Қарлуқ 66% · Қипчоқ 13% · Ўғуз 21% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши
Бухоро вилояти шевалари асосан қарлуқ лаҳжасининг Самарқанд-Бухоро гуруҳига киради, шунингдек, Олот ва Қоракўл туманларида ўғуз лаҳжаси, айрим ҳудудларда эса қипчоқ шевалари тарқалган.
Бухоро шевалари асосан "эронлашган" қарлуқ шевалари бўлиб, уларда сингармонизм (унлилар оҳангдошлиги) ёʻқолган. Олот ва Қоракўл туманларида ўғуз лаҳжаси, баъзи жойларда эса қипчоқ ("ж-ловчи", яъни сўз бошида "й" ўрнига "ж" ишлатувчи) шевалар хусусиятлари учрайди.
Урғусиз бўғинларда "о" унлиси "ä" га ўтади. Шунингдек, сўзнинг биринчи бўғинидан кейинги ўринларда адабий тилдаги "и" ўрнига лабланган "у" унлиси сақланиб қолган.
Бухоро шеваларида айрим сўзларда "в" ундоши "б" га ўтади. Қоракўл каби ўғуз шеваларида эса сўз бошида "к" ўрнига "г" ишлатилиши кузатилади.
Ўрин-пайт (-да) ва жўналиш (-га) келишиклари ўзаро қоришиб кетган. Кўпинча ўрин-пайт маъносини ифодалаш учун ҳам жўналиш келишиги қўшимчалари (-га, -я) ишлатилади.
Қаратқич (-нинг) ва тушум (-ни) келишиклари шаклан бирлашиб, асосан "-ни" кўринишида қўлланади. Қоракўл ва Олот туманлари шеваларида эса тушум келишиги "-у" шаклида ҳам учрайди.
Кўплик қўшимчаси охиридаги "р" товуши тушиб қолиб, "-ла" ёки "-лä" шаклида айтилади. Ундош билан тугаган сўзларга қўшиладиган И ва ИИ шахс эгалик қўшимчалари "-ум", "-уŋ" тарзида талаффуз қилинади.
Адабий тилдаги "-япти" қўшимчаси ўрнига "-эп", "-äп", "-оп" ёки "-äм-" шакллари кенг қўлланади. Айрим ҳолларда "тур" ўрнига "тўхта" феъли ёрдамчи вазифасида келиб, ҳозирги замонни билдиради.
Аниқ ўтган замон қўшимчалари "-дум", "-ду" кўринишида ишлатилади. Агар феъл ўзаги "л" товуши билан тугаса, қўшимчадаги "д" товуши ҳам "л" га айланиб, тўлиқ мослашади.
Сифатдош билан ифодаланган кесим эга билан шахс-сонда мослашмаслиги кузатилади. Шунингдек, инкор маъносидаги "эмас" сўзи ўрнига кўпинча "ёʻқ" сўзи ишлатилади.
Бухоро шеваларида тарихий икки тиллилик сабабли тожик тилининг таъсири жуда кучли. Кўплаб тожикча сўзлар ва ҳатто "изофа" (аниқланмиш-аниқловчи) бирикмалари ўзбекча нутққа сингиб кетган. Сифатларга эркалаш қўшимчаларини қўшиш ҳам фаол.
Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.
Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.
Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.
Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.
Биринчи ва иккинчи шахс бирлик эгалик қўшимчалари -ум, -уŋ тарзида қўлланади.
Бухоро шевасида -биз, -йиз, -и:з, -ғиз шакллари қўлланади (Самарқанд ва Ургут учун хос эмас).
Қаратқич ва тушум келишигининг шакли бир хил бо'либ, -ни шаклида қо'лланилади.
Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.
Қорако'л ва Олот шеваларида тушум келишиги -у аффикси орқали ифодаланади.
Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.
Жо'налиш келишиги қо'шимчаси ва о'рин-пайт келишиги қо'шимчаси бир-биридан фарқ қилинмасдан ишлатилади.
Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги шакли (-га, -я) қо'лланади.
О'рин-пайт келишиги ва жо'налиш келишиги қо'шимчалари жо'налиш келишигининг қо'шимчаси -га, -ка билан ифодаланади.
Бир қатор жанубий ва марказий қарлуқ шеваларида ўрин-пайт келишиги ўрнида жўналиш келишиги қўшимчалари (-гä, -кä, -қä, -йä) қўлланади.
Қарлуқ шеваларида жарангсиз ундошлардан кейин чиқиш келишиги қўшимчаси -тäн/-тан шаклида қўлланади.
Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.
И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.
Кўрсатиш олмоши ошä тарзида қўлланади; Қўқонда ҳу шакли ҳам учрайди; қипчоқ шеваларида хос эмас.
Ана у олмоши Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Ургут, Каттақўрғон, Қарноб, Пайшанбада ҳäйлä/ҳайло, Жиззахда ҳäвäнä, Қаршида ҳäйлäҳä, қипчоқда ҳäйлä/хäнä шаклида келади.
Шахс олмошларининг жўналиш келишигидаги шакли маған, саған, уған кўринишида бўлади.
Феълларда шахс-замон ясовчи “-ди” аффикси, “-л” билан тугаган феъл ўзакларига қўшилганда тўлиқ ассимилацияга учрайди.
Аниқ ўтган замон феълининг И шахс бирлиги -дум ва ИИИ шахс бирлиги -ду кўринишларига эга бўлади.
Ассимиляция натижасида д товушининг л га о'тиши орқали о'тган замон шакллари ясалади.
Қарлуқ ва қипчоқ лаҳжаларида -р, -ар қўшимчаси келаси замон ҳосил қилмай, фақат ўтган замон давом фе'ли таркибида фонетик ўзгариш билан келади.
Аниқ ўтган замон феъли биринчи шахс бирлиги -дум, -тум шаклларида учрайди.
Аниқ ўтган замон феъли учинчи шахс бирлиги -ду, -ту шаклларида учрайди.
Самарқанд ва Бухоро шеваларида бу шаклда шахс-сон эгалик белгиси тушиб қолса, Андижон шевасида эгалик белгилари сақланади ва қисқартириб айтилади.
Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -äп- қо'шимчаси билан берилади.
Ҳозирги замон давом фе'ли формаси -эп дир.
Самарқанд-Бухоро гуруҳини ташкил этувчи шеваларда аниқ ҳозирги замон фе'ли -äп шаклида ишлатилади.
Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.
Самарқанд-Бухоро гуруҳи шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли -оп, -эп, -äп қўшимчаси билан ясалади.
Тур феъли ўрнида тўхта феъли қўлланилиб, равишдош билан биргаликда аниқ ҳозирги замон феъли маъносини билдиради.
Самарқанд ва Бухоро шеваларида аниқ ҳозирги замон шакли.
Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.
Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.
Ўтган замон сифатдоши шеваларда -мïш, -миш ва асосан Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Қарши, Қарноб шеваларида -муш шаклида учрайди.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида келаси замон сифатдоши турли фонетик кўринишларга эга.
Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.
Ҳозирги замон равишдоши шакли унли ёки ундош билан тугаган феъл ўзакларига қўшилади ва кўпинча жуфт/такрор ҳолда келади.
Ўтган замон равишдоши унли ва ундош билан тугашига ҳамда фонетик ўзгаришларга қараб хилма-хил вариантларда ясалади.
Ҳаракатнинг фе'лдаги ҳаракатдан сал олдинроқ бо'либ о'тганлигини билдирувчи равишдош шакли.
Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасида ҳаракат номи асосан -ш, -ъш, -иш қо'шимчаси билан ясалади.
От ясовчи -лик қўшимчаси ўрнида -лиғ шакли қўлланади.
Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.
Самарқанд-Бухоро шеваларидан ташқари барча ўзбек шеваларида ўзлашма сўзлардаги [ф] товуши [п] га ўтади.
Тошкент-Фарғона тип шеваларга қарама-қарши ўлароқ, Самарқанд-Бухоро шеваларида нобиринчи бўғинда лабланган [у] сақланган.
Самарқанд-Бухоро шеваларида о фонемаси ба'зан а товуши тарзида талаффуз қилинади.
Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.
қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.
Адабий тилдаги о унлисининг урғусиз ўринда редуксияга учраб ä унлисига ўтиши.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.
н+г', нг' товуш бирикмалари қо'шалоқ нг тарзида талаффуз этилади.
Шўрва ва пиёва сўзларида в товуши ўрнида б ишлатилади.
Капгир сўзи таркибидаги п товуши ф тарзида талаффуз этилади.
Чойжўш бирикмасидаги ж товуши ўрнида д қўлланади.
Сўз бошида адабий тилдаги к ўрнида г ундоши келади.
й ва х товушларидан олдин у > ў ҳодисаси учрайди.
с, г ва ғ товушларидан олдин ў > у ҳодисаси учрайди.
Сўз бошида [й > ж] ҳодисаси мавжуд.
Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.
Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.
[ғ > в] товуш алмашиниши кузатилади.
[г > й] товуш алмашиниши учрайди.
Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.
Сўз бошида [ҳ] ортади.
Сўз охирида [к, қ] ундошлари тушиб қолади.
И. И. Зарубин о'збек шеваларини то'рт гуруҳга бо'лган: Хива, Фарг'она, Тошкент ва Самарқанд-Бухоро шевалари. Бу таснифда қипчоқ (ж-ловчи) ва шимолий о'збек шевалари ҳисобга олинмаган.
Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).
Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.
Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.
Самарқанд-Бухоро шеваларида ва қисман Тошкент шевасида сўз охирида [нг] фонемаси махсус қўшимча г ёки гк товушлари билан биргаликда келади.
Самарқанд-Бухоро ва Қашқадарё водийси шеваларида жо'налиш ва о'рин-пайт келишиклари бир-бирининг о'рнида қо'лланади (-да о'рнига -га; -га о'рнига -да). Жиззах шевасида ҳам қисман учрайди.
Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги аффиксини қо'ллаш устун бо'либ, о'рин-пайт келишигининг о'з аффикси деярли қо'лланмайди.
Тил ёки шева ҳодисаларининг ма'лум бир марказдан (масалан, Тошкент шаҳар шевасидан -вот, -вуз шакллари ёки адабий тилдан Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё шаҳар тип шеваларига -да қо'шимчаси) атрофдаги шеваларга тарқалиши.
В.В. Радлов ўзбек шеваларини биринчи бўлиб олти гуруҳга бўлган: Чиғатой, Шимолий ўзбек, Қўқон, Зарафшон водийси, Бухоро ва Хива гуруҳлари.
Сер Али Лапин 'Сарт сўзининг келиб чиқиши ва маъноси ҳақида' асарида тўртта ўзбек диалектини ажратган: Сирдарё вилояти, Фарғона вилояти, Амударё бўлими ва Хива хонлиги, Самарқанд вилояти ва Бухоро хонлиги диалектлари.
К.К. Юдахин о'збек шеваларини дастлаб тожик тили билан муносабати ва сингармонизм даражасига ко'ра 4 гуруҳга, кейинчалик эса 5 гуруҳга (Тошкент, Фарг'она, Қипчоқ, Хива/Хива-о'г'уз ва шимолий о'збек шевалари) ажратган.
Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).
Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.
О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.
Тошкент, Жиззах, Каттақўрғон, Самарқанд, Бухоро, Қарноб шеваларида 6 та унли фонема, Фарғона шеваларида 3 та кенг унли (ä, å, а), қипчоқ ва ўғуз шеваларида эса 9-10 тадан унли фонема мавжуд.
О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.
Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.
Ф ундош фонемаси Самарқанд-Бухоро шеваларида мустақил ҳолатга эга, бошқа қарлуқ-чигил-уйг'ур гуруҳи шеваларида эса деярли қо'лланилмайди.
Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларининг аксариятида, ўғуз лаҳжасида ва баъзан қипчоқ лаҳжасида қаратқич ва тушум келишиклари бир хил кўрсаткичга (-ни / -нï / -дï) эга бўлиб, синтактик алоқаси орқали фарқланади.
Самарқанд, Бухоро, Қарши, Ургут, Шаҳрисабз, Каттақўрғон каби шеваларда жўналиш ва ўрин-пайт келишиклари шаклан аралаш ҳолда қўлланилади.
Бухоро шеваси материалларида мақсад маъносини билдирувчи равишдош шакли ясовчи -гани, -қани, -кани қўшимчалари учрамайди.
Шеваларда баъзи сўзлар адабий тилдагига нисбатан кўпроқ маънога эга бўлади ёки бутунлай бошқа маънони англатади.
О'г'уз лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Хоразм вилояти, Қорақалпог'истон Республикаси, Фориш, Олот, Қорако'л туманларида яшайдилар.
Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.
Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.
Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).
Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.
Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.
Бухоро, Қо'қон, Тошкент ва Фарг'онада темир, чо'ян ишлаб чиқариш ва қурол-ярог' (совут, қалқон, жибба, чоройна, қилич, шоп, шашвар, тупанг, замбарак) ясаш тарихи ҳақида ма'лумот.
Фарғона водийсида металлсозлик, заргарлик, мискарлик каби касбларнинг ривожланиши, айрим касбларнинг (шамширгарлик, совутгарлик, зоркорлик) ёʻқолиб кетиши ва терминлар маъносининг ўзгариши тарихи.
Бухоро вилоятининг Жондор шеваси форс-тожик тили ҳамда ўзбек тилининг ўғуз лаҳжаси таъсири остида шаклланган.
Жиғачи ва унга ёндош қишлоқ шеваларида бўйи паст кишиларга нисбатан жинсга қараб алоҳида сўзлар (эркак учун хинти, аёл учун чўнти) ишлатилади.
Қоракўл қишлоқларида ўлим тилаш қарғишлари яшаш жойига яқин мозор ва авлиёлар номи билан айтилади.
Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.
Жўналиш ва ўрин-пайт келишиги аффиксларини фарқламайдиган шеваларда адабий тил таъсирида уларни фарқлаш ўзлашиб бормоқда.
Самарқанд-Бухоро тип шеваларнинг шаҳар ва айрим қишлоқларида яшовчи вакиллари икки тилли бўлиб, ўзбек ва тожик тилида сўзлашадилар, тожик тили таъсири кучли.
Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].
Бухоро шевасида аслий сифатларга эркалаш формаси қо'шилиб кенг қо'лланади.
Бухоро гуруҳ шеваларида гапнинг кесими сифатдош билан ифодаланса, эга билан шахс-сонда мослашмайди ва предикативлик қо'шимчасига эга бо'лмайди.
Икки тилли шеваларда (Бухоро) инкор гапларнинг кесими вазифасида қо'лланадиган эмас ва ё'қ со'злари о'заро алмашади, қориштириб ишлатилади ҳамда мумкин эмас о'рнига 'мумкун ёқ' бирикмаси қо'лланади.
Бухоро шевасида тожик тилидан о'злашган изофа аниқланмиш-аниқловчи со'з бирикмаси кенг ишлатилади.
«фарзанд» — 1 та натижа · ҳаммаси
| Шевада | Адабий тилда / изоҳи | Қаерда | Манба |
|---|---|---|---|
| фäрзäнт
фәрзәнт |
фарзанд қ. пäрзäнт
|
Бухоро, Фориш | Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 356-бет |
[демо] Хайрли сафар тилаги.
Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.
