Qarluq 66% · Qipchoq 13% · Oʻgʻuz 21% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Buxoro viloyati shevalari asosan qarluq lahjasining Samarqand-Buxoro guruhiga kiradi, shuningdek, Olot va Qorakoʻl tumanlarida oʻgʻuz lahjasi, ayrim hududlarda esa qipchoq shevalari tarqalgan.
Buxoro shevalari asosan "eronlashgan" qarluq shevalari boʻlib, ularda singarmonizm (unlilar ohangdoshligi) yoʻqolgan. Olot va Qorakoʻl tumanlarida oʻgʻuz lahjasi, baʼzi joylarda esa qipchoq ("j-lovchi", yaʼni soʻz boshida "y" oʻrniga "j" ishlatuvchi) shevalar xususiyatlari uchraydi.
Urgʻusiz boʻgʻinlarda "o" unlisi "ä" ga oʻtadi. Shuningdek, soʻzning birinchi boʻgʻinidan keyingi oʻrinlarda adabiy tildagi "i" oʻrniga lablangan "u" unlisi saqlanib qolgan.
Buxoro shevalarida ayrim soʻzlarda "v" undoshi "b" ga oʻtadi. Qorakoʻl kabi oʻgʻuz shevalarida esa soʻz boshida "k" oʻrniga "g" ishlatilishi kuzatiladi.
Oʻrin-payt (-da) va joʻnalish (-ga) kelishiklari oʻzaro qorishib ketgan. Koʻpincha oʻrin-payt maʼnosini ifodalash uchun ham joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-ga, -ya) ishlatiladi.
Qaratqich (-ning) va tushum (-ni) kelishiklari shaklan birlashib, asosan "-ni" koʻrinishida qoʻllanadi. Qorakoʻl va Olot tumanlari shevalarida esa tushum kelishigi "-u" shaklida ham uchraydi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi "r" tovushi tushib qolib, "-la" yoki "-lä" shaklida aytiladi. Undosh bilan tugagan soʻzlarga qoʻshiladigan I va II shaxs egalik qoʻshimchalari "-um", "-uŋ" tarzida talaffuz qilinadi.
Adabiy tildagi "-yapti" qoʻshimchasi oʻrniga "-ep", "-äp", "-op" yoki "-äm-" shakllari keng qoʻllanadi. Ayrim hollarda "tur" oʻrniga "toʻxta" feʼli yordamchi vazifasida kelib, hozirgi zamonni bildiradi.
Aniq oʻtgan zamon qoʻshimchalari "-dum", "-du" koʻrinishida ishlatiladi. Agar feʼl oʻzagi "l" tovushi bilan tugasa, qoʻshimchadagi "d" tovushi ham "l" ga aylanib, toʻliq moslashadi.
Sifatdosh bilan ifodalangan kesim ega bilan shaxs-sonda moslashmasligi kuzatiladi. Shuningdek, inkor maʼnosidagi "emas" soʻzi oʻrniga koʻpincha "yoʻq" soʻzi ishlatiladi.
Buxoro shevalarida tarixiy ikki tillilik sababli tojik tilining taʼsiri juda kuchli. Koʻplab tojikcha soʻzlar va hatto "izofa" (aniqlanmish-aniqlovchi) birikmalari oʻzbekcha nutqqa singib ketgan. Sifatlarga erkalash qoʻshimchalarini qoʻshish ham faol.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.
Birinchi va ikkinchi shaxs birlik egalik qoʻshimchalari -um, -uŋ tarzida qoʻllanadi.
Buxoro shevasida -biz, -yiz, -i:z, -gʻiz shakllari qoʻllanadi (Samarqand va Urgut uchun xos emas).
Qaratqich va tushum kelishigining shakli bir xil bo'lib, -ni shaklida qo'llaniladi.
Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Qorako'l va Olot shevalarida tushum kelishigi -u affiksi orqali ifodalanadi.
Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasi va o'rin-payt kelishigi qo'shimchasi bir-biridan farq qilinmasdan ishlatiladi.
Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi shakli (-ga, -ya) qo'llanadi.
O'rin-payt kelishigi va jo'nalish kelishigi qo'shimchalari jo'nalish kelishigining qo'shimchasi -ga, -ka bilan ifodalanadi.
Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.
Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.
Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.
Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.
Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.
Fe’llarda shaxs-zamon yasovchi “-di” affiksi, “-l” bilan tugagan fe’l oʻzaklariga qoʻshilganda toʻliq assimilatsiyaga uchraydi.
Aniq oʻtgan zamon feʼlining I shaxs birligi -dum va III shaxs birligi -du koʻrinishlariga ega boʻladi.
Assimilyatsiya natijasida d tovushining l ga o'tishi orqali o'tgan zamon shakllari yasaladi.
Qarluq va qipchoq lahjalarida -r, -ar qoʻshimchasi kelasi zamon hosil qilmay, faqat oʻtgan zamon davom fe'li tarkibida fonetik oʻzgarish bilan keladi.
Aniq oʻtgan zamon feʼli birinchi shaxs birligi -dum, -tum shakllarida uchraydi.
Aniq oʻtgan zamon feʼli uchinchi shaxs birligi -du, -tu shakllarida uchraydi.
Samarqand va Buxoro shevalarida bu shaklda shaxs-son egalik belgisi tushib qolsa, Andijon shevasida egalik belgilari saqlanadi va qisqartirib aytiladi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -äp- qo'shimchasi bilan beriladi.
Hozirgi zamon davom fe'li formasi -ep dir.
Samarqand-Buxoro guruhini tashkil etuvchi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -äp shaklida ishlatiladi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.
Samarqand-Buxoro guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -op, -ep, -äp qoʻshimchasi bilan yasaladi.
Tur feʼli oʻrnida toʻxta feʼli qoʻllanilib, ravishdosh bilan birgalikda aniq hozirgi zamon feʼli maʼnosini bildiradi.
Samarqand va Buxoro shevalarida aniq hozirgi zamon shakli.
Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.
Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.
Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.
Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.
Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.
Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.
Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasida harakat nomi asosan -sh, -ъsh, -ish qo'shimchasi bilan yasaladi.
Ot yasovchi -lik qoʻshimchasi oʻrnida -ligʻ shakli qoʻllanadi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Samarqand-Buxoro shevalaridan tashqari barcha oʻzbek shevalarida oʻzlashma soʻzlardagi [f] tovushi [p] ga oʻtadi.
Toshkent-Fargʻona tip shevalarga qarama-qarshi oʻlaroq, Samarqand-Buxoro shevalarida nobirinchi boʻgʻinda lablangan [u] saqlangan.
Samarqand-Buxoro shevalarida o fonemasi ba'zan a tovushi tarzida talaffuz qilinadi.
So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.
q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.
Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.
n+g', ng' tovush birikmalari qo'shaloq ng tarzida talaffuz etiladi.
Shoʻrva va piyova soʻzlarida v tovushi oʻrnida b ishlatiladi.
Kapgir soʻzi tarkibidagi p tovushi f tarzida talaffuz etiladi.
Choyjoʻsh birikmasidagi j tovushi oʻrnida d qoʻllanadi.
Soʻz boshida adabiy tildagi k oʻrnida g undoshi keladi.
y va x tovushlaridan oldin u > oʻ hodisasi uchraydi.
s, g va gʻ tovushlaridan oldin oʻ > u hodisasi uchraydi.
Soʻz boshida [y > j] hodisasi mavjud.
Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.
Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
[gʻ > v] tovush almashinishi kuzatiladi.
[g > y] tovush almashinishi uchraydi.
Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.
Soʻz boshida [h] ortadi.
Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.
I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.
E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.
Samarqand-Buxoro shevalarida va qisman Toshkent shevasida soʻz oxirida [нг] fonemasi maxsus qoʻshimcha g yoki gk tovushlari bilan birgalikda keladi.
Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.
Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi affiksini qo'llash ustun bo'lib, o'rin-payt kelishigining o'z affiksi deyarli qo'llanmaydi.
Til yoki sheva hodisalarining ma'lum bir markazdan (masalan, Toshkent shahar shevasidan -vot, -vuz shakllari yoki adabiy tildan Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalariga -da qo'shimchasi) atrofdagi shevalarga tarqalishi.
V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
K.K. Yudaxin o'zbek shevalarini dastlab tojik tili bilan munosabati va singarmonizm darajasiga ko'ra 4 guruhga, keyinchalik esa 5 guruhga (Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva/Xiva-o'g'uz va shimoliy o'zbek shevalari) ajratgan.
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.
O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.
Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.
O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.
Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
F undosh fonemasi Samarqand-Buxoro shevalarida mustaqil holatga ega, boshqa qarluq-chigil-uyg'ur guruhi shevalarida esa deyarli qo'llanilmaydi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarining aksariyatida, oʻgʻuz lahjasida va baʼzan qipchoq lahjasida qaratqich va tushum kelishiklari bir xil koʻrsatkichga (-ni / -nï / -dï) ega boʻlib, sintaktik aloqasi orqali farqlanadi.
Samarqand, Buxoro, Qarshi, Urgut, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon kabi shevalarda joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklari shaklan aralash holda qoʻllaniladi.
Buxoro shevasi materiallarida maqsad maʼnosini bildiruvchi ravishdosh shakli yasovchi -gani, -qani, -kani qoʻshimchalari uchramaydi.
Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.
Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
Buxoro, Qo'qon, Toshkent va Farg'onada temir, cho'yan ishlab chiqarish va qurol-yarog' (sovut, qalqon, jibba, choroyna, qilich, shop, shashvar, tupang, zambarak) yasash tarixi haqida ma'lumot.
Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.
Buxoro viloyatining Jondor shevasi fors-tojik tili hamda oʻzbek tilining oʻgʻuz lahjasi taʼsiri ostida shakllangan.
Jigʻachi va unga yondosh qishloq shevalarida boʻyi past kishilarga nisbatan jinsga qarab alohida soʻzlar (erkak uchun xinti, ayol uchun choʻnti) ishlatiladi.
Qorakoʻl qishloqlarida oʻlim tilash qargʻishlari yashash joyiga yaqin mozor va avliyolar nomi bilan aytiladi.
Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.
Joʻnalish va oʻrin-payt kelishigi affikslarini farqlamaydigan shevalarda adabiy til taʼsirida ularni farqlash oʻzlashib bormoqda.
Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.
Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].
Buxoro shevasida asliy sifatlarga erkalash formasi qo'shilib keng qo'llanadi.
Buxoro guruh shevalarida gapning kesimi sifatdosh bilan ifodalansa, ega bilan shaxs-sonda moslashmaydi va predikativlik qo'shimchasiga ega bo'lmaydi.
Ikki tilli shevalarda (Buxoro) inkor gaplarning kesimi vazifasida qo'llanadigan emas va yo'q so'zlari o'zaro almashadi, qorishtirib ishlatiladi hamda mumkin emas o'rniga 'mumkun yoq' birikmasi qo'llanadi.
Buxoro shevasida tojik tilidan o'zlashgan izofa aniqlanmish-aniqlovchi so'z birikmasi keng ishlatiladi.
«ertak» — 2 ta natija · hammasi
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
