Ферганская область

Карлукский 86% · Кыпчакский 14% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

Говоры Ферганской области в основном относятся к карлукскому наречию («y-говоры»), легшему в основу узбекского литературного языка. Кроме того, в регионе встречаются и кыпчакские говоры («j-говоры», в которых в начале слова вместо 'y' используется 'j').

2 693 слова
91 грамматическая черта
68 фонетических черт
14 источников

Главные черты

Система гласных и сингармонизм
В городских говорах, таких как говоры Ферганы, Коканда и Маргилана, утрачен сингармонизм (уподобление гласных в слове по твердости-мягкости) и насчитывается 7 гласных фонем. В кыпчакских же говорах это явление сохранилось. Утрата сингармонизма привела к увеличению числа омонимов в городских говорах.
- oʻt (olov, oʻsimlik) — oʻtmoq → ot (olov, maysa) — öt (oʻtmoq)
- tor (qafas) — toʻrt → tor (qafas) — tör (toʻrt)
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 44 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 172 ; Rajabov 1996, с. 81 ; Rajabov 1996, с. 93
Выпадение согласных и долгота гласных
В ферганских говорах в результате выпадения согласных [x], [h] или [gʻ] возникает долгота предшествующих им гласных.
- shahar → shä: r < shä: är
- o'g'lingizning → o: lungïzzï
- hohlasam → holäsäm
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 49
Изменение согласных
В середине и на конце слова звуки [p] и [b] часто переходят в фрикативный [v]. Также наблюдается переход звука [q] на конце слова в [gʻ] или [x].
- chopamiz → chävamïz
- borib → vorip
- qishloq → qïshlogʻ
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 83 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 84 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 110 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 112
Родительный и винительный падежи
Аффиксы родительного (-ning) и винительного (-ni) падежей часто сокращаются и, уподобляясь конечному согласному слова, употребляются в формах -di, -ti, -nʻ. Иногда формы обоих падежей совпадают.
- oshning → oshti
- pichoqning sopi → pïchaqtï sopï
- otni sotdi → atni satti
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 134 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 165 ; Rajabov 1996, с. 84 ; Ashirboyev 2013, с. 42
Формы множественного числа и вежливости
В аффиксе множественного числа (-lar) выпадает конечный звук [r], и он произносится как -la или -lä. Этот аффикс часто используется для выражения вежливости по отношению к одному лицу.
- bular → bulä
- dadam → dädämlä
- kasal → kesïllä
Rajabov 1996, с. 168 ; Rajabov 1996, с. 169
Глаголы настоящего продолженного времени
Настоящее продолженное время глагола в основном образуется при помощи аффикса -yäp или его краткой формы -ya. В первом лице вместо -man используется -pän.
- boryapman → boryäppän
- ishlayapti → ïshloyäptï
- koʻryapti → koryäptï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 39 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 46 ; Rajabov 1996, с. 44 ; Rajabov 1996, с. 49
Прошедшее время и форма вежливости
Форма третьего лица множественного числа глаголов прошедшего времени образуется с помощью аффиксов -ishti, -shti, и в говорах Ферганы и Коканда эта форма также используется в значении вежливости по отношению к одному лицу.
- kelishdi → kelıshtı
- dadam keldi → dädäm kelïshtï
- oʻzlari aytdilar → ozlärı äyttılär
Rajabov 1996, с. 194 ; Rajabov 1996, с. 195 ; Ibrohimov 1967, с. 136
Формы причастий
Причастие будущего времени (-adigan) в говорах произносится с фонетическими изменениями как -dïgon, -dïgän, а в Коканде — как -eydïgon.
- boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
- beradigan → bäreydïgon
- keladigan → keleydïgon
Rajabov 1996, с. 247 ; Ibrohimov 1967, с. 214 ; Ibrohimov 1967, с. 235
Лексические особенности и изменения значений
В ферганских говорах некоторые слова употребляются в значениях, отличных от литературного языка. Например, слово 'buvi' используется в значении матери, а 'pashsha' — в значении комара.
- ona → buvi (Fargʻona)
- chivin → pashsha (Fargʻona)
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 165
Профессиональная и ремесленная терминология
Поскольку в Ферганской долине исторически было развито ремесленничество, здесь сохранилась очень богатая специальная терминология, относящаяся к металлообработке, кузнечному и ювелирному делу. Некоторые термины различаются в зависимости от района.
- chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
- sandon → sandal
- katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)
Ibrohimov 1959, с. 85 ; Ibrohimov 1959, с. 102 ; Ibrohimov 1959, с. 197

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Ферганская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 5

-lar→-nar, -när

Burun tovushlaridan keyin yoki qipchoq shevalarida

Burun tovushlari taʼsirida yoki qipchoq shevalarida singarmonizm qoidasiga koʻra koʻplik qoʻshimchasi -nar, -när shakllarida qoʻllanadi.

ekinlar → ekinnär
oʻzinglar boringlar → ozïynär bärïynär
oʻzinglar kelinglar → ozïynär kelïynär

-lar→-la, -lä

Egalik qoʻshimchalaridan boshqa holatlarda, jumladan kelishik qoʻshimchalaridan oldin ham

Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.

bular → bulä
mehmonlar → me:monla
bizlar → bïzlä
sizlar → silä
bolalarning → bolälänï
ularga → ulägä

-lar→-lug // -lug'

-lug qo'shimchasi egalik ko'rsatkichi bilan birgalikda kelib ko'plik va hurmat ma'nosini ifodalaydi.

-lar→-lär

Yumshoq unlili oʻzaklardan keyin

Yumshoq unlili oʻzak-negizlardan soʻng koʻplik qoʻshimchasi singarmonizm taʼsirida -lär tarzida qoʻllanadi.

kunlar → kunlär
bizlar → bïzlär
joylar → joylär

-lar→-la//-lä; -nä//-na, -när//-nar

Koʻplik affiksi baʼzan bu variantlarda uchraydi.

Принадлежность 3

-imiz→-mız, -mıs, -ımız, -ımıs

Fargʻona shevalarida 1-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi oxirida jarangssizlanish uchraydi.

-ingiz→-yız, -ylär, -ıylär, -ız

Fargʻona shevalarida 2-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi adabiy tildagi -ingiz oʻrnida -yız, -ylär, -ıylär, -ız koʻrinishlariga ega boʻladi.

-ingiz→-ız

Qoʻqon shevasida 2-shaxs koʻplik egalik koʻrsatkichi -ız shaklida qisqarib qoʻllanadi.

Родительный падеж 7

-ning→-ti

Undoshdan keyin

Fargʻona shevalarida qaratqich kelishigi baʼzan -ti/-di tarzida uchraydi.

oshning → oshti

-ning→-ni//-di//-ti

Qaratqich-tushum affiksidagi n/d/t tovushlarining almashinishi bilan ifodalanadi.

-ning→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda qaratqich kelishigi qisqargan -nʻ, -dʻ, -tʻ shakllarida qo'llanadi.

sizning oʻzingizga munosib → sïznï özïyïzgä munasïp
ularning uch oʻgʻli bor → ulärdï uch ogʻlï bar
pichoqning sopi → pïchaqtï sopï

-ning→-nʻ, -l-ʻ, -sh-ʻ, -m-ʻ, -z-ʻ, -dʻ//-tʻ

Undosh bilan tugagan so'zlarda oxirgi undoshga to'liq assimilyatsiyalashadi yoki -dʻ/-tʻ bo'ladi.

Toshkent, Farg'ona va Qarshi kabi y-lovchi shevalarda qaratqich va tushum kelishiklari shaklan birlashib, qisqargan va o'zakdagi undoshga assimilyatsiyalashgan variantlarda keladi.

dalani / dalaning → dälänï
tolni / tolning → tollï
ishni / ishning → ïshshï
oqni / oqning → oqqï
choyni / choyning → choydï
oshni / oshning → oshti

-ning→-n' // -d' / -t'

Shahar shevalarida qaratqich kelishigi qo'shimchasi o'zakning tabiatiga qarab -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.

-ning→-ni, -di, -ti

Qaratqich va tushum kelishiklarining qo'shimchalari (-ning va -ni) -nь, -dь, -tь shakllarida keladi.

-ning→-ni

-ni affiksi ham qaratqich, ham tushum kelishigi ma'nolarini ifoda etadi.

otni sotdi → atni satti
otning boshi → atni bashi

Винительный падеж 4

-ni→-dı, -di, -tı, -ti, -tı, -zzı, -rrı, -shshı, -llı, -mmı, -ppı, -ttı

Tushum kelishigi qoʻshimchasi Namangan va Toshkent shevalarida soʻz oxiridagi undoshga toʻliq progressiv assimilyatsiyalashadi; qipchoq va Margʻilon shevalarida esa qisman assimilyatsiyalashib -dı, -di, -tı, -ti shaklida boʻladi.

bizni → bızzı
bizni → bizdı
qorni → qərrı
qorni → qardı
shaharni → shəxərrı
qushni → qushshı

-ni→-nï

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.

kimdakim oʻlsa, uni mozorga olib borib qoʻyishsin → kïmdakïm olsä, unï mäzärgä äbärïp qoyïshsïn
uni quvib chiqarib yuboradi → unï quvïn chïqarväredï
Karimni bozorda koʻrdim → Kärïmnï bäzorga kordïm
nonni berib yubor → nïnänï bärvär

-ni→-n//-d//-t

Tushum-qaratqich affiksida -n//-d//-t tovushlari almashinadi.

otasini ko'rdi → otasini ko'rdi
ishning mazasi → ishdi mazasi
tilni kesdi → tildi kesdi

-ni→-nı>-dı//-tı~-ni>-di//-ti

Tushum va qaratqich kelishiklari affikslari assimilyatsiyaga uchraydi.

Дательный падеж 6

-ga→-gä

Unli va jarangli undoshlardan soʻng

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi unli va undoshlar bilan tugagan soʻzlarga -gä shaklida qoʻshiladi.

murod-maqsadga yetibdi → Murod-mäxsäd'gä yet'pt'
koʻchaga → kochaga
eriga → ärigä
dalaga boradilar → dälägä bäräd'lä

-ga→-gä, -kä, -qä

Shahar shevalarida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi -gä, -kä, -qä / -qo shakllarida qo'llanadi.

-ga→-qä (-qa)

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlaridan soʻng

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -qä/-qa shaklida qoʻshiladi.

boqqa boramiz → boqqä bärävuz
ochoqqa → ochaqqa
qishloqqa boraman → q'shläqqä bärämän
u yoqqa → yoqqa

-ga (menga, senga, unga)→mäŋä, sänä, uŋa

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.

menga, senga, unga → mäŋä, sänä, uŋa

-ga→-ŋŋgä, -ŋŋä, -nğŋä

men, sen, u olmoshlaridan keyin

Kishilik olmoshlari joʻnalish kelishigida qipchoq shevalarida qoʻshaloq ŋ bilan aytiladi.

menga → meŋŋgä
senga → seŋŋä
unga → unğŋä

-ga→-qa, -g'a, -ga

O'zakning qattiq-yumshoqligi va oxirgi tovushning jarangli-jarangsizligiga qarab

Qattiq o'zak unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli bilan tugasa -g'a, yumshoq o'zak jarangsiz undosh bilan tugasa -ga tarzida qo'shiladi.

Местный падеж 1

-da→-dä, -tä

Shahar shevalarida o'rin-payt kelishigi ko'rsatkichi -dä, -tä shakllarida uchraydi.

Исходный падеж 1

-dan→-tän, -tan, -gän

Jarangsiz undoshlardan soʻng

Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.

itdan past, otdan baland → ittän pas, ättän balan
gapdan qolmaydi → gäptän qomäyd'
u yerdan olib kelmadi → oshattan äpkelmäd'
toshdan qattiq → täshtän qattiq

Местоимения 8

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

u→vo

III shaxs birlik kishilik olmoshiga v tovushi orttirilib, 'vo' shaklida qo'llanadi.

biz, siz→bïzlă, bïză, sïzlă, sïlă, sïză

I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.

bu→bul

Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).

bu choyxonaning egasi keldi → bu choyxonani egasi keldi
bunday faol oʻqituvchilarimizdan koʻp → bunnäy äktiv oq̣tuvchı̣lạ̈rımı̣zdän kop
bundoq kishilar koʻrinmadi → bundoqʻ qı̣shı̣lä koʻrınmädı̣
bu gaplarni xoʻp tayinlab aytadi → bu gäplärdi xop tayı̣nnab aytadı̣
bul endi aytiladi → bul endi etlänädı̣
bular qanday narsa → bulä qändär närsä

oʻsha→oshä, hu

Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.

oʻsha xumchani olib koʻrsataymi → oshä xumchänı̣ epkärsätäymı̣
oʻsha sigirni sotdi → oshä sıyırdı̣ sottı̣
oʻsha bolangni kutib turibdi → oshä bolasani kutip turipti
oʻsha mening ukam → oshä mani ukäm
oʻshanday baliqni men birinchi koʻrdim → oshännäy bolı̣gʻnı̣ män bırınchı̣ korlım
oʻsha bolalari juda shum boʻladi → oshandi bacholari juda shum boladu

ana shu→änshı̣, änäshı̣, äshı̣, änä shu, änäshi

Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.

mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

qanday→qonday||qondaqa

Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruhi shevalarida qanday olmoshi qonday||qondaqa tarzida ishlatiladi.

Числительные 3

toʻrt→tor

Toʻrt sonining Toshkent, Qoʻqon va Margʻilon shevalaridagi talaffuzi.

toʻrt → tor

ikki→yekkı

Ikki sonining Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruh shevalaridagi talaffuzi.

ikki → yekkï

-inchi→-(ı)njı//-(u)njı

Tartib son yasovchi affiks.

Аффиксы лица и числа 3

-man→-pän

-yap qoʻshimchasidan keyin

Hozirgi zamon davom feʼli 1-shaxs birlik qoʻshimchasida m > p almashinuvi yuz beradi.

boryapman → boryäppän
ketyapman → ketyäppän

-dilar→-ıshtı

3-shaxs koʻplikda

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -ıshtı qoʻshimchasi bilan yasaladi.

kelishdi → kelıshtı
qasamyod qilishdi → qasämıät qılıshtı

-dingizlar→-lärıŋ

2-shaxs koʻplikda

Margʻilon shevasida -lär koʻrsatkichidan soʻng 2-shaxs birligi -ıŋ qoʻshilib, 2-shaxs koʻplik maʼnosida ishlatiladi.

bordingizlar → bordılärıŋ
keldingizlar → käldılärıŋ

Сказуемость 1

edi→-gʻʻdʻ / -ʻdʻ

Yopiq boʻgʻinli soʻzlardan soʻng

Er-/e- koʻmakchi feʼlining yopiq boʻgʻinli soʻzlarga birikishi.

oq edi → ogʻidi
bor edi → boridi

Прошедшее время 10

-ibman→-eppän

Oʻtgan zamon eshitilganlik feʼli Fargʻona shevalarida -eppän shaklida qisqarib keladi.

olibman → eppän

-dilar→-shti, -ishti

Uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi -shti, -ishti shakllari bilan yasaladi.

ishlab oʻtirishibdi → äshlä qïp otïrïshïptï

-dik→-dïy, -tïy, -lïy

Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.

-dingiz→-dïz, -tïz

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

-di→-ishti

Yakka shaxsga nisbatan hurmat ma'nosida

Yakka shaxsga nisbatan hurmat ma'nosini bildirish uchun o'tgan zamon fe'liga -ishti qo'shimchasi qo'shiladi.

dadam keldi → dädäm kelïshtï

-dingiz / -dinglar→-düläring

II shaxs ko'pligida

O'tgan zamon aniqlik fe'lining III shaxs birlik shakliga ko'plik -lär va II shaxs birlik -ing qo'shilib yasaladi.

keldinglar → keldïlärïng
bordinglar → bordïlärïng

-dingiz / -dinglar→-dülä:ng

II shaxs ko'pligida

Ko'plik affiksidagi r va egalik affiksining i/u si tushirib qoldiriladi.

o'zlaring keldinglar → özlä: ng keldïlä: ng
o'zlaring bordinglar → özlä: ng bordïla: ng

-madilar / -madi→-mäshtü

III shaxs ko'plik bo'lishsizda

O'tgan zamon aniqlik fe'lining III shaxs ko'plik bo'lishsiz shakli Saroy shevalarida -mäshti tarzida aytiladi.

ular kelmadi / kelishmadi → ular kemäshtï
ular bormadi / borishmadi → ulär bärmäshtï

-ishmagan→-mäshkän

III shaxs boʻlishsiz koʻplikda

Tarixiy uzoq oʻtgan zamon feʼlining III shaxs boʻlishsiz koʻplik formasida -mä qoʻshimchasidan soʻng -shkän qoʻshiladi.

berishmagan → bärmäshkän
gapirishmagan → gäpirmäshkän

-mas edi→-mä:rïdï-

Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli -mä:rъdъ- tarzida yasaladi.

Настояще-будущее время 2

-adigan→-asi, -äsi, -gʻusi, -gusi, -gʻay, -gäy, -qay, -käy

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasi shevalarida kelasi zamon maʼnosini ifodalovchi shakllar.

kelasi yil → keläsï yïl
boʻlgʻusi keliningiz → bolgʻusï kelïnïyïz

-maydilar→-mäshadi

III shaxs koʻplik boʻlishsiz formasi -mäshadi shaklida aytiladi.

olishmaydi → omäshadi
berishmaydi → bärmäshadi
bilishmaydi → bılmäshädi
kelishmaydi → kemäshädi

Настоящее продолженное время 4

-yapti→-yäptı

Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.

ishlayapti → ïshloyäptï
koʻryapti → koryäptï

-yap-→-yäp

Hozirgi zamon davom fe'li -yäp affiksi va tegishli shaxs-son qo'shimchalari bilan yasaladi.

-yap→-ya (-yäp)

Fargʻona shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -ya (-yäp) qoʻshimchasi bilan yasaladi.

-yap→-jatır, -jätir

Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr

Намерение (-moqchi) 1

-moqchi→-mogʻchʻ, -mäxchi, -mäxchʻ, -moxchʻ, -mäqchʻ

Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.

oʻgʻillik qilmoqchi boʻlishdi → ogʻïllïx qïlmogʻchï bolïshïntï
soʻzlamoqchiman → sozlamoqchiman
ular bermoqchi → ulä bärmäqchï
akamlar bermoqchi → akamlar bärmäxchi
Nigora doktor boʻlmoqchi → Nigora duxtur bolmexchi
bermoqchi → bermoxchï

Причастие 11

-digan→-atağan / -ädağän / -tyğan

Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi qoʻshimchasi -atağan, -ädağän yoki -tyğan shaklida qoʻllanadi.

-digan→-dugʻon / -dïgʻon

Qorabuloq shevasida hozirgi zamon sifatdosh affiksi singarmonistik juftsiz turgʻun -dugʻon shaklida keladi.

keladigan → kälädugʻon // kälädïgʻon
oladigan → aladugʻon // älädïgʻän
qiladigan → qïladugʻon // qïlädïgʻon

-gan→-gän, -gan (-gʻan), -qän (-qan, -kän)

Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.

men koʻrgan odam boʻlsin → män korgän ädam bo/l sïn
sahroga sayr etgani chiqqandi → Mäträn sährägä säyïl yetkänï chïqqändï
podani boqqan odamning gapini eshiting → podoyam boqqan odamdi gapini yeshitin
ekin ekkan tek turmas → yekïn yekken tek turmäs
biz bozorga borgan oʻquvchilarni koʻrgan edik → bïz bäzärgä bärgän oquvchïlänï korgän yedïy

-mish→-mïsh, -mïsh, -mish, -mush

Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.

qilmish-qidirmish → qïlmïsh- qïdïrmïsh
chechak chiqib yetganmish → chïchäx chïqïp YÄTGÄnmïsh
baddan kelganmushmisan → baddaŋ kägäymushmän
eshitgan quloqqa yomon → yeshïtmïsh quloqqa yaman
ozgina qolibmish → ezgïnä qälïbmïsh

-ayotgan, -yotgan→-yätgän, -yätkän, -otkän, -oqqän, -yäqqän

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.

oʻqiyotgan odam → oqïyätgän ädäm
olayotgan qizini sevmas ekan → äläyätkän qïzïnï sevmäskän
men aytayotganda sen berding → men eytyätkändä sen bärdïn
bu yozayotgan kishi → bu yäzotkan kishi
qishloqqa ketayotgan odam → qïshlaqqa ketyätkän ädäm

-ar, -r→-ar, -är, -ir, -sir, -ïr

Undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklarida

Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.

chiqar olam oʻzi bilar → chïkär äläm ozï bïlär
ular oqar suvga oʻxshar edi → ular oqar suvga oxshar edi
koʻrar koʻzni yashirib boʻlmas → korär koznï yäshïrïp bomäs
oqor suv, kelar kishi → äqär suv, kälär kïshï
yotar joyining tayini yoʻq → yotïr jäïnï täyïnï yoq

-adigan, -digan→-dïgon, -dïgän, -dïyen, -dägʻän, -tukän, -tigon, -tikän, -äykän, -tïrgʻon

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.

boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
yuradigan boʻlib qolibdi → yörädïgon volïp qeptï
beradigan → börädïyen // bärädïgʻän
beradigan odam → bärädïgʻon odam
soʻraydigan odam aytdi → soraytukan odam aytti
boradigan joyi hali nomaʼlum → boratikon joyi hali nomaʼlum

-digan→-vüch, -vöch

Bormaydigan so‘zi barmavüch, barmavöch tarzida ishlatiladi.

bormaydigan → bărmăvüč

-adigan→-eydïgon

Kelasi zamon moʻljal feʼli -eydъgon shaklida boʻladi.

-adigan→-eydigon

Qo'qon shevasida sifatdosh -eydigon tarzida aytiladi.

beradigan → bäreydïgon
keladigan → keleydïgon

-digan→-abogen

Sifatdoshning -abogen shakli Qoʻqon shevasida uchraydi.

boradigan → barabogen

Деепричастие 3

-may→-may, -mäy, -miy

Ravishdoshning boʻlishsiz shakli turli shevalarda -may, -mäy, -miy qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

ololmay qoldim → älälmäy qäldïm
chiqmay → chïxmay
bilmayman → bilmiymän

-ib→-b, -ʻb, -yb, -ub, -p, -yp, -up, -üp, -v, -sʻv, -yv, -iv, -uv

Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.

qarab → qaräv
oʻtkazib → otkaziv
uxlab qolibdi → uxläb qoptï
turib → turup

-gach→-gäch, -käch, -qäch, -kach, -gʻach

Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.

Имя действия 1

-moq→-maq

Chuqur til orqa [q] va [gʻ] tovushlari bilan yondosh kelganda infinitiv affiksi -maq shaklida keladi.

bermoq → ber-maq // bär-maq
chaqmoq → chaq-maq
olmoq → äl-maq
orttirmoq → arttïr-maq

Повелительное наклонение 5

-ing→-n, -ïn

II shaxs hurmat ma'nosida

Buyruq maylining -n va -ъn qoʻshimchasi bilan ifodalangan shakli hurmat ma'nolarini ifodalaydi.

soʻrang → soräŋ
keling → kelïn
oʻtiring → otïrïn
demang → demän

-inglar→-ïylä, -ylä, -ïy, -ïyʼälä, -ïylär, -ïynär

Koʻplikda

Buyruq maylining koʻplikda ishlatiladigan shakllari mensimaslik yoki hurmat ma'nosini bildiradi hamda oxiriga koʻplik qoʻshimchasi oladi.

ishlanglar → ïshläylä
kelinglar → kelïlä
kelinglar → kelïylär
boringlar → bärïylär
olinglar → olïynär

-gin→-gʻay, -gäy

Buyruq-iltimos ma'nosida

Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.

qistab borgin → qichap baragʻay
yeb qoʻygin → jäp qoyagʻay
ketsang ketgin → ketsäŋ ketägäy
yigʻib borgin → jib-jib baragʻay

-inglar→-ïngʻlar, -ïnglär

Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruhi shevalarida II shaxs ko'plik buyruq shakli -ъngʻlar, -ъnglär shaklida aytiladi.

-aylik→-oyïq, -äylïq, -äyïk, -äylük

Singarmonizm kuchli saqlangan saroy va qipchoq-qoraqalpoq shevalarida o'zakka qarab qalin va yumshoq talaffuz qilinadi.

Условное наклонение 2

-sanglar→-sälärïng

Marg'ilon va Qo'qon shevalarida II shaxs ko'pligi -sälärъng shaklida aytiladi.

-sanglar→-salarïngʻ, -sala:ngʻ, -sälärïng, -sälä:ng

Saroy guruhi shevalarida II shaxs ko'pligi -salarъngʻ, -sala:ngʻ kabi shakllarda aytiladi.

Словообразование 7

-siz→-chäng / -chän

Fargʻona va Andijon shevalarida -chän / -chäng qoʻshimchasi inkor maʼnosida (adabiy -siz maʼnosida) qoʻllanadi.

mahasisiz → mahsïchän / mähsïchäng
yaxtaksiz → yaxtäkchän

-at→-mək

Andijon va Farg'ona shevalarida ot yasovchi affiks.

ko'kat → kokmək

-in-ish-ma-di→-mmäshtï

Oʻzlik nisbatining III shaxs koʻplik boʻlishsiz shakliga -ma qoʻshimchasi qoʻshilib aytiladi.

-li→-lik, -liq

Adabiy tildagi sifat yasovchi -li qoʻshimchasi oʻrnida -lik, -liq qoʻllaniladi.

kokilli → kokillik
koʻzli → koʻzlik
naqshli → naqshlik
qirrali → qirralik

-chi→-gar, -kar

Oʻzbekcha -chi affiksi oʻrniga tojikcha -gar affiksi qoʻshilib, kasb-hunar yoki ish-harakat bajaruvchisi oti yasaladi.

-chi→-sa

Vazifa jihatdan oʻzbekcha -chi suffiksiga toʻgʻri keladi.

choʻpchi → choʻpsa

-gacha→-chovur//chavur

Chegara maʼnosini bildiruvchi ravish yasovchi affikslashgan koʻmakchi.

Прочее 3

ana shu→änshı

Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.

singari→sïngngarï

Singari koʻmakchisi qipchoq guruh shevalarida sïngngarï shaklida aytiladi.

koʻm-koʻk→kökmäk

Koʻk sifatining orttirma darajasi shakli.

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

o→a

Chuqur til orqa [q] va [gʻ] undoshlari bilan yondosh kelganda

Chuqur til orqa [q] va [gʻ] tovushlari bilan yondosh kelganda [a] unlisi o-lashmasdan oʻz holicha saqlanadi.

oyoq → oyaq // äyaq
tayoq → toyaq // tayaq
tovoq → tovaq
oʻrtoq → ortaq
qishloq → qishlaq
bayroq → bäyraq

b→m

before n in next syllable

b fonemasi oʻzidan keyingi boʻgʻinda n tovushi boʻlsa, regressiv assimilyatsiya natijasida burunlashadi.

buni → munï
bunda → munda
bunday → mundäy
bogʻbon → bogʻman
kasbing → käsming
burni → murnï

p→v

Asosan intervokal pozitsiyada yoki undoshlar oldida

[p] tovushi portlash xususiyatini yoʻqotib, jarangli lab-lab frikativ [v] tovushiga aylanadi.

chopamiz → chävamïz
toping → tävïng
tepasiga → teväsïgä
tupi → tuvï
tepalik → tevälïk
kepak → keväk

rt→tt

r tovushi regressiv yoki progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

marta → mättä
o'rnidan → onnïdan
surnay → sünnäy
ertalab → ettän
ertasiga → yettänïsïgä
turdi → tuddï

q→gʻ

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi [қ] tovushi spontan tarzda jaranglilashib [ғ] ga oʻtadi.

oʻrtoq → ortogʻ
qishloq → qïshlogʻ
qirq → qïrg
yoʻq → yogʻ
qilmoq → qïlmagʻ
adoq → ädägʻ

o→ä

Oldingi qator, lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

oka → äkä

i→ʼ

Oldingi qator i va orqa qator y unlilarining konvergensiyasi natijasida hosil boʻlgan indifferent lablanmagan ъ tovushi qoʻllanadi.

kishi → kïshï
ikki → ïkkï
biz → bïz
bil → bïl

x / h→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[x] yoki [h] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

shahar → shä: r < shä: är
hohlasam → holäsäm
gunoh → guno:
giyoh → gïye:
siyoh → sïyo:

gʻ→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[gʻ] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

o'g'lingizning → o: lungïzzï
podachining o'g'li bor edi → pädächïnï o:lï bor ïdï
tog'li yer → to: lïyyer
hovlimni bog' qildim → hovlïmmï bo: qïldïm
sigir sog'yapti → sïyïr säyäptï

e→i, ï

soʻz boshida va oʻrtasida

[e] unlisi talaffuzda ogʻizning maksimal yopiqligi sababli [ï] ga yaqinlashadi va almashadi.

echki → echqï > ïchqï
eshik → eshïq > ïshïq
hech → hïch
ezuvchisiga → ïzuchïsïgä
koʻrmas edi → kormäs-ïdï
deb → dïn dep

a→o

Lab-lab v va chuqur til orqa undoshlar taʼsirida a unlisi lablashib o tovushiga oʻtadi.

b→v

Y-lovchi shahar shevalarida [b] tovushi frikativ lab-lab [v] tovushi bilan almashadi.

belbogʻ → belvo:
bir bosh → bïr vesh
charvogʻ → chärvä:
borib → vorip
albatta → älvättä

t→ch

Soʻz boshida

Koʻpchilik oʻzbek shevalarida t tovushi sporadik ravishda ch tovushiga oʻtadi.

tushmoq → chüshmäk
tush → chüsh
tish → chish

n→ng

n tovushi k, q, g, gʻ undoshlaridan oldin kelganda ng tovushiga oʻtadi.

n→m

Sandxi holatida ikkinchi soʻz boshidagi b yoki p tovushlari taʼsirida n tovushi m ga oʻtadi.

y→ø (tushib qoladi)

So'z boshida yoki oxirida

So'z boshida va so'z oxirida y tovushi sporadik tushib qoladi.

nasvoy → näsvä
obro' → äbri
yil → ïl
yiroq → ïräq
aytdiki → ättïkï

k→x'

So'z o'rtasida va oxirida

k tovushi so'z o'rtasida va so'z oxirida sirg'aluvchi x' tovushiga o'tadi.

ko'klam → köx'läm
maktab → mäxtäp
nariroq → näräräx'
bo'lak → boläx'
ellik → yellïx'

k→y

So'z oxirida va affikslardan oldin

So'z oxirida (affikslardan oldin ham) k tovushi y tovushiga o'tadi.

etik → yetïy
eshikni → yeshïydï
eshakka → eshshäyigä
bilakka → bïläygä
chelak → cheläy
terak → teräy

ng→y

Y-lovchi shevalarda [нг] tovushi [й] tovushiga oʻtadi.

keldingmi → keldïymï
qoldingmi → qoldïymï
turinglar → turïylä
ketinglar → ketïylä
yelkangiz → yelkäyïz
yoʻlingiz → yolïyz

q→x

[қ] tovushi spirantizatsiyaga uchrab [х] ga oʻtadi.

toʻqson → toxsan
chiqdi → chïxtï
chiqmay → chïxmäy
boshqa → bashxa
vaqt → vaxt
qoʻrqmasdan → qoxmastan

q→r

soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi q tovushi oʻrnida r aytiladi.

oyoq → ädär
qirq → qırgʻa

a→ä

Oldingi qator lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

aka → äkä

e→e (yolashmagan)

Soʻz boshida va oʻrtasida

Oldingi qator, lablanmagan, tor yolashmagan e tovushi qoʻllanadi.

ber → ber
kel → kel
er → er
endi → endi
echki → echki

i→/ ï

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari yonida

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari bilan yondosh kelganda turgʻun orqa qator indifferent ь unlisi qoʻllanadi.

qiz → qʼz
qirq → qʼrq
qish → qʼsh
mix → mʼx

f→p

Toshkent-Fargʻona guruh shevalarida [f] tovushi [p] tovushiga oʻtadi.

kift → kïpt
kasofat → käsäpät
foyda → päydä

s→ch

Soʻz boshida

Adabiy tildagi s undoshi oʻrnida lahjada ch qoʻllanadi.

soch → chäch
sochiq → chächugʻ // chachïq

e→e / ä

Soʻzning birinchi boʻgʻinida

E unlisi shahar va shahar tipidagi shevalarda biroz yopiqroq, qipchoq lahjasida esa ochiqroq talaffuz etiladi.

ber → ber
endi → yendi / endi
erkak → yerkäk / erkäk
chekman → chepkän
ona → enä

#CC- / #r-→VCC- / Vr-

So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).

sk, nk→ska, nka / skä, nkä

Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

uchastka → uchäskä
bank → bänkä
kiosk → kïyäskä
propusk → präpïskä

e→ʼ

e unlisining reduksiyaga uchrab, ъ unlisi holatiga kelib qolishi.

t→ø

So'z oxirida undosh birikmasida

So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.

do'st → dos
go'sht → gosh
kaft → käp
daraxt → däräx
poytaxt → poygax
Toshkent → Täshkän

sht→t

So'z oxirida

Sht undosh birikmasi t ga o'tadi.

g'isht → g'yt
musht → mut

r→y

k dan keyin

Regressiv assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida r tovushi y ga aylanadi.

kichikroq → kïchïyrogʻ

rg→ll

Undoshlar yonma-yon kelganda

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida rg birikmasi ll ga aylanadi.

birga → bïllä

bn→pp

Undoshlar yonma-yon kelganda

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida bn birikmasi pp ga aylanadi.

kitobni → kïtolpï

kn→yd

Qoʻshimcha qoʻshilganda

Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida kn birikmasi yd ga aylanadi.

terakni → teräydï

q→h

Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).

bormoqchi → bormähchi
baliqlar → bälihläri
podshohi → podshohi

u→vo

So'z boshida

Uchinchi shaxs kishilik olmoshida lablanish xususiyati natijasida v undoshi orttiriladi.

u → vo

y→j

Qoʻshimcha boshida

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).

-yotir → -jatïr

i→ǝ

Marg'ilon shevasida ikki so'zi ǝkko tarzida aytiladi.

ch→sh

ch va sh undoshlarining almashinishi.

tish → chosh
tishla → chishla
tushdi → chyshto

j→ch

Soʻz boshida

Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.

i→e

Soʻz boshida

Soʻz boshida i oʻrniga e kelishi.

ikki → yekkï / yekkï

oʻ→u

Andijon shevasidagi oʻ-o tovushlari Qoʻqon va Jizzax shevalarida u-ü ga toʻgʻri keladi.

o→ö

Soʻz boshida b, v, p, d, y, s, ch, sh, q, gʻ undoshlaridan oldin hamda bl, br, nv, nr, mn, dn, zr, kt, st, tv, jy, vr oʻrtasida

Qoʻqon, Namangan va Margʻilon shevalarida o unlisining lablanishi kuchli boʻlib, ö (oʻ) ga yaqin talaffuz qilinadi.

hunar → ӧnär
opke → ӧpke
katta → kӧttä
tavba → tӧvbä
navbat → nӧvvat
zamonda → zamӧndä

l→∅

Fe'l o'zagi oxiridagi l tovushi (III shaxs ko'pligidan tashqari)

Oltiariq qishlog'ida l bilan tugagan fe'l o'zaklarida aniq hozirgi zamon shaklida l tushib qoladi.

kelyapman → keyäppän
kelyapmiz → keyäppïz
kelyapsan → keyäpsän
kelyapti → keyäptï

l→ø

Kel, ol, sol kabi feʼllarning hozirgi davom zamon shaklida (III shaxs koʻplikdan tashqari)

Kel, ol, sol kabi feʼllarda hozirgi davom zamonda l tovushi tushirib aytiladi.

kelyapman → keyäppän

vsh→shsh

Soʻz oʻrtasida

Kavshar soʻzida vsh tovush birikmasi assimilyatsiyalashib shsh tarzida aytiladi.

puxtakavshar → puxtakashshar

o→oo

Qoʻqon va Margʻilon shevalarida unli choʻziq aytiladi.

qozon → qoozon

on→al

So'z oxirida

Farg'ona vodiysidagi ustalar 'sandon' so'zini asosan 'sandal' shaklida qo'llaydilar.

sandon → sandal

i→u

"chibiq" so'zidagi unlilar "u" ga aylanadi.

chibiq → chuvuq

u-a-i→i-ä-i

Soʻz tarkibida

Unlilarning torayishi va old qatorlashishi kuzatiladi.

uzangi → izängi

ʼ→h

Soʻz oʻrtasida

Adabiy tildagi 'naʼl' soʻzidagi ayin/tutuq belgisi oʻrnida 'h' tovushi aytilib, qoʻshimcha unli bilan 'nahal' tarzida talaffuz qilinadi.

naʼl → nahal
naʼlchi → nahalchi
naʼlchilik → nahalchilik

ay→oy

ayrim soʻzlarda

Qoʻqon shevasida 'nay' soʻzi 'noy' shaklida uchraydi.

nay → noy

sh→ch

undosh oldida

'kashkul' soʻzi 'kachkul' tarzida qoʻllanadi.

kashkul → kachkul

mr→m

Adabiy tildagi 'joʻmrak' soʻzi miskarlar nutqida 'joʻmak' shaklida uchraydi.

joʻmrak → joʻmak

n→l

Soʻz oxirida

Sandon soʻzi ustalar tilida sandal tarzida talaffuz qilinadi.

sandon → sandal

ch→j

Soʻz boshida

Adabiy tildagi ch oʻrniga j aytilishi.

chumak → jumak

k→g

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi k tovushi g ga aylanadi.

kajombir → gajombir

u→i

Ikkinchi boʻgʻinda

Soʻz oxiridagi u tovushi i ga almashadi.

juvolduz → juvoldiz

eh→iy

Soʻz oxirida

eh birikmasi iy ga oʻtadi.

zeh → ziy

d→b

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi d tovushi b ga oʻtadi.

durushtarra → burucharra

gʻ→q

Qoʻshma soʻz tarkibida

Bogʻ soʻzidagi jarangsizlanish.

bogʻ qaychi → boq qaychi

v→sh

Soʻz boshida

Rus tilidan oʻzlashgan soʻz boshidagi v tovushi oʻrnida sh tovushi qoʻllaniladi.

vals → shals
valtsovka → sholasopka

rn→nn

Soʻz oʻrtasida

Karnay soʻzida rn tovush birikmasi nn shaklida assimilatsiyalashadi.

karnay → kannåy

u→ü

Soʻz boshida

Adabiy tildagi u tovushi shevada ü tarzida talaffuz qilinadi.

ulash → ӱlash

r→l

Soʻz oʻrtasida

Ayrim soʻzlarda r tovushi oʻrniga l ishlatiladi.

qirov → qilov

b→p

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi jarangsizlanish va unlining torayishi kuzatiladi.

qullob → qulläp

I. I. Zarubin tasnifi

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

K. K. Yudaxin tasnifi

K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Umlaut hodisasi

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

oti → eti

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

O-lashish hodisasining genezisi

O-lashish asosan lab-lab v undoshi yoki chuqur til orqa undoshlari qurshovida vujudga kelgan boʻlib, dastlab bir boʻgʻinli, keyinchalik ikki boʻgʻinli soʻzlarga tarqalgan.

Toshkent shevasida unli reduksiyasi orqali [ch] paydo boʻlishi

Chush va chish soʻzlarida t ning ch ga oʻtishi oraliq unli butunlay tushib qolganda [tsh > ch] tarzida yuz beradi.

tish → chsh
tushgan → chshkän

Y-lovchi shevalarda [h] fonemasining xususiyatlari

[h] tovushining mavjud bo‘lish-bo‘lmasligiga qarab y-lovchi shevalar ikki guruhga bo‘linadi: a) mustaqil fonema sifatida [h] ga ega bo‘lgan shevalar (Farg‘ona, Marg‘ilon, Qo‘qon va boshqalar); b) [x] va [h] o‘rtasidagi palatallashgan [h'] ga ega bo‘lgan shevalar (Toshkent va unga yondosh y-lovchi shevalar).

Hurmat shaklining ishlatilmasligi

Baʼzi shevalarda (masalan, Parkent) 3-shaxsda hurmat koʻrsatuvchi -lar affiksi tushib qolishi yoki ishlatilmasligi holati kuzatiladi.

Dadam kolxozda birinchi brigadada ishlaydilar → Dädäm kälxäzdä bïrïnchï bïrgädïldä ïshlïydï
Buvim kelyaptilar → buvïm kevottï

Semantik jihatdan farqlanuvchi soʻzlar

Shaklan oʻxshash soʻzlar turli shevalarda boshqa-boshqa tushunchalarni anglatadi.

ona → buvi (Fargʻona)
chivin → pashsha (Fargʻona)
urugʻ → tuxum (qipchoq shevalari)

Singarmonizm va omonimiya munosabati

J-lovchi hamda singarmonizm saqlangan y-lovchi shevalarda (Fargʻona tip) qattiq va yumshoq unlilar kontrasti tufayli omonimlar kam uchraydi. Aksincha, singarmonizmni toʻla yoʻqotgan shahar shevalarida (Toshkent, Qoʻqon) omonimiya hodisasi keng tarqalgan.

oʻt (olov, oʻsimlik) — oʻtmoq → ot (olov, maysa) — öt (oʻtmoq)
boʻlmoq (tugatmoq) — boʻlmoq (ajratmoq) → bol (tugat) — bel (ajrat)
tor (qafas) — toʻrt → tor (qafas) — tör (toʻrt)
oʻzmoq — oʻz → oz (oʻzmoq) — öz (olmosh)

Sheva, dialekt va lahja atamalari

Sheva - xalq jonli tilining o'ziga xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarga ega bo'lgan eng kichik qismi. Dialekt - xalqaro atama bo'lib, umumlingvistik ma'noda ishlatiladi. O'zbek dialektologiyasi uchun sheva va lahja atamalarini qo'llash yetarlidir.

V.V. Radlovning oʻzbek shevalari tasnifi

V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.

Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

O'zbek xalqi va shevalarining qabila asoslari

O'zbek xalqi tarkibida nayman, qoraqalpoq, chandir, qo'ng'irot kabi urug'-qabilalar mavjudligi, ularning Farg'ona, Samarqand, Qashqadaryo kabi viloyatlarda tarqalgani va shevalarning urug'-qabila tillaridan kelib chiqqanligi haqida ma'lumot.

O'zbek milliy tilining lahjaviy asosi

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Oʻzbek milliy adabiy tilining shevaviy asoslari

Fargʻona shevalari (Fargʻona, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) oʻzining morfologik qurilishi bilan, Toshkent shevasi esa fonetik tizimi (unlilar tarkibi) bilan oʻzbek milliy adabiy tiliga asos boʻlgan.

Ohangdoshlik hodisasi yo'qolishi

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Unlilar tarkibi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Eliziya hodisasi

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Qoʻsh undoshlilik (Geminatsiya)

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

kassir → kästir
ittifoq → intipaq
tizza → tiz
tizza → diz
toʻqqiz → toqiz
chaqqon → chaqan

-la qoʻshimchasining hurmat maʼnosida qoʻllanishi

-lä koʻrsatkichi koʻp shevalarda yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini ifodalash uchun qoʻllanadi.

akam → äkämlä
dadam → dädämlä
u kishi oʻquvchi → ul kïshï oquvchïlä
kasal → kesïllä

3-shaxs koʻplik shaklining hurmat maʼnosida qoʻllanishi

Fargʻona, Andijon va Qoʻqon shevalarida feʼlning 3-shaxs koʻpligi hurmat maʼnosida birlik uchun ishlatiladi.

buvim keldilar → buvım kelıshtı
oʻzlari aytdilar → ozlärı äyttılär

Ega koʻplikda boʻlganda kesimning 3-shaxs birlikda kelishi

Fargʻona guruhi shevalarida ega koʻplik shaklida boʻlsa ham, kesim baʼzan 3-shaxs birlikda keladi.

hajimadlar kelishdi → häjımätlär keldı
artistlar ashula aytishdi → ärtıslär äshullä qıldı
bular joy makonga ketishdi → bular joy mäqämgä kettı

Aniqlik mayli tuslanishi

Toshkent, Fargʻona va Karnob shevalarida oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon aniqlik mayli shakllarining oʻziga xos shaxs-son qoʻshimchalari bilan tuslanishi.

bordik → borduv
kelyapmiz → kelyäppïz
koʻrarmiz → korärmïz

Oʻzbek shevalarida shakldosh (omonim) soʻzlar

Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.

Kelishiklar miqdori

Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Uqmoq fe'lining Xivada qo'llanmasligi

'Uqmoq' fe'li Xivada yo'q, shuning uchun bu so'zni xivalik va urganchliklar tushunmaydilar.

Farg'ona qipchoq shevasida sibilant va spirant xususiyatlar

Chanshangan misoli o'zbek qipchoq lahjasi sibilant bo'limiga mansub bo'lib, turk-barlos lahjasi spirantli bo'lganligini ko'rsatadi.

Shevalarning eronlashuv darajasi va unlilar tizimi

Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).

Zootoponimlar

Hayvon nomlariga nisbat berilgan holda nomlangan topoobyektlar (Alqor, Baliqko'l, Bo'lon, Kaptarxona).

Qipchoq shevalari va Andijon shevasida singarmonizm hamda i/ï farqlanishi

Andijon atrofidagi saroy, qipchoq-qoraqalpoq tip shevalarida singarmonizm kuchli boʻlib, i va ï (ь) mustaqil fonemalar sifatida soʻz maʼnolarini farqlaydi (sir-sïr, ilik-ïlïq kabi); Andijon shahar shevasida esa singarmonizm sustroq.

ü va u unlilarining fonologik farqlanishi

Andijon tipidagi shevalarda (Oʻzgan, Jalolobod, Asaka, Oʻsh) va saroy, qipchoq-qoraqalpoq shevalarida til oldi ü va til orqa u unlilari fonologik jihatdan maʼno ajratish xususiyatiga ega.

burchak / burmoq → bür / bur
butun / but (oyoq) → püt / put
tur (nav) / turmoq → tür / tur
tuzmoq / tuz → tüz / tuz
ulashmoq / ulamoq → üläsh / ulash
ulush / uvillash → ülüsh / ulush

Keyingi boʻgʻinlarda o-oʻ unlisining uchrashi

Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.

Cho'ziq unlilar tabiati

O'zbek tilining Farg'ona gruppa shevalarida, jumladan Andijon shevasida birlamchi turkiy cho'ziq unlilar uchramaydi; cho'ziq unlilar asosan ekspressivlik, urg'u va fonetik qisqarishlar natijasida hosil bo'lgan ikkilamchi cho'ziq unlilardir.

l undoshining yumshoqligi

L undoshi Qo'qon, Marg'ilon, Shahrixon va Toshkent shevalarida ruscha l' ga yaqin juda yumshoq talaffuz etiladi. Andijon shahar shevasida esa til oldi unlilardan so'ng yumshoq bo'lsa-da, Qo'qon va Marg'ilondagichalik emas.

qoʻl toldi → qol' tol'idi
qolganlar → qogʻol'l'er
oldiga → ol'diga
oldilaringizmi → ol'dil'eringmi

Saroy tip shevalarda oʻzlashma soʻzlarning ohangdoshlikka boʻysunishi

Saroy tip shevalarda chetdan oʻzlashtirilgan soʻzlar tanglay ohangdoshligiga boʻysunib, til oldi ä bilan aytiladi.

Komil → Kä:mïl
Komila → Kämïlä
nok → näk
makon → mäkän
dasturxon → dästoxon

Oʻzlik nisbatida l tovushining qatlanishi

Saroy va qipchoq-qoraqalpoq guruh shevalarida l bilan tugagan feʼl oʻzagida l dan oldin o kelsa, l ikkilantirib aytiladi.

toldim → tollïdïm

Fargʻona vodiysida metallsozlik tarixi

Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.

Qurol-yarog' va metallsozlik tarixi

Buxoro, Qo'qon, Toshkent va Farg'onada temir, cho'yan ishlab chiqarish va qurol-yarog' (sovut, qalqon, jibba, choroyna, qilich, shop, shashvar, tupang, zambarak) yasash tarixi haqida ma'lumot.

Metallsozlik leksikasi

Metallsozlik kasbi tarmoqlari va ishlab chiqarilgan metall buyum turlarining oʻsishi orqasida oʻzbek tili kasb-hunar leksikasida metallsozlikka oid boy terminologiya yuzaga kelgan.

Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

Farg'ona va Shoshda turkiy qabilalar tarixi

VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.

Kasb-hunar terminlarining tarixiy manbalarda uchrashi

XIII-XVI asr yozma yodgorliklarida (Zamahshariyning 'Muqaddimatul adab', Rabg'uziyning 'Qissasul anbiyo', Navoiy asarlarida) kasb-hunar va metallsozlik terminlarining uchrashi.

Hududiy-professional leksika

Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.

chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
shibba → shibba (Andijon), qangʻ (Boʻstonoqtepa qishlogʻi)
katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)

Ketmon yasash terminologiyasi

Temirchilikda ketmon qismlari va ularni yasash jarayonlari nomlari.

Narsa va hodisalarga ularning belgilariga koʻra nom berilishi

Terminlar kasb-hunar ahllarining narsa va hodisalarga ularning belgilarini toʻgʻri tushunish hamda boshqa narsa va hodisa belgilariga oʻxshatib, qiyoslab, obrazli tushunish yoʻli bilan tuziladi (oʻxshatish prinsipi).

Kasb-hunar leksikasida o'xshatish

Asbob va buyumlar inson, hayvon va qushlarning a'zolariga o'xshatilib nomlanishi.

Hasharot va mayda jonivorlarga o'xshatish

Zargarlar va pichoqchilar asbob va naqshlarni hasharot va mayda jonivorlarga o'xshatib nomlashlari.

O'simlikka o'xshatish

Kasb-hunar ahllarining narsalarni yoki ularning ayrim o'rinlarini turli xil o'simliklarga o'xshatib yasash va ularning nomini ham narsalarga ko'chirish tajribasi.

Hunarmandchilik leksikasida nomlash prinsiplari

Fargʻona hunarmandlari leksikasida asbob va buyumlarni nomlashda bir necha prinsiplar (vazifasiga, oʻrniga, tashqi shakliga, ovoziga, oʻlchoviga, ish jarayoni va harakatiga koʻra) asos qilib olinadi.

Metallsozlik terminlarining yasalishi

Fargʻona metallsozlari leksikasida terminlar tub, yasama va qoʻshma turlarga boʻlinadi hamda morfologik va sintaktik usullar bilan yasaladi.

Kasb-hunar terminlarining tuzilishi

Fargʻona shevalaridagi kasb-hunar terminlarining 17,99% tub (oʻzak) terminlar, 20,62% morfologik yoʻl bilan yasalgan, 61,39% qoʻshma terminlardir.

Qoʻshma terminlar

Ikki tub soʻzning qoʻshilishidan tarkib topgan kasb-hunar terminlari umumisteʼmolda uchraydigan va tushunarli terminlardir.

dast bolgʻa → dasbolgʻa
gulband → gulvant
dukorda → dukart
vtulka → tolka

Metallsozlikdagi qo'shma terminлар

Ikki tub so'zdan tarkib topgan terminlar qismlarining ko'pchiligi metallsozlardan boshqalarga tushunarli bo'lsa-da, ularning metallsozlik leksikasida qanday terminologik ma'nolarda qo'llanilishi umumga tushunilmaydi.

ayribandak uzuk → ayribandak
anjomasoz → anjamasoz

"Tarosh" so'zining ishlatilishi

"Tarosh" so'zi affiksga aylanib yetmagan, u qo'shma terminlarning ikkinchi qismi bo'lib kelishidan tashqari, mustaqil so'z sifatida ham ishlatiladi.

qalamtarosh → qalamtarosh
toshtarosh → toshtarosh
xomtarosh → xomtarosh
pishiqtarosh → pishshiqtarosh
simtarosh → simtarosh
taroshlash → taroshlash

Metallsozlik leksikasida qoʻshma terminlarning tarkibi

Fargʻona metallsozlik (degrez, rixtagar, miskar, temirchi, zargar va h.k.) kasb-hunar leksikasida qoʻshma terminlar ikki, uch, toʻrt va besh soʻzdan tashkil topadi. Ularning koʻpchiligi faqat soha mutaxassislariga xos boʻlgan maxsus atamalardir.

ikki dastasli arra → dusarra
sakkiz qirrali oftoba → hashragʻ optova

Juft terminlar

Kasb-hunar leksikasida oʻxshash, antonim yoki taqlidiy soʻzlarni juftlash orqali yangi atamalar hosil qilinishi.

erkak-urgʻochi → erkak-urgʻochi
oʻroq-bolgʻa → oʻroq-bolgʻa

Kasb-hunar leksikasida oʻzlashma soʻzlardan qoʻshma soʻz va birikmalar yasalishi

Kasb-hunar leksikasida boshqa tillardan (tojikcha, arabcha, ruscha) kirgan soʻzlar oʻzbekcha soʻz va affikslar bilan turli xil tarkiblarda birikib yangi terminlar hosil qiladi.

Fargʻona metallsozlik terminlaridagi hududiy farqlar

Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.

Yangiyo'l shevasi aholisining kelib chiqishi va lahjaviy mansubligi

Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.

Fargʻona tip shevalar unlilar tizimi

Fargʻona tip shevalarda (Qoʻqon, Margʻilon va boshqa) 7 ta unli fonema mavjud. Bu shevalarda orqa qator keng [a] unlisi fonema sifatida saqlangan, Toshkent shevasidagi [ä, e] oʻrniga uchta keng unli fonema [a, ä, o] bor.

Fargʻona tip shevalaridagi juft unlilar

Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.

Vokalizm tizimlari

Toshkent va Samarqand shevalarida 6 fonemalik vokalizm tizimi mavjud; Iqon shevasida 9 qisqa va 9 cho'ziq unli fonema mavjud; Qo'qon va Marg'ilonda 7 fonema mavjud.

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
Alamazon	Alamazon O't, olovning gurullab yonishi. Boshoqlarga o'roq, qovunlarga pichoq tegib, jazlar bir qozon, tandirdagi o'tlar alamazon bo'ldi.	Farg'ona	Musayeva 2023, с. 58
Alcha	olcha		Gʻozi Olim 1936, с. 64
Awli	hovli		Gʻozi Olim 1936, с. 64
Ayiltoʻqa	ayiltoʻqa		Ibrohimov 1959, с. 429
Bargak	bargak		Ibrohimov 1959, с. 429
Bargi muannas	bargi muannas Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Bashtu:	boshliq boshli, esli, aqlli		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Bashwaqqan \|\| Bash Baqqan	mo'ralamoq mo'ralamoq, boshini chiqarib boqmoq		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Beship taqa	beshik taqa		Ibrohimov 1959, с. 429
Bolgʻacha	bolgʻacha		Ibrohimov 1959, с. 429
Bolin naqsh	bolin naqsh Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Boshvozi parma	boshvozi parma Parma turi		Ibrohimov 1959, с. 435
Bowur	bag'ir		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Bozoy	bo'z yigit bo'z yigit, bo'z bola, yosh yigit		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Can-iltash	tog' oti Oyim rayonining pastida bir tog' oti	Oyim rayoni	Gʻozi Olim 1936, с. 63
Chaman	yomon		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Chanshanojan	qonshiqan		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Charxpoya	charxpoya		Ibrohimov 1959, с. 428
Chay	choy		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Chelwegey	yelvagay Qo'qonda gelwagey yoki gelwa tezag', ya'ni yengil aqlli odam	Qo'qon	Gʻozi Olim 1936, с. 63
Chimchiqtili	chimchiqtili Gul/naqsh turi (yakkayoʻlli gul)		Ibrohimov 1959, с. 434
Chochpopuk	sochpopuk Soch bezagi (qismlari: boʻrdak, karnay, kattaqubba)		Ibrohimov 1959, с. 434
Chopqi	Chopqi temirchilikda - go'sht chopish uchun temirdan yasalgan asbob; oshpichoq		Ibrohimov 1959, с. 385
Chorabzal	Chorabzal temirdan yasalgan, iskana taxlit asbob bo'lib, ganchkorlikda naqsh o'yish uchun ishlatiladi		Ibrohimov 1959, с. 385
Chorjuvoldiz	Chorjuvoldiz bo'yinchaning kigizdan bo'lgan qismini tikish uchun po'latdan yasalgan, uzunligi 18 sm., diametri 2 mm., uchi egri juvoldiz		Ibrohimov 1959, с. 385
Chornoshot	Chornoshot Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 451
Chorpoya sandon	toʻrtpoya sandon Sandon turi (qismlari: noʻl/nil, oyoq)		Ibrohimov 1959, с. 434
Chorsi egov	Chorsi egov yuzi yapaloq, ammo to'rtqirrali, tishlari bir-birini kesishgan (katak) egov		Ibrohimov 1959, с. 385
Chorsi kumush	Chorsi kumush pichoqchilikda qushpichoq (kachkart) ning dastasiga yopishtirilgan chiroyli bir metall bo'lak	Chimyon	Ibrohimov 1959, с. 385
Chorsi ombir	Chorsi ombir metallsozlikda ishlatiladigan ombirning to'rt qirrali bir turi		Ibrohimov 1959, с. 385
Chygeri	jo'xori		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Cit	hid hid, is		Gʻozi Olim 1936, с. 63
Coq	yo'q yo'q; Xivada ço:q	Xiva	Gʻozi Olim 1936, с. 63
DUDBURA, dödbura	dudbura temirchilar mo'ri (o'choq mo'risi) ma'nosida ishlatadilar, ba'zilari o'choqning shoxnayza o'rnatgan qismiga aytadilar	Qo'qon	Ibrohimov 1959, с. 258
DUGURDA, dögörda	dugurda miskarlikda — o'zi temir, yuziga (ustiga) po'lat o'rnatilgan, mixlosga o'xshash asbob. Bunda qumg'on, optova va choydish kabi mis idishlarga ziy ochiladi va qopqog'ini qo'yib teriladi	And., Marg'., Qo'q., Namangan	Ibrohimov 1959, с. 258
DUKART, dökart, dökat	dukart chilangarlikda - qaychining, ko'pincha soch olinadigan kichkina turi. Buni yana yupqaroq gazlama va qog'oz kesish uchun ham ishlatiladi		Ibrohimov 1959, с. 258 ?
DUKARTCHA, dökartcha, dökachcha	dukartcha chilangarlikda "dukart"ning kichkina turi. Ilgari sartaroshlar dukart ishlatib bo'lmaydigan nozikroq joylarning tuk va mo'yini qirish uchun dukartchani ishlatardilar		Ibrohimov 1959, с. 258 ?
DULAVA, dölosha	dulava miskarlikda mislagan ( \|\| mistovoq) ning bir turi. Lavxuriga o'xshaydi, ammo dulavaning labi tikkasiga qayrilib, so'ng yon tomonga bukilgan bo'ladi	Qo'q., Marg'.	Ibrohimov 1959, с. 258 ?
DUM, döm	dum temirchilikda 1) o'roq dumi — o'roqning dastaga kiradigan ingichka qismi, 2) aravamix dumi — mixning to'g'inga qoqiladigan ingichka qismi; na'lchilikda - na'lning oyoq kiyimiga qoqiladigan ingichka qismi; pichoqchilikda: pichoq dumi - suqma va yorma das-		Ibrohimov 1959, с. 258
DUVASTARA, dushastara	duvastara zargarlikda - kumushga tillani yopishtirishning bir usuli		Ibrohimov 1959, с. 258
Dam	oqmas ko'l	Farg'ona vil. Farg'ona t.	Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 179
Dasxoyis	Dastchoʻkich		Ibrohimov 1959, с. 440
Dulava	mistabaq Mistabaq		Ibrohimov 1959, с. 435
Dupaya	dupoya Hunarmandchilik asbobi (qismlari: moʻhra, nula, tana, dum)		Ibrohimov 1959, с. 433
Egiz	egizak 1) baland, yuqori yer; 2) ikkisi bir tug'ilgan bola, hasan-husan		Gʻozi Olim 1936, с. 64
Elli // yelïk	barmoq kengligi	Mangʻit, Fargʻona	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 97 ?
Erik gul	Oʻrik gul Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 451
Ermeg	ermak		Gʻozi Olim 1936, с. 64
Gajakgul	gajakgul Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Gilam naqsh	gilam naqsh Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Guli dumor	guli tumor Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Guli koʻzoynak	guli koʻzoynak Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 440
Guli mix	guli mix Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 443
Guli sanjariy	guli sanjariy Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 443
Guli sarmugʻon	guli sarmugʻon Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 443
Hashtkun	Hashtkun Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 452
Islimi arus	islimi arus Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 444
Islimi davra	islimi davra Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 444
Kajombir	kajombir		Ibrohimov 1959, с. 427
Kashmiri	Kashmiri Naqsh turi		Ibrohimov 1959, с. 453

«Yaxshi boribsiz»

[demo] Xayrli safar tilagi.

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Dosmuxamedova 2022b — Sevara Dosmuxamedova. Yangiyo'l, Toshkent shevalaridagi fonetik qonun va jarayonlar. Oriental Renaissance 2(10), 2022. Краткая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону