -йäп ёки қисқарган -я қўшимчаси билан ясалади. Биринчи шахсда -ман ўрнига -пäн қўлланади.
Ўтган замон феълининг учинчи шахс кўплик шакли -ишти, -шти қўшимчалари билан ясалади ва Фарғона, Қўқон шеваларида бу шакл якка шахсга нисбатан ҳурмат маъносида ҳам ишлатилади.
Келаси замон сифатдоши (-адиган) шеваларда -дïгон, -дïгäн, Қўқонда эса -эйдïгон каби фонетик ўзгаришлар билан талаффуз қилинади.
Фарғона шеваларида баъзи сўзлар адабий тилдагидан фарқли маъноларда қўлланади. Масалан, 'буви' сўзи она маъносида, 'пашша' эса чивин маъносида ишлатилади.
Фарғона водийсида тарихан ҳунармандчилик ривожланганлиги сабабли, металлсозлик, темирчилик ва заргарликка оид жуда бой махсус атамалар сақланиб қолган. Айрим атамалар ҳудудлар бўйича фарқланади.
Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.
Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.
Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.
Бурун товушлари таъсирида ёки қипчоқ шеваларида сингармонизм қоидасига кўра кўплик қўшимчаси -нар, -нäр шаклларида қўлланади.
Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.
-луг қо'шимчаси эгалик ко'рсаткичи билан биргаликда келиб ко'плик ва ҳурмат ма'носини ифодалайди.
Юмшоқ унлили ўзак-негизлардан сўнг кўплик қўшимчаси сингармонизм таъсирида -лäр тарзида қўлланади.
Кўплик аффикси баъзан бу вариантларда учрайди.
Фарғона шеваларида 1-шахс кўплик эгалик қўшимчаси охирида жарангссизланиш учрайди.
Фарғона шеваларида 2-шахс кўплик эгалик қўшимчаси адабий тилдаги -ингиз ўрнида -йıз, -йлäр, -ıйлäр, -ıз кўринишларига эга бўлади.
Қўқон шевасида 2-шахс кўплик эгалик кўрсаткичи -ıз шаклида қисқариб қўлланади.
Фарғона шеваларида қаратқич келишиги баъзан -ти/-ди тарзида учрайди.
Қаратқич-тушум аффиксидаги н/д/т товушларининг алмашиниши билан ифодаланади.
Й-ловчи шеваларда қаратқич келишиги қисқарган -нъ, -дъ, -тъ шаклларида қо'лланади.
Тошкент, Фарг'она ва Қарши каби й-ловчи шеваларда қаратқич ва тушум келишиклари шаклан бирлашиб, қисқарган ва о'закдаги ундошга ассимиляциялашган вариантларда келади.
Шаҳар шеваларида қаратқич келишиги қо'шимчаси о'закнинг табиатига қараб -н', -д', -т' шаклида қо'лланади.
Қаратқич ва тушум келишикларининг қо'шимчалари (-нинг ва -ни) -нь, -дь, -ть шаклларида келади.
-ни аффикси ҳам қаратқич, ҳам тушум келишиги ма'ноларини ифода этади.
Тушум келишиги қўшимчаси Наманган ва Тошкент шеваларида сўз охиридаги ундошга тўлиқ прогрессив ассимиляциялашади; қипчоқ ва Марғилон шеваларида эса қисман ассимиляциялашиб -дı, -ди, -тı, -ти шаклида бўлади.
Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига оид шеваларда тушум келишиги -нï қўшимчаси билан шаклланади.
Тушум-қаратқич аффиксида -н//-д//-т товушлари алмашинади.
Тушум ва қаратқич келишиклари аффикслари ассимиляцияга учрайди.
Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида жўналиш келишиги қўшимчаси унли ва ундошлар билан тугаган сўзларга -гä шаклида қўшилади.
Шаҳар шеваларида жо'налиш келишиги қо'шимчаси -гä, -кä, -қä / -қо шаклларида қо'лланади.
Чуқур тил орқа қ, ғ ундошлари билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги қўшимчаси -қä/-қа шаклида қўшилади.
Кишилик олмошларининг ҳар учала шахс бирлигига жўналиш келишиги қўшилганда -ŋä, -ŋа шаклини олади.
Кишилик олмошлари жўналиш келишигида қипчоқ шеваларида қўшалоқ ŋ билан айтилади.
Қаттиқ о'зак унлилар ва жарангсиз ундош билан тугаса -қа, жарангли билан тугаса -г'а, юмшоқ о'зак жарангсиз ундош билан тугаса -га тарзида қо'шилади.
Шаҳар шеваларида о'рин-пайт келишиги ко'рсаткичи -дä, -тä шаклларида учрайди.
Қарлуқ шеваларида жарангсиз ундошлардан кейин чиқиш келишиги қўшимчаси -тäн/-тан шаклида қўлланади.
И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.
ИИИ шахс бирлик кишилик олмошига в товуши орттирилиб, 'во' шаклида қо'лланади.
И ва ИИ шахс ко'плик олмошларига -лар ко'плик қо'шимчаси -лă, -ă шаклларида қо'шилиб келади.
Кўрсатиш олмоши сифатида бу билан бир қаторда бул шакли ҳам қўлланади; кўплик қўшимчаси қўшилганда Қарнобда л тушади (булä), Водил ва Қорабулоқда эса ўртага а орттирилади (булалар).
Кўрсатиш олмоши ошä тарзида қўлланади; Қўқонда ҳу шакли ҳам учрайди; қипчоқ шеваларида хос эмас.
Ана шу кўрсатиш олмоши шеваларда қисқарган ва фонетик ўзгарган шаклларда қўлланади.
Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.
Сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ гуруҳи шеваларида қандай олмоши қондай||қондақа тарзида ишлатилади.
Тўрт сонининг Тошкент, Қўқон ва Марғилон шеваларидаги талаффузи.
Икки сонининг Сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ гуруҳ шеваларидаги талаффузи.
Тартиб сон ясовчи аффикс.
Ҳозирги замон давом феъли 1-шахс бирлик қўшимчасида м > п алмашинуви юз беради.
Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -ıштı қўшимчаси билан ясалади.
Марғилон шевасида -лäр кўрсаткичидан сўнг 2-шахс бирлиги -ıŋ қўшилиб, 2-шахс кўплик маъносида ишлатилади.
Эр-/э- кўмакчи феълининг ёпиқ бўғинли сўзларга бирикиши.
Ўтган замон эшитилганлик феъли Фарғона шеваларида -эппäн шаклида қисқариб келади.
Учинчи шахс кўплик кўрсаткичи -шти, -ишти шакллари билан ясалади.
Биринчи шахс ко'плик шакли -дïй, -тïй, -лïй қо'шимчалари билан ясалади.
Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.
Якка шахсга нисбатан ҳурмат ма'носини билдириш учун о'тган замон фе'лига -ишти қо'шимчаси қо'шилади.
О'тган замон аниқлик фе'лининг ИИИ шахс бирлик шаклига ко'плик -лäр ва ИИ шахс бирлик -инг қо'шилиб ясалади.
Ко'плик аффиксидаги р ва эгалик аффиксининг и/у си тушириб қолдирилади.
О'тган замон аниқлик фе'лининг ИИИ шахс ко'плик бо'лишсиз шакли Сарой шеваларида -мäшти тарзида айтилади.
Тарихий узоқ ўтган замон феълининг ИИИ шахс бўлишсиз кўплик формасида -мä қўшимчасидан сўнг -шкäн қўшилади.
Ўтган замон давом феълининг бўлишсиз шакли -мä:ръдъ- тарзида ясалади.
Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжаси шеваларида келаси замон маъносини ифодаловчи шакллар.
ИИИ шахс кўплик бўлишсиз формаси -мäшади шаклида айтилади.
Марг'илон, Қо'қон, Жанубий Фарг'она, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он туридаги шеваларда аниқ ҳозирги замон фе'ли -йäпти шаклида ишлатилади.
Ҳозирги замон давом фе'ли -йäп аффикси ва тегишли шахс-сон қо'шимчалари билан ясалади.
Фарғона шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли -я (-йäп) қўшимчаси билан ясалади.
Қипчоқ лаҳжасида аниқ ҳозирги замон феъли -жатıр, -жäтир қўшимчалари билан шаклланади.
Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.
Ҳозирги-келаси замон сифатдоши қўшимчаси -атаған, -äдағäн ёки -тйған шаклида қўлланади.
Қорабулоқ шевасида ҳозирги замон сифатдош аффикси сингармонистик жуфциз турғун -дуғон шаклида келади.
Ўтган замон сифатдоши қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларида феъл ўзагининг қаттиқ ёки юмшоқлигига қараб -гäн, -ган, -ған, -қан, -кäн каби кўринишларда қўлланади.
Ўтган замон сифатдоши шеваларда -мïш, -миш ва асосан Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Қарши, Қарноб шеваларида -муш шаклида учрайди.
Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ҳозирги замон сифатдоши турли фонетик кўринишларда қўлланади.
Қарлуқ шеваларида келаси замон сифатдоши ундош билан тугаган ўзакларга -ар, -äр, -ир, -ïр қўшиш орқали ясалади.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида келаси замон сифатдоши турли фонетик кўринишларга эга.
Бормайдиган сўзи бармавüч, бармавўч тарзида ишлатилади.
Келаси замон мўлжал феъли -эйдъгон шаклида бўлади.
Қо'қон шевасида сифатдош -эйдигон тарзида айтилади.
Сифатдошнинг -абоген шакли Қўқон шевасида учрайди.
Равишдошнинг бўлишсиз шакли турли шеваларда -май, -мäй, -мий қўшимчалари билан шаклланади.
Ўтган замон равишдоши унли ва ундош билан тугашига ҳамда фонетик ўзгаришларга қараб хилма-хил вариантларда ясалади.
Ҳаракатнинг фе'лдаги ҳаракатдан сал олдинроқ бо'либ о'тганлигини билдирувчи равишдош шакли.
Чуқур тил орқа [қ] ва [ғ] товушлари билан ёндош келганда инфинитив аффикси -мақ шаклида келади.
Буйруқ майлининг -н ва -ън қўшимчаси билан ифодаланган шакли ҳурмат ма'ноларини ифодалайди.
Буйруқ майлининг кўпликда ишлатиладиган шакллари менсимаслик ёки ҳурмат ма'носини билдиради ҳамда охирига кўплик қўшимчаси олади.
Қипчоқ лаҳжасининг айрим шеваларида буйруқ-илтимос ма'носини билдирувчи -ғин, -гин ўрнида фе'лга ёки равишдошдан кейин -ғай, -гäй қўшимчаси қўлланади.
Сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ гуруҳи шеваларида ИИ шахс ко'плик буйруқ шакли -ънғлар, -ънглäр шаклида айтилади.
Сингармонизм кучли сақланган сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ шеваларида о'закка қараб қалин ва юмшоқ талаффуз қилинади.
Марг'илон ва Қо'қон шеваларида ИИ шахс ко'плиги -сäлäрънг шаклида айтилади.
Сарой гуруҳи шеваларида ИИ шахс ко'плиги -саларънғ, -сала:нғ каби шаклларда айтилади.
Фарғона ва Андижон шеваларида -чäн / -чäнг қўшимчаси инкор маъносида (адабий -сиз маъносида) қўлланади.
Андижон ва Фарг'она шеваларида от ясовчи аффикс.
Ўзлик нисбатининг ИИИ шахс кўплик бўлишсиз шаклига -ма қўшимчаси қўшилиб айтилади.
Адабий тилдаги сифат ясовчи -ли қўшимчаси ўрнида -лик, -лиқ қўлланилади.
Ўзбекча -чи аффикси ўрнига тожикча -гар аффикси қўшилиб, касб-ҳунар ёки иш-ҳаракат бажарувчиси оти ясалади.
Вазифа жиҳатдан ўзбекча -чи суффиксига тўғри келади.
Чегара маъносини билдирувчи равиш ясовчи аффикслашган кўмакчи.
Ко'рсатиш олмошларининг бирикувида элизия ҳодисаси юз бериши.
Сингари кўмакчиси қипчоқ гуруҳ шеваларида сïнгнгарï шаклида айтилади.
Кўк сифатининг орттирма даражаси шакли.
Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.
Чуқур тил орқа [қ] ва [ғ] товушлари билан ёндош келганда [а] унлиси о-лашмасдан ўз ҳолича сақланади.
б фонемаси ўзидан кейинги бўғинда н товуши бўлса, регрессив ассимиляция натижасида бурунлашади.
[п] товуши портлаш хусусиятини ёʻқотиб, жарангли лаб-лаб фрикатив [в] товушига айланади.
р товуши регрессив ёки прогрессив ассимиляцияга учрайди.
Сўз охиридаги [қ] товуши спонтан тарзда жаранглилашиб [ғ] га ўтади.
Олдинги қатор, лабланмаган ä товуши қўлланади.
Олдинги қатор и ва орқа қатор й унлиларининг конвергенсияси натижасида ҳосил бўлган индифферент лабланмаган ъ товуши қўлланади.
[х] ёки [ҳ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зиқлашади.
[ғ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.
[э] унлиси талаффузда оғизнинг максимал ёпиқлиги сабабли [ï] га яқинлашади ва алмашади.
Лаб-лаб в ва чуқур тил орқа ундошлар таъсирида а унлиси лаблашиб о товушига ўтади.
Й-ловчи шаҳар шеваларида [б] товуши фрикатив лаб-лаб [в] товуши билан алмашади.
Кўпчилик ўзбек шеваларида т товуши спорадик равишда ч товушига ўтади.
н товуши к, қ, г, ғ ундошларидан олдин келганда нг товушига ўтади.
Сандхи ҳолатида иккинчи сўз бошидаги б ёки п товушлари таъсирида н товуши м га ўтади.
Со'з бошида ва со'з охирида й товуши спорадик тушиб қолади.
к товуши со'з о'ртасида ва со'з охирида сирг'алувчи х' товушига о'тади.
Со'з охирида (аффикслардан олдин ҳам) к товуши й товушига о'тади.
Й-ловчи шеваларда [нг] товуши [й] товушига ўтади.
[қ] товуши спирантизацияга учраб [х] га ўтади.
Сўз охиридаги қ товуши ўрнида р айтилади.
Олдинги қатор лабланмаган ä товуши қўлланади.
Олдинги қатор, лабланмаган, тор ёлашмаган э товуши қўлланади.
Чуқур тил орқа қ, ғ, х товушлари билан ёндош келганда турғун орқа қатор индифферент ь унлиси қўлланади.
Тошкент-Фарғона гуруҳ шеваларида [ф] товуши [п] товушига ўтади.
Адабий тилдаги с ундоши ўрнида лаҳжада ч қўлланади.
Э унлиси шаҳар ва шаҳар типидаги шеваларда бироз ёпиқроқ, қипчоқ лаҳжасида эса очиқроқ талаффуз этилади.
Со'з бошида икки ёки ундан ортиқ ундош ёки р ва сирг'алувчи товушлар келганда, талаффуз қулайлиги учун олдига ï, и, о, у каби унли товушлар орттирилади (протеза).
Сўз охиридаги қатор ундошлардан сўнг а/ä унлисининг орттирилиши (эпитеза).
э унлисининг редуксияга учраб, ъ унлиси ҳолатига келиб қолиши.
Со'з охиридаги қатор ундошлар таркибидаги т тушиб қолади.
Шт ундош бирикмаси т га о'тади.
Регрессив ассимиляциянинг тўлиқсиз шаклида р товуши й га айланади.
Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида рг бирикмаси лл га айланади.
Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида бн бирикмаси пп га айланади.
Мураккаб ассимиляциянинг тўлиқсиз шаклида кн бирикмаси йд га айланади.
Спирантизация (қ нинг ҳ/х га ўтиши).
Учинчи шахс кишилик олмошида лабланиш хусусияти натижасида в ундоши орттирилади.
Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги й ўрнида ж қўлланади (масалан, -ётир > -жатıр).
Марг'илон шевасида икки со'зи ǝкко тарзида айтилади.
ч ва ш ундошларининг алмашиниши.
Сўз бошида ж товуши ўрнига аффрикат ч (ч) товуши келади.
Сўз бошида и ўрнига э келиши.
Андижон шевасидаги ў-о товушлари Қўқон ва Жиззах шеваларида у-ü га тўғри келади.
Қўқон, Наманган ва Марғилон шеваларида о унлисининг лабланиши кучли бўлиб, ў (ў) га яқин талаффуз қилинади.
Олтиариқ қишлог'ида л билан тугаган фе'л о'закларида аниқ ҳозирги замон шаклида л тушиб қолади.
Кел, ол, сол каби феълларда ҳозирги давом замонда л товуши тушириб айтилади.
Кавшар сўзида вш товуш бирикмаси ассимиляциялашиб шш тарзида айтилади.
Қўқон ва Марғилон шеваларида унли чўзиқ айтилади.
Фарг'она водийсидаги усталар 'сандон' со'зини асосан 'сандал' шаклида қо'ллайдилар.
"чибиқ" со'зидаги унлилар "у" га айланади.
Унлиларнинг торайиши ва олд қаторлашиши кузатилади.
Адабий тилдаги 'наъл' сўзидаги айин/тутуқ белгиси ўрнида 'ҳ' товуши айтилиб, қўшимча унли билан 'наҳал' тарзида талаффуз қилинади.
Қўқон шевасида 'най' сўзи 'ной' шаклида учрайди.
'кашкул' сўзи 'качкул' тарзида қўлланади.
Адабий тилдаги 'жўмрак' сўзи мискарлар нутқида 'жўмак' шаклида учрайди.
Сандон сўзи усталар тилида сандал тарзида талаффуз қилинади.
Адабий тилдаги ч ўрнига ж айтилиши.
Сўз бошидаги к товуши г га айланади.
Сўз охиридаги у товуши и га алмашади.
эҳ бирикмаси ий га ўтади.
Сўз бошидаги д товуши б га ўтади.
Боғ сўзидаги жарангсизланиш.
Рус тилидан ўзлашган сўз бошидаги в товуши ўрнида ш товуши қўлланилади.
Карнай сўзида рн товуш бирикмаси нн шаклида ассимилациялашади.
Адабий тилдаги у товуши шевада ü тарзида талаффуз қилинади.
Айрим сўзларда р товуши ўрнига л ишлатилади.
Сўз охиридаги жарангсизланиш ва унлининг торайиши кузатилади.
И. И. Зарубин о'збек шеваларини то'рт гуруҳга бо'лган: Хива, Фарг'она, Тошкент ва Самарқанд-Бухоро шевалари. Бу таснифда қипчоқ (ж-ловчи) ва шимолий о'збек шевалари ҳисобга олинмаган.
К. К. Юдахин о'збек шеваларини беш гуруҳга бо'лган: Тошкент, Фарг'она, Қипчоқ, Хива (Хива-о'г'уз) ва шимолий о'збек шевалари.
Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).
Биринчи бо'г'индаги қуйи ко'тарилиш а/ä унлиларининг иккинчи бо'г'индаги юқори ко'тарилиш и унлиси та'сирида э га о'тиши. Наманганда учрайди, Андижонда қолдиқлари бор, Тошкент ва Марг'илонда учрамайди.
Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.
Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.
О-лашиш асосан лаб-лаб в ундоши ёки чуқур тил орқа ундошлари қуршовида вужудга келган бўлиб, дастлаб бир бўғинли, кейинчалик икки бўғинли сўзларга тарқалган.
Чуш ва чиш сўзларида т нинг ч га ўтиши оралиқ унли бутунлай тушиб қолганда [цҳ > ч] тарзида юз беради.
[ҳ] товушининг мавжуд бўлиш-бўлмаслигига қараб й-ловчи шевалар икки гуруҳга бўлинади: а) мустақил фонема сифатида [ҳ] га эга бўлган шевалар (Фарғона, Марғилон, Қўқон ва бошқалар); б) [х] ва [ҳ] ўртасидаги палаталлашган [ҳ'] га эга бўлган шевалар (Тошкент ва унга ёндош й-ловчи шевалар).
Баъзи шеваларда (масалан, Паркент) 3-шахсда ҳурмат кўрсатувчи -лар аффикси тушиб қолиши ёки ишлатилмаслиги ҳолати кузатилади.
Шаклан ўхшаш сўзлар турли шеваларда бошқа-бошқа тушунчаларни англатади.
Ж-ловчи ҳамда сингармонизм сақланган й-ловчи шеваларда (Фарғона тип) қаттиқ ва юмшоқ унлилар контрасти туфайли омонимлар кам учрайди. Аксинча, сингармонизмни тўла ёʻқотган шаҳар шеваларида (Тошкент, Қўқон) омонимия ҳодисаси кенг тарқалган.
Шева - халқ жонли тилининг о'зига хос фонетик, лексик ва грамматик хусусиятларга эга бо'лган энг кичик қисми. Диалект - халқаро атама бо'либ, умумлингвистик ма'нода ишлатилади. О'збек диалектологияси учун шева ва лаҳжа атамаларини қо'ллаш етарлидир.
В.В. Радлов ўзбек шеваларини биринчи бўлиб олти гуруҳга бўлган: Чиғатой, Шимолий ўзбек, Қўқон, Зарафшон водийси, Бухоро ва Хива гуруҳлари.
Сер Али Лапин 'Сарт сўзининг келиб чиқиши ва маъноси ҳақида' асарида тўртта ўзбек диалектини ажратган: Сирдарё вилояти, Фарғона вилояти, Амударё бўлими ва Хива хонлиги, Самарқанд вилояти ва Бухоро хонлиги диалектлари.
Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).
Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).
О'збек халқи таркибида найман, қорақалпоқ, чандир, қо'нг'ирот каби уруг'-қабилалар мавжудлиги, уларнинг Фарг'она, Самарқанд, Қашқадарё каби вилоятларда тарқалгани ва шеваларнинг уруг'-қабила тилларидан келиб чиққанлиги ҳақида ма'лумот.
О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.
Фарғона шевалари (Фарғона, Андижон, Марғилон, Қўқон) ўзининг морфологик қурилиши билан, Тошкент шеваси эса фонетик тизими (унлилар таркиби) билан ўзбек миллий адабий тилига асос бўлган.
О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.
Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.
Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.
Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.
-лä кўрсаткичи кўп шеваларда якка шахсга нисбатан ҳурмат маъносини ифодалаш учун қўлланади.
Фарғона, Андижон ва Қўқон шеваларида феълнинг 3-шахс кўплиги ҳурмат маъносида бирлик учун ишлатилади.
Фарғона гуруҳи шеваларида эга кўплик шаклида бўлса ҳам, кесим баъзан 3-шахс бирликда келади.
Тошкент, Фарғона ва Карноб шеваларида ўтган, ҳозирги ва келаси замон аниқлик майли шаклларининг ўзига хос шахс-сон қўшимчалари билан тусланиши.
Шеваларда баъзи сўзлар адабий тилдагига нисбатан кўпроқ маънога эга бўлади ёки бутунлай бошқа маънони англатади.
Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.
Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).
Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.
'Уқмоқ' фе'ли Хивада ё'қ, шунинг учун бу со'зни хивалик ва урганчликлар тушунмайдилар.
Чаншанган мисоли о'збек қипчоқ лаҳжаси сибилант бо'лимига мансуб бо'либ, турк-барлос лаҳжаси спирантли бо'лганлигини ко'рсатади.
Абдулла Алавий о'збек шеваларини эронлашув даражасига ко'ра ажратган: Самарқанд шеваси (6 унли, ортиқ даражада эронлашган), Тошкент шеваси (6 унли, озроқ эронлашган), Фарг'она шаҳри шеваси (7-8 унли), Андижон шеваси (9 унли, бир оз эронлашган).
Ҳайвон номларига нисбат берилган ҳолда номланган топообектлар (Алқор, Балиқко'л, Бо'лон, Каптархона).
Андижон атрофидаги сарой, қипчоқ-қорақалпоқ тип шеваларида сингармонизм кучли бўлиб, и ва ï (ь) мустақил фонемалар сифатида сўз маъноларини фарқлайди (сир-сïр, илик-ïлïқ каби); Андижон шаҳар шевасида эса сингармонизм сустроқ.
Андижон типидаги шеваларда (Ўзган, Жалолобод, Асака, Ўш) ва сарой, қипчоқ-қорақалпоқ шеваларида тил олди ü ва тил орқа у унлилари фонологик жиҳатдан маъно ажратиш хусусиятига эга.
Андижон шевасида о-ў фақат биринчи бўғинда келса, Наманган, Қўқон, Қорабулоқ, Самарқанд, Шаҳрисабз ва Ғус шеваларида сўзнинг кейинги бўғинларида ҳам келади.
О'збек тилининг Фарг'она группа шеваларида, жумладан Андижон шевасида бирламчи туркий чо'зиқ унлилар учрамайди; чо'зиқ унлилар асосан экспрессивлик, ург'у ва фонетик қисқаришлар натижасида ҳосил бо'лган иккиламчи чо'зиқ унлилардир.
Л ундоши Қо'қон, Марг'илон, Шаҳрихон ва Тошкент шеваларида русча л' га яқин жуда юмшоқ талаффуз этилади. Андижон шаҳар шевасида эса тил олди унлилардан со'нг юмшоқ бо'лса-да, Қо'қон ва Марг'илондагичалик эмас.
Сарой тип шеваларда четдан ўзлаштирилган сўзлар танглай оҳангдошлигига бўйсуниб, тил олди ä билан айтилади.
Сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ гуруҳ шеваларида л билан тугаган феъл ўзагида л дан олдин о келса, л иккилантириб айтилади.
Қадимги замон ва ўрта асрларда Фарғона водийсида мис ва темир Исфара, Юқори Неса, Ғовасой, Новқот, Арслонбобо, Оҳангарон каби жойлардан олинган. Фарғоналик усталар а'ло сифатли темир ва пўлатдан қуроллар ясаганлар.
Бухоро, Қо'қон, Тошкент ва Фарг'онада темир, чо'ян ишлаб чиқариш ва қурол-ярог' (совут, қалқон, жибба, чоройна, қилич, шоп, шашвар, тупанг, замбарак) ясаш тарихи ҳақида ма'лумот.
Металлсозлик касби тармоқлари ва ишлаб чиқарилган металл буюм турларининг ўсиши орқасида ўзбек тили касб-ҳунар лексикасида металлсозликка оид бой терминология юзага келган.
Фарғона водийсида металлсозлик, заргарлик, мискарлик каби касбларнинг ривожланиши, айрим касбларнинг (шамширгарлик, совутгарлик, зоркорлик) ёʻқолиб кетиши ва терминлар маъносининг ўзгариши тарихи.
ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.
ХИИИ-ХВИ аср ёзма ёдгорликларида (Замаҳшарийнинг 'Муқаддиматул адаб', Рабг'узийнинг 'Қиссасул анбиё', Навоий асарларида) касб-ҳунар ва металлсозлик терминларининг учраши.
Фарғона водийси шеваларида айрим касб-ҳунар терминлари ҳудудий хусусиятга эга бўлиб, турли шаҳар ва қишлоқларда турлича аталади.
Темирчиликда кетмон қисмлари ва уларни ясаш жараёнлари номлари.
Терминлар касб-ҳунар аҳлларининг нарса ва ҳодисаларга уларнинг белгиларини тўғри тушуниш ҳамда бошқа нарса ва ҳодиса белгиларига ўхшатиб, қиёслаб, образли тушуниш ёʻли билан тузилади (ўхшатиш принсипи).
Асбоб ва буюмлар инсон, ҳайвон ва қушларнинг а'золарига о'хшатилиб номланиши.
Заргарлар ва пичоқчилар асбоб ва нақшларни ҳашарот ва майда жониворларга о'хшатиб номлашлари.
Касб-ҳунар аҳлларининг нарсаларни ёки уларнинг айрим о'ринларини турли хил о'симликларга о'хшатиб ясаш ва уларнинг номини ҳам нарсаларга ко'чириш тажрибаси.
Фарғона ҳунармандлари лексикасида асбоб ва буюмларни номлашда бир неча принсиплар (вазифасига, ўрнига, ташқи шаклига, овозига, ўлчовига, иш жараёни ва ҳаракатига кўра) асос қилиб олинади.
Фарғона металлсозлари лексикасида терминлар туб, ясама ва қўшма турларга бўлинади ҳамда морфологик ва синтактик усуллар билан ясалади.
Фарғона шеваларидаги касб-ҳунар терминларининг 17,99% туб (ўзак) терминлар, 20,62% морфологик ёʻл билан ясалган, 61,39% қўшма терминлардир.
Икки туб сўзнинг қўшилишидан таркиб топган касб-ҳунар терминлари умумистеъмолда учрайдиган ва тушунарли терминлардир.
Икки туб со'здан таркиб топган терминлар қисмларининг ко'пчилиги металлсозлардан бошқаларга тушунарли бо'лса-да, уларнинг металлсозлик лексикасида қандай терминологик ма'ноларда қо'лланилиши умумга тушунилмайди.
"Тарош" со'зи аффиксга айланиб етмаган, у қо'шма терминларнинг иккинчи қисми бо'либ келишидан ташқари, мустақил со'з сифатида ҳам ишлатилади.
Фарғона металлсозлик (дегрез, рихтагар, мискар, темирчи, заргар ва ҳ.к.) касб-ҳунар лексикасида қўшма терминлар икки, уч, тўрт ва беш сўздан ташкил топади. Уларнинг кўпчилиги фақат соҳа мутахассисларига хос бўлган махсус атамалардир.
Касб-ҳунар лексикасида ўхшаш, антоним ёки тақлидий сўзларни жуфтлаш орқали янги атамалар ҳосил қилиниши.
Касб-ҳунар лексикасида бошқа тиллардан (тожикча, арабча, русча) кирган сўзлар ўзбекча сўз ва аффикслар билан турли хил таркибларда бирикиб янги терминлар ҳосил қилади.
Фарғона водийси шаҳарлари (Наманган, Андижон, Марғилон, Қўқон) металлсозлик касб-ҳунар лексикасида бир қанча тушунчалар ўзаро ҳудудий синонимлар воситасида номланади.
Янгиё'л шеваси вакиллари Шаҳрихон ва Қо'қондан ко'чиб келиб, Янгиё'л туманига жойлашган туб аҳоли бо'либ, қарлуқ лаҳжаси вакиллари ҳисобланади.
Фарғона тип шеваларда (Қўқон, Марғилон ва бошқа) 7 та унли фонема мавжуд. Бу шеваларда орқа қатор кенг [а] унлиси фонема сифатида сақланган, Тошкент шевасидаги [ä, э] ўрнига учта кенг унли фонема [а, ä, о] бор.
Фарғона тип шеваларда [ъ≈ь], [ү≈у], [ө≈о] жуфт унлилари мавжуд.
Тошкент ва Самарқанд шеваларида 6 фонемалик вокализм тизими мавжуд; Иқон шевасида 9 қисқа ва 9 чо'зиқ унли фонема мавжуд; Қо'қон ва Марг'илонда 7 фонема мавжуд.
«Аламазон» — 1 та натижа · ҳаммаси
| Шевада | Адабий тилда / изоҳи | Қаерда | Манба |
|---|---|---|---|
| Аламазон | Аламазон О'т, оловнинг гуруллаб ёниши.
Бошоқларга о'роқ, қовунларга пичоқ тегиб, жазлар бир қозон, тандирдаги о'тлар аламазон бо'лди. |
Фарг'она | Мусаева 2023, 58-бет |
[демо] Хайрли сафар тилаги.
Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.
