Андижанская область

Карлукский 92% · Кыпчакский 8% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

Говоры Андижанской области в основном входят в ферганскую группу карлукско-чигиле-уйгурского наречия, однако в некоторых районах (Кургантепа, Джалалкудук, Аим) встречаются также особенности кыпчакского наречия.

1 061 слово
211 грамматических черт
145 фонетических черт
16 источников

Главные черты

Система гласных и сингармонизм
В андижанском говоре присутствует 9 гласных фонем, и в определенной степени сохраняется сингармонизм (гармония гласных, то есть уподобление гласных в слове друг другу). В районах, подверженных влиянию кыпчакского наречия (говоры, тяготеющие к твердым гласным и звуку «j»), например, в Ворошилове (ныне Кургантепа), Аиме и Джалалкудуке, губная гармония проявляется сильнее.
- to'polon → topolos
- uyiga → yjygo
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 44 ; Gʻozi Olim 1936, с. 15 ; Gʻozi Olim 1936, с. 19 ; Ibrohimov 1967, с. 8
Особенность «y-говоров» (y-lovchi)
Данный говор в основном относится к группе «y-говоров» (y-lovchi, где в начале слова используется звук «y», а не «j»), однако под влиянием кыпчакских говоров некоторые слова произносятся и с «j».
- yur → jur
- yomon-yomon → yomon-jumon
Ibrohimov 1967, с. 69
Выпадение согласных и долгота гласных
В середине или на конце слова часто выпадают такие согласные, как «r», «v», «l», «k», за счет чего предшествующий гласный произносится долго (возникает долгота гласных). В глаголах повелительного наклонения активно наблюдается выпадение звука «l».
- bor → bä:
- suv → su:
- olib kel → obke
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 49 ; Rajabov 1996, с. 229 ; Ibrohimov 1967, с. 51 ; Ibrohimov 1967, с. 54
Изменения гласного «a»
Гласный «a» литературного языка часто переходит в мягкий звук переднего ряда «ä». В некоторых случаях, особенно в начале слова или перед согласным «v», он лабиализуется и произносится как «o» или «ö».
- aka → äkä
- aldash → oldash
- qavm → qövm
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 10 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 11 ; Ibrohimov 1967, с. 44 ; Ibrohimov 1967, с. 48
Родительный и винительный падежи
Аффиксы родительного (-ning) и винительного (-ni) падежей редуцируются и, в зависимости от характера основы, употребляются в основном в формах -n, -d, -t.
- pichoqning sopi → pïchaqtï sopï
- odamni → ädämdï
- kitobni → kïtoptï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 134 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 135 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 55 ; Ashirboyev 2013, с. 42
Формы множественного числа и вежливости
Аффикс множественного числа «-lar» в соответствии с сингармонизмом произносится в формах «-lär», «-när». Во втором лице множественного числа и в формах вежливости вместо «-inglar» используется «-ynär». Кроме того, форма третьего лица множественного числа используется и для единственного числа в значении вежливости.
- bizlar → bïzlär
- oʻzinglar → oʻziynär
- buvim keldilar → buvım kelıshtı
Rajabov 1996, с. 78 ; Rajabov 1996, с. 168 ; Rajabov 1996, с. 194 ; Ibrohimov 1967, с. 8
Глаголы настоящего продолженного времени
Аффикс «-yap», образующий настоящее продолженное время, в андижанском говоре в основном произносится как «-yäp» или «-yep».
- kelyapman → keläyäpmän
- koʻryapti → koryäptï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 33 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 39 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 35 ; Rajabov 1996, с. 44
Формы множественного числа прошедшего времени
Второе лицо множественного числа глагола прошедшего времени образуется с помощью аффикса «-dïynär», а третье лицо множественного числа — через аффиксы «-ïshtï» или «-shti».
- keldingiz → keldïynär
- keldilar → kelïshtï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 152 ; Rajabov 1996, с. 194 ; Rajabov 1996, с. 195 ; Ibrohimov 1967, с. 138
Редукция в сложных глаголах
При слиянии слов очень активно происходит редукция звуков. Например, конструкции со вспомогательными глаголами, такие как «-ib qo'y» или «-ib qol», сокращаются, при этом происходит удвоение согласных.
- deb qoʻy → deppoʻy
- boʻlib qoldi → boppoldï
Ibrohimov 1967, с. 8 ; Ibrohimov 1967, с. 88
Лексические особенности и разговорная речь
В андижанском говоре некоторые слова употребляются в значениях, отличных от литературного языка. Например, слово «buncha» используется в значении «bu qadar» (настолько), а «muncha» — как вопросительное местоимение. Также в местной разговорной речи встречаются специфические термины.
- bu qadar odam → buncha adam
- Buncha koʻp gapirasan? → Muncha koʻb gapirasan?
- bobo → epä:dä
Ibrohimov 1967, с. 63

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Андижанская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 11

-lar→-lär

Yumshoq unlili oʻzaklardan keyin

Yumshoq unlili oʻzak-negizlardan soʻng koʻplik qoʻshimchasi singarmonizm taʼsirida -lär tarzida qoʻllanadi.

kunlar → kunlär
bizlar → bïzlär
joylar → joylär

-lar→-nar, -när

Burun tovushlaridan keyin yoki qipchoq shevalarida

Burun tovushlari taʼsirida yoki qipchoq shevalarida singarmonizm qoidasiga koʻra koʻplik qoʻshimchasi -nar, -när shakllarida qoʻllanadi.

ekinlar → ekinnär
oʻzinglar boringlar → ozïynär bärïynär
oʻzinglar kelinglar → ozïynär kelïynär

-lar→-lar, -lär, -nar, -när, -tar, -tär, -dar, -där

Koʻplik qoʻshimchalari unlilar va undoshlar uygʻunlashuviga koʻra 8 xil variantga ega.

-lar→-nar/-när, -lar/-lär, -tar/-tär, -dar/-där

Ko'plik qo'shimchasi sifatida -lar/-lər bilan birga -nar/-nər, -tar/-tər, -dar/-dər shakllari ishlatiladi.

-lar→-tar, -tär, -dar, -där

Undosh tovushlardan keyin

Koʻplik qoʻshimchasi jarangsiz undosh tovushlardan soʻng -tar/-tär, jaranglilardan soʻng -dar/-där boʻladi.

-lar→-när

Ikkinchi shaxs qo'shimchalaridan so'ng

Ikkinchi shaxs ko'pligida -lar qo'shimchasi o'rnida -när / -ynär / -nnär shakllari qo'llanadi.

bordinglarmi → bordiynärmi
kelinglar → keliynär || kennär
orqalaringdan → arqäynärdän
oʻzlaring → oʻziynär
keldinglarmi → keldiynärmi || keldiynä:mi

-inglar→-ynär

II shaxs egalik va feʼl tuslanishida

II shaxs egalik va koʻplik qoʻshimchasida ng tovushi y ga, l esa n ga aylanadi.

oʻzinglar → özïynär
keldinglar → keldïynär
ketingizdan → ketïyïzdän

-inglar→-iynär

II shaxs birlik hurmat shaklidan so'ng

II shaxs buyruq fe'li va egalik shakllarida so'nggi -ng bilan -lar uchrashganda ng/y lashadi va l harfi n ga aylanadi.

o'zinglar → özïynär
boringlar → bärïynär
kelinglar → kelïynär
ishlanglar → ïshlєynär
opanglar → epєynär

-lar→-mälar

I shaxs egalik qo'shimchasidan so'ng

I shaxs egalik qo'shimchasidan so'ng hurmat ma'nosida -lar oldidan cho'ziq a: yoki ä tovushi qo'shib aytiladi.

akamlar kelishdi → äkämälär kelïshtï

-lar→-la, -lä

Laylogon, Xoʻjchi, Gazarak, Xonim, Qorasuv, Chigʻatoy shevalarida koʻplik qoʻshimchasi -la, -lä tarzida qisqarib aytiladi.

bobomlar → buvämlä

-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər

Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.

qizlar → qi:la
odamlar → odamlə
kishilar → kishilə
bizlar → buzər
bizlar → bəzə
mollar → maldar

Принадлежность 7

-ingiz→-yız, -ynär

Andijon shevasida 2-shaxs koʻpligi uchun undosh bilan tugagan soʻzlarga -yız, -ynär qoʻshimchalari qoʻshiladi.

-im/-i→-üm/-ü

Oxiri v bilan tugagan oʻzak yoki negizga egalik qoʻshimchalari qoʻshilganda lab-lab v tovushining taʼsirida lablanib -um/-üm tarzida aytiladi.

-ingiz→-ıynär (-eynär, -yız)

II шахс кўплик эгалик аффикси -ъйнәр, -ейнәр ёки -йъз шаклида қўлланади.

qoʻyingiz → qoyiynär
kemangiz → kemeynär
olmangiz → olmeynär

-ingiz→-ıynär

Кўпликда олдин эгалик, сўнг кўплик аффикси қўшилиб -ъйнәр шаклида қўлланиши Андижон шевасини сарой ва қипчоқ-қорақалпоқ шеваларидан фарқлайди.

ishlaringiz → ïshïynär

-i→-sı

Айрим сўзларда III шахс эгалик аффикси такроран икки марта қўшилади.

biri → bïrïsï
boʻrisi → bärïsï
koʻpi → köpïsï
yarmi → yärmïsï
tamomi → tämämïsï

-i→-usï

Koʻrsatish olmoshlariga taʼkid va ajratish maʼnosida III shaxs egalik affiksi ikki marta qoʻshiladi.

unisi → unusï
shunisi → shunusï

-ingiz→-yiz

Sonlarga egalik qoʻshimchalari qoʻshilganda II shaxs koʻplikda -yiz varianti ishlatiladi.

ikkingiz → ıkkıyız
uchingiz → üchıyız

Родительный падеж 8

-ning→-ni//-di//-ti

Qaratqich-tushum affiksidagi n/d/t tovushlarining almashinishi bilan ifodalanadi.

-ning→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda qaratqich kelishigi qisqargan -nʻ, -dʻ, -tʻ shakllarida qo'llanadi.

sizning oʻzingizga munosib → sïznï özïyïzgä munasïp
ularning uch oʻgʻli bor → ulärdï uch ogʻlï bar
pichoqning sopi → pïchaqtï sopï

-ning→-n' // -d' / -t'

Shahar shevalarida qaratqich kelishigi qo'shimchasi o'zakning tabiatiga qarab -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.

-ning→-nï, -ni, -dï, -ti, -nï

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigi shakli (-nï) va uning fonetik variantlari (-dï, -ti) orqali ifodalanadi.

Nikolayning vaqtida meni uch ming tangaga sotdilar → Nikolaydi vaqtiga mani uch min tannaga sertilar
etukning ichi hoʻl → etydï ïchï hol
qora kaklik qizning, qushning → qärä käkäl qïzdï, qushtï
mening ishim bitdi → mänï ïshïm bitti

-ning→-tıŋ, -tiŋ, -dıŋ, -diŋ

Qaratqich qoʻshimchasining oxiridagi n tovushi oʻrniga ng tovushi keladi.

-ning / -ni→-nı, -dı, -tı, -ı

Қаратқич ва тушум келишиклари бир хил белгига эга бўлиб, -нъ, -дъ, -тъ, -ъ шаклларида ишлатилади.

bizning → bïznï
bizning → bïzdï
oʻzingni → özïynï
akangni → äkєynï

-ning→-ni || -di || -ti || -

Jarangli undoshlardan soʻng -dь, jarangsizlardan soʻng -tь, egalikdan keyin yoki bir boʻgʻinlilarda -ь

Qaratqich kelishigi jarangsiz undoshlardan soʻng -tь, jaranglilardan soʻng -dь yoki -nь shaklida keladi; bir boʻgʻinli soʻzlarda va egalik qoʻshimchasidan soʻng -ь shakliga qisqaradi.

yozning kuni → yozdi || yozni künüdä
otning dumi → otti dümü
bizning uy → bizi üy

-ning→-ni

-ni affiksi ham qaratqich, ham tushum kelishigi ma'nolarini ifoda etadi.

otni sotdi → atni satti
otning boshi → atni bashi

Винительный падеж 10

-ni→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.

bolalarni chaqir → bällänï chäqïr
oʻzingizni tuting → özïyzdï tѴtïng
odamni → ädämdï
kitobni → kïtoptï

-ni→-n', -ni, -t', -ti, -d', -di

Andijon shevasida tushum kelishigi qo'shimchasi -n', -ni dan tashqari -t', -ti, -d', -di tarzida uchraydi.

-ni→-n' // -d' / -t'

Ayrim shahar shevalarida qaratqich-tushum kelishik qo'shimchasi -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.

-ni→-dï, -ti, -zï, -mï, -lï, -shï, -pï, -chï

Undoshlardan soʻng assimilyatsiya natijasida

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida assimilyatsiya hodisasi natijasida tushum kelishigi oʻzak oxiridagi undoshga moslashib turli shakllarga ega boʻladi.

itni qopmas, otni tepmas deb boʻlmaydi → ït-tï qoppas, ottï teppas deb bomaydï
togʻni tuman bosibdi → togʻdï tuman b[a]siptu
u oʻzi sochni yaxshi koʻradi → u uzïi chächchï yäxhï korädï
bizning maktab oʻquvchilari → bïzzï mäxtäp oquvchilärï
koʻngilni gʻam bosibdi → konulli gʻam bäsïptu

-ni→-n//-d//-t

Tushum-qaratqich affiksida -n//-d//-t tovushlari almashinadi.

otasini ko'rdi → otasini ko'rdi
ishning mazasi → ishdi mazasi
tilni kesdi → tildi kesdi

-ni→-tu, -ti, -dı, -di

Tushum qoʻshimchasi -nı/-nidan boshqa -tu/-ti, -dı/-di shaklida ham keladi.

-ni→-ni || -di || -ti || -

Tushum kelishigi affiksi n tovushining assimilyatsiyalashuvi natijasida -dь, -tь shakllarida, shuningdek qisqargan -ь shaklida qoʻllanadi.

bizni → bizni || bizdi, bizi
toshni → oshti
qirni → qirdi

-ingni→-ïynï

Olmoshlarni II shaxs egalik va tushum kelishigi bilan turlaganda ng tovushi y ga oʻtadi.

uningni → unïynï
buningni → bunïynï
shuningni → shunïynï

-imni→-umï

Koʻrsatish olmoshlari I shaxs egalik va tushum kelishigi bilan turlanganda n qisqaradi.

unimni → unumï
bunimni → bunumï
shunimni → shunumï

-ni→-n, -ni, -l, -ti, -d, -di

Tushum kelishigi qo'shimchasining fonetik variantlari.

Дательный падеж 7

-ga→-kä

sh, s, t, x, ch undoshlaridan soʻng

Oxiri jarangsz sh, s, t, x, ch undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda g jarangszlashib k aytiladi.

ishga → ïshkä
darsga → därskä
qopga → qäpkä

-ga→-gä, -kä, -qa

Joʻnalish kelishigi unli va jarangli undoshlardan keyin -gä, jarangsizlardan keyin -kä, -qa shaklida boʻladi; -gʻa shakli ishlatilmaydi.

bizga → bizgä
koʻkka → kökkä
oqqa → äqqa
bogʻqa → boqqa

-ga→ø

Gapni yengillatish uchun nutq jarayonida baʼzan joʻnalish kelishigi affiksi tushirib qoldiriladi.

men bir yangi shaharga chiqib kelay → mem bir yangi shahar chiqip keley
Men Moskvaga boraman → Mem Moskov baraman

-ga / -qa→-a: / -:

Birikmali koʻrsatish olmoshlari qisqarganda

Birikmali koʻrsatish olmoshlari qisqartirilganda joʻnalish kelishigi affiksi qisqarib, oldingi unli choʻziq talaffuz etiladi.

ana shu yoqqa ketdi → asha: ketti
bu yoqqa qara → ba: qara
mana bu yoqqa borib kelay → ma: borip keley

-ga / -dan→-dengge

Harakat qiymati va taʼkid maʼnosida

Qiymat va taʼkid maʼnosida chiqish va joʻnalish kelishiklari qoʻshib ishlatiladi.

uch soʻmdan beradi / uch soʻmga beradi → ussomdengge beradi

-ga→-ŋgä, -ŋga

men, sen, u olmoshlaridan keyin

I, II, III shaxs kishilik olmoshlari joʻnalish kelishigi bilan turlanganda n//ng almashinuvi yuz beradi.

menga → meŋgä
senga → seŋgä
unga → uŋga

-ga→-qa, -g'a, -ga

O'zakning qattiq-yumshoqligi va oxirgi tovushning jarangli-jarangsizligiga qarab

Qattiq o'zak unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli bilan tugasa -g'a, yumshoq o'zak jarangsiz undosh bilan tugasa -ga tarzida qo'shiladi.

Местный падеж 7

-da→-ta

Jarangsiz undoshlardan soʻng

Jarangsiz undoshlardan soʻng oʻrin-payt kelishigi affiksi -ta shaklida qoʻshiladi.

koʻkda → koʻkta
pastda → pasta
ishda → ishta

-da→-dä, -tä

Jarangsiz undoshlardan soʻng -tä, boshqa hollarda -dä

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida oʻrin-payt kelishigi unli va jarangli undoshlardan soʻng -dä, jarangsiz undoshlardan soʻng -tä boʻladi.

dunyoda → dunyädä
dalada → dälädä
safarda → säpärdä
zavodda → zavuttä

-qda→-xta

Bir boʻgʻinli q bilan tugagan soʻzlarda

Jarangsiz q bilan tugagan bir boʻgʻinli soʻzlarda oʻrin-payt kelishigi qoʻshilganda q tovushi x ga aylanadi.

oʻqda → ohta
qirqda → qihta

-qda→-gʻda

Koʻp boʻgʻinli q bilan tugagan soʻzlarda

Birdan ortiq boʻgʻinli q bilan tugagan soʻzlarda oʻrin-payt kelishigi qoʻshilganda q tovushi gʻ ga aylanadi.

ortiqda → ortigʻda
yostiqda → yostigʻda
yotoqda → yatagʻda

-kda→-eyda

Erkaklar nutqida, k dan oldin e kelganda

K bilan tugagan soʻzlarda k dan oldingi ä tovushi e-lashsa, k tovushi y ga oʻtadi.

katakda → kateyda
etakda → eteyda

-kda→-e:gda / -ä:gda

Ayollar nutqida

K bilan tugagan bir boʻgʻinli soʻzlarda oldingi unli e-lashmasa, k juda boʻsh g tarzida choʻziq unli bilan aytiladi.

katakda → kata:gda
etakda → eta:gda

-bda / -dda→-pta / -tta

Jarangli b, d bilan tugagan soʻzlardan soʻng

Jarangli b, d bilan tugagan soʻzlarda oʻzak oxiridagi tovushlar jarangsizlanib, kelishik affiksi -ta boʻlib qoʻshiladi.

zavodda → zavotta
kabobda → kavapta
kitobda → kitapta

Исходный падеж 4

-dan→-dän, -tän

Chiqish kelishigi affiksi jarangli undosh va unlilardan keyin -dän, jarangsizlardan keyin -tän tarzida qoʻllanadi.

tupdan → tüptän
suvdan → suvdän

-dan→-tan / -dan

Chiqish kelishigi affiksi jarangsiz undoshlardan soʻng -tan, jarangli undosh va unlilardan soʻng -dan shaklida talaffuz etiladi.

poʻlatdan → polattan
togʻdan → togʻdan

-dan→-tän, -tan, -gän

Jarangsiz undoshlardan soʻng

Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.

itdan past, otdan baland → ittän pas, ättän balan
gapdan qolmaydi → gäptän qomäyd'
u yerdan olib kelmadi → oshattan äpkelmäd'
toshdan qattiq → täshtän qattiq

-dan→-näy, -nän, -län, -däm, -täm

Assimilatsiya va fonetik oʻzgarishlar natijasida

Turli fonetik oʻzgarishlar oqibatida chiqish kelishigi -näy, -nän, -län, -däm, -täm kabi shakllarda namoyon boʻladi.

eshitgandan bir osham oldim → eshtäm b'r äshäm äld'm
tunnan guldan lasta qildim → tunna güllän lasta qildim
kelgandan tegdi → kelännän tegd'

Местоимения 20

ana shu→änshı̣, änäshı̣, äshı̣, änä shu, änäshi

Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.

bu yerda→sotta, bättä, bägʻdä, burdä, bie:ga

Koʻrsatish olmoshlari yer, yoq soʻzlari bilan birikkanda kuchli fonetik oʻzgarishlarga uchraydi.

bu yerda → sotta (Toshkent), bättä (Andijon), bägʻdä (Kattaqoʻrgʻon, Payshanba), burdä (Qarnob)
u yerda → ottä (Toshkent), ättä//yättä, uyrdä (Andijon), agʻdä (Kattaqoʻrgʻon)
shu yerda → shottä (Toshkent), mänshu yettä (Andijon), shärdä (Qarnob)
oʻsha yerda → oshettä (Toshkent), oshe:rgä (Kattaqoʻrgʻon), oshärdä (Qarnob), oshie:ga (Urgut)

oʻzingiz / oʻzinglar→oʻziynar

II shaxs koʻplik va hurmatlash formasida

Oʻz olmoshining II shaxs koʻplik va hurmatlash shaklida oʻziynar koʻrinishida qoʻllanilishi.

oʻzinglar → oʻziynar

sizlar→silär

II shaxs ko'plik olmoshi 'siz'ga -lar qo'shilganda z tushirib qoldiriladi.

sizlar → sïlär
sizlarga → sïlärgä
sizlardan → sïlärdän
sizlarniki → sïlännïkïgä

-ningcha→-chä || -iychä

Kishilik olmoshlarida -cha qoʻshilganda I shaxsda qaratqichsiz (menchä), II va III shaxslarda qaratqichdagi n tovushi y ga aylanib -ьychä tarzida yasaladi.

meningcha → menchä
seningcha → seniychä || senchä
uningcha → uniychä || unchä

menda, mendan, meni→menda, senda, unda, mendan, sendan, undan, meni, seni, uni

Birlik kishilik olmoshlari turlanganda

Kishilik olmoshlarining birlikdagi shakllari kelishik va egalik bilan turlanganda asliy n saqlanadi.

menda → menda
sendan → sendan
uni → uni

sizlar→sïlär

II shaxs koʻplikda hurmatsizlik yoki arazlashish maʼnosida qoʻllanadi.

sizlar koʻp haddingizdan oshmanglar → sïlär köb häddïynärdän äshmeynär

bu yer→ber || bet || bïyet

Bu olmoshi yer soʻzi bilan qoʻshilganda fonetik oʻzgarishga uchrab birikadi.

bu yerga → bergä || betkä || bïyetkä
bu yerda → berdä || bettä || bïyettä
bu yerdan → berdän || bettän || bïyettän

bu yoq→bïyaq || baq

Bu olmoshi yoq soʻzi bilan qoʻshilib qisqargan shaklda qoʻllanadi.

bu yoqni → bïyağnï || bağnï
bu yoqqa → bïyaqa || baqa
bu yoqda → bïyağdä || bağdä
bu yoqdan → bïyağdän || bağdän

shu yer→shet || shu yet

Shu olmoshi yer soʻzi bilan birikib qisqaradi.

shu yerni → shettï || shu yettï
shu yerga → shetkä || shu yetkä
shu yerda → shettä || shu yettä
shu yerdan → shettän || shu yettän

shu yoq→shaq || shu yaq

Shu olmoshi yoq soʻzi bilan birikib qisqaradi.

shu yoqni → shağdï || shu yağdï
shu yoqqa → shaqa || shu yaqa
shu yoqda → shağda || shu yağdä
shu yoqdan → shağdän || shu yağdän

u yer→et || u yet

U olmoshi yer soʻzi bilan birikib et shaklida aytiladi.

u yerda → että || u yettä
u yerdan → ettän || u yettän

ana u→anovi || anov

Koʻrsatish olmoshi 'ana u' oʻrnida 'anov' / 'anovi' shakllari qoʻllanadi.

ana u yer → anov yer || ayer || ayet
ana u yoq → anov yaq || anyaq || ayaq

mana bunisi→mana bunusini || manovnisini || mana munusini

Koʻrsatish olmoshlariga taʼkid maʼnosida -ni va -si qoʻshimchalari qoʻshilib aytiladi.

bir nima→binnima

'Bir nima' birikmasi shevada assimilyatsiyaga uchrab 'binnima' tarzida aytiladi.

har nima→hannima

'Har nima' birikmasi assimilyatsiya natijasida 'hannima' tarzida aytiladi.

qanday→qaydoq||qaydaqa

Qanday olmoshi shevada qaydoq||qaydaqa shakllarida ishlatiladi.

qanaqa qilib→qana: qilib||qana: qip

Qanaqa qilib qoʻshma olmoshi fonetik oʻzgarish bilan qana: qilib yoki qana: qip tarzida qisqaradi.

Qanaqa qilib tanishdingiz? → Qana: qilib tanishtingiz?

alla-→ala-

Gumon olmoshlaridagi alla- elementi shevada bitta l tovushini qisqartirib ala- tarzida koʻproq aytiladi.

allaqancha → alaqancha
allaqachon → alaqachang

bir narsa→binnarsa||binarsa

Soʻroq olmoshlari va narsa soʻzi oldidan bir sonini keltirib gumon olmoshi tuzilganda fonetik oʻzgarish yuz beradi.

bir narsang bormi → binnarsang vo:mi
bir nima → binnama

Числительные 9

-ov→-o:, -ə:

Ikki, yetti sonlariga -ov qoʻshilganda v qisqarib, oldingi unli choʻziq aytiladi.

-nchi, -inchi→-nji / -inji

Sira son yasovchi qoʻshimcha andijon shevasida -nji / -inji tarzida talaffuz etiladi.

birinchi → bïrïnҗï
ikkinchi → ïkkïnjï
oʻninchi → oninjï
yuzinchi → yüzünҗï

-inchi→-unjï, -ünjï

Birinchi boʻgʻinida lablangan unli boʻlgan soʻzlarda

Sira son yasovchi affiks lab ohangdoshligiga boʻysunib -unjï, -ünjï tarzida qoʻshiladi.

uchinchi → uchunjï
toʻrtinchi → törünҗï

necha→nechchi

'Necha' soʻroq olmoshi Andijon shevasida fonetik oʻzgarish bilan 'nechchi' tarzida ishlatiladi.

toʻrt→tör

Toʻrt sonining Andijon shevasidagi talaffuzi.

toʻrt → tör

oʻn bir→ombır||ombur

Oʻn bir sonining talaffuz shakli.

oʻn bir → ombïr

-inchi→-nji//-ınji

Tartib son yasovchi affiks -nji//-ınji tarzida talaffuz etiladi.

-ov→-äv//-ov

Jamlovchi son affiksi yettidan yuqori sonlarga ham qoʻshiladi.

sakkizov → säkkizäv
qirqov → qirqqov

-ala→-älä

Jamlovchi son yasovchi affiks -älä shaklida qoʻllanadi.

ikkala → ikälä
uchala → üchälä

Аффиксы лица и числа 4

-man→-pän

-yap qoʻshimchasidan keyin

Hozirgi zamon davom feʼli 1-shaxs birlik qoʻshimchasida m > p almashinuvi yuz beradi.

boryapman → boryäppän
ketyapman → ketyäppän

-dilar→-ıshtı

3-shaxs koʻplikda

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -ıshtı qoʻshimchasi bilan yasaladi.

kelishdi → kelıshtı
qasamyod qilishdi → qasämıät qılıshtı

-dingizlar→-diynär

O'tgan zamon II shaxs ko'plik shaklida -dingizlar o'rniga -diynär qo'shiladi.

bordingizlar → bordïynär
keldingizlar → keldïynär

-dik→-dïnglär / -dïlä:ng

Oʻtgan zamon I shaxs koʻplik shakli -dъnglär || -dъlä:ng tarzida aytiladi.

Сказуемость 2

edi→-yʻdʻ / -ʻdʻ

Ochiq boʻgʻindan keyin -yʻdʻ, yopiq boʻgʻindan keyin -ʻdʻ/-üdʻ.

Er-/e- koʻmakchi feʼlining birinchi komponenti ochiq boʻgʻin bilan tugasa yʻdʻ, yopiq boʻgʻin boʻlsa ʻdʻ/udʻ shaklida qoʻshiladi.

oʻzi edi → özïyïdï
oʻsha edi → oshєyïdï
oʻzim edim → özümïdïm
och edi → ochidi
oq edi → okïdi
koʻp edi → köpüdï

-dilar→-sh, -ısh + -ädı

III шахс кўплик формасида равишдош ясовчи -ә дан олдин -ш, -ъш қўшилади.

boradilar → bärishädï

Прошедшее время 22

-dik→-dok

I shaxs ko'plikda

O'tgan zamon I shaxs ko'plik shakli Andijon shevasida -dok shaklida keladi.

keldik → keldok

-dingiz→-dïynär

Oʻtgan zamon 2-shaxs koʻplik affiksi Andijon shevasida -dïynär shaklida boʻladi.

keldingiz → keldïynär

-dilar→-ïshtï

Oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli Andijon shevasida -ïshtï shaklida keladi.

keldilar → kelïshtï

-gan edingiz→-qqanïdïynär

Uzoq oʻtgan zamon 2-shaxs koʻplik affiksi Andijon shevasida -ganïdïynär tarzida keladi.

taqqan edingiz → taqqanïdïynär

-dilar→-shti, -ishti

Uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi -shti, -ishti shakllari bilan yasaladi.

ishlab oʻtirishibdi → äshlä qïp otïrïshïptï

-ib edi→-ü: d- / -u: d-

-ib li ravishdosh va emak/emoq ko'makchi fe'li bilan yasalgan o'tgan zamon hikoya fe'lida -ib affiksi qisqarib cho'ziq ü:/u: ga aylanadi.

men ko'rib edim → meŋ ko'rü: d'm
xatingizni o'qib edim → xat'y'zd' oqu: d'm

deb edim→do':d'm

Deb edim, deb eding, deb edi qo'shma fe'llarida -b va e- qisqarib, e juda cho'ziq o': tarzida talaffuz etiladi.

deb edim → do':d'm
deb eding → do':d'ng
deb edi → do':d'

-ibman / -ibmiz→-ppan / -ppiz

-ib qoʻshimchali feʼldan keyin 1-shaxs qoʻshimchasi kelganda

-ib koʻrsatkichli ravishdoshga -man / -miz qoʻshilganda b va m tovushlari jarangsiz pp ga aylanadi.

boribman → borippan
ishlabman → ishlappan
kelibman → keppan
kelibmiz → keppiz
yuribmiz → yurippiz

-gan→-gʻan / -gən

Oxiri l bilan tugagan feʼllarda

Oxiri l bilan tugagan feʼl oʻzaklariga oʻtgan zamon sifatdoshi -gan qoʻshilganda oʻzakdagi l tushib qoladi.

qolgan → qoʻgʻan
kelgan → kəgən
qilgan → qïgʻan
olgan → əgən

-gan edi→-u:dïm / -o:rdï

Ravishdosh -b, -ib bilan yasalib, ikkinchi qismi edim, eding, edi boʻlsa, b va e qisqarib, unli choʻziqlashadi.

oʻqigan edim → oqu:dïm
borgan edim → boru:dïm
keta berdi → keto:rdï

-dilar→-ishti

Ega ko'plik sonda bo'lganda

Ega ko'plik bo'lganda yaqin o'tgan zamon fe'li -dilar o'rniga -ishti qo'shimchasini oladi yoki ko'plik qo'shimchasiz qo'llanadi.

odamlar keldilar → odamlar kelïshtï
mehmonlar ketdilar → mehmollar ketïshtï
Hojimatlar keldi → Hädjïmätlär keldï

turgan edik→turovdik || turuvdik || turo:dik

Oʻtgan zamon shakli shevada 'turovdik', 'turuvdik', 'turo:dik' tarzida aytiladi.

gaplashib turgan edik → gapingizdi qip turovdik

-dingiz/-dinglar→-düynär

II shaxs ko'pligida

O'tgan zamon aniqlik fe'lining II shaxs ko'pligiga -lar ning fonetik o'zgargan -när shakli qo'shiladi.

keldingiz / keldinglar → keldïynär
kelmadingiz / kelmadinglar → kemädïynär

-madilar / -madi→-mäshtü

III shaxs ko'plik bo'lishsizda

O'tgan zamon aniqlik fe'lining III shaxs ko'plik bo'lishsiz shakli Saroy shevalarida -mäshti tarzida aytiladi.

ular kelmadi / kelishmadi → ular kemäshtï
ular bormadi / borishmadi → ulär bärmäshtï

-ishmagan→-mäshkän

III shaxs boʻlishsiz koʻplikda

Tarixiy uzoq oʻtgan zamon feʼlining III shaxs boʻlishsiz koʻplik formasida -mä qoʻshimchasidan soʻng -shkän qoʻshiladi.

berishmagan → bärmäshkän
gapirishmagan → gäpirmäshkän

-gan edim→-gänidim

Uzoq oʻtgan zamon feʼlidagi 'e' toʻliqsiz feʼli 'i'lashadi.

ekkan edim → ekkänidim
taqqan edim → taqqanidim

-ib edim→-uvdim / -vdim

Oʻtgan zamon hikoya feʼlida ravishdosh qismidagi -ib qoʻshimchasi -uv yoki -v ga aylanadi.

aytib edim → aytuvdim
deb edim → devdim / dövdim

-ibman→-ppän / -psän / -pti

Oʻtgan zamon eshitilganlik feʼlida tovush qisqarishi va assimilyatsiya sodir boʻladi.

olibman → oppän
kelibman → keppän
ishlabman → ishläppän
boʻlibman → boppän

-ar edim→-a:ttim

Oʻtgan zamon davom feʼli uygʻur tili taʼsirida -a:ttim tarzida aytiladi.

borar edim → bora:ttim

-ar edim→-a:sidim

Oʻtgan zamon davom feʼli -asi edim shaklidan kelib chiqib, -a:sidim tarzida aytiladi.

borar edim → bora:sidim

-mas edi→-mä:rïdï-

Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli -mä:rъdъ- tarzida yasaladi.

-mas edi→-ma: sïdï- / -ma: sïttï-

Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli -ma:sъdъ- || -ma:sъttъ- shaklida aytiladi.

Настояще-будущее время 7

-ar/-er→-ur, -ür

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida kelasi zamon shaklining qadimiy -ur, -ür koʻrinishlari saqlangan.

-adigan→-asi, -äsi, -gʻusi, -gusi, -gʻay, -gäy, -qay, -käy

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasi shevalarida kelasi zamon maʼnosini ifodalovchi shakllar.

kelasi yil → keläsï yïl
boʻlgʻusi keliningiz → bolgʻusï kelïnïyïz

-maysizmi→-missmï

2-shaxs ko'plikdagi bo'lishsiz hozirgi-kelasi zamon so'roq shakli -missmï tarzida talaffuz qilinadi.

bermaysizmi → be:missmї

-ay→-ey

Oxiri ä bilan tugovchi fe'l o'zagida

Oxiri ä bilan tugovchi fe'l o'zagiga hozirgi-kelasi zamon shakllari qo'shilganda ä unlisi e ga moyillashadi.

ishlayman → ïshleymän
ishlaysan → ïshleysen
ishlaydi → eshleydï

-may→-mïy / -mey

Bo'lishsiz fe'lning hozirgi-kelasi zamonida

Bo'lishsiz shaklning I shaxsida -mïy-, II-III shaxsida -mëy- / -mey- shaklida keladi.

unamayman → unamïymän
unamaysan → unamëysän
unamaydi → unameydï
kelmayman → kemïymän
kelmaysan → kemeysän
kelmaydi → kemeydï

-maydilar→-mäshadi

III shaxs koʻplik boʻlishsiz formasi -mäshadi shaklida aytiladi.

olishmaydi → omäshadi
berishmaydi → bärmäshadi
bilishmaydi → bılmäshädi
kelishmaydi → kemäshädi

-mayman→-mıymän||-mımän

Hozirgi-kelasi zamon boʻlishsiz shaklining I shaxs birligida -mäy oʻrniga -mıy qoʻllanadi.

olmayman → omıymän

Настоящее продолженное время 12

-yap-→-yap, -yäp

Hozirgi zamon davom fe'li -yap, -yäp qoʻshimchasi orqali yasaladi.

kelyapman → keläyäpmän

-yap-→-yäp

Hozirgi zamon davom fe'li -yäp affiksi va tegishli shaxs-son qo'shimchalari bilan yasaladi.

-yapman→-yap, -yep

Andijon shevasida hozirgi zamon davom fe'li -yap, -yep qo'shimchalari orqali yasaladi.

kelyapman → keleyepmen

-yapti→-yäptı

Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.

ishlayapti → ïshloyäptï
koʻryapti → koryäptï

-yap→-ya (-yäp)

Fargʻona shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -ya (-yäp) qoʻshimchasi bilan yasaladi.

-yap→-yotıp, -yätıp

Aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga yoki ravishdoshga -yotıp/-yätıp qoʻshish orqali ifodalanadi.

Men yozyapman → män yozytïpmän
Biz yozyapmiz → bïz yozyätïppïz
Biz ham zavodga kirib olib ishlayapmiz → bïzäm zävutka kïrvelïb ïshläb yätïppïz
Dadasi oʻlgandan keyin bir iloj qilib ukalarini boqib yotibdida → dädäsï olgändän keyïn bïr ïläj qïlïb ukälärïnï yevosh qïlïb yotïptïdä

-moqda→-mäkdä, -me-mäqdä

Andijon shevasida aniq hozirgi zamon fe'li adabiy tildan oʻzlashib -mäkdä/-mäqdä koʻrinishida uchraydi.

shundan shaharga ishlab kelmoqdamiz → shundän shägʻïgä ïshläp kemäqdämïz

-yap-→-yotür||-jotir

O'zbek tilining je-lovchi (qipchoq) dialektida aniq hozirgi zamon fe'li ravishdosh + -yotir / -jotir + shaxs-son qo'shimchalari bilan yasaladi.

borayapman → boraҗotirmän
borayapsan → boraҗätirsän

-yap-→-äjätïr- / -äyätïr-

Hozirgi davom zamon shakli -äjätъr- || -äyätъr- tarzida qoʻllanadi.

-yapti→-optu, -yuptu

Xonim, Gazarak, Qorasuv, Dashnobod, Vaxshivor shevalarida -yap- qoʻshimchasi -op, -yup tarzida qoʻllanadi.

kelyapti → keloptu
boryapti → boryuptu

-yap-→-yəp, -yoyap

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchalari.

kelyapman → keləyəpmən

-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən

1-shaxs birlikda

Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.

baryapman → bəryəppən
baryapman → bərvəmmən
baryapman → barvattum
baryapman → baruttoman
baryapman → bərəmmən

Намерение (-moqchi) 2

-adigan→-dogʻon, -digon, -dʻgon

Aniq kelasi zamon fe'li Andijon, Samarqand va Toshkent shevalarida -dogʻon/-digon/-dʻgon shaklida tuslanadi.

beradiganman → bärädïgämmän
ishlaydiganman → ishläydigonman
yozadiganman → Yozadogʻommän

-moqchi→-mäxchï / -moxchï

Kelasi zamon istak feʼli -mäxchъ / -moxchъ tarzida talaffuz qilinadi.

Причастие 7

-ayotgan→-ayätkän || -yätkän

Hozirgi zamon sifatdoshi tez aytilishi tufayli qisqarib -ayätkän/-yätkän shaklida aytiladi.

borayotgan → borayätkän || bäryätkän
men aytayotganda → men äytyätkändä

-ayotgan, -yotgan→-yätgän, -yätkän, -otkän, -oqqän, -yäqqän

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.

oʻqiyotgan odam → oqïyätgän ädäm
olayotgan qizini sevmas ekan → äläyätkän qïzïnï sevmäskän
men aytayotganda sen berding → men eytyätkändä sen bärdïn
bu yozayotgan kishi → bu yäzotkan kishi
qishloqqa ketayotgan odam → qïshlaqqa ketyätkän ädäm

-adigan, -digan→-dïgon, -dïgän, -dïyen, -dägʻän, -tukän, -tigon, -tikän, -äykän, -tïrgʻon

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.

boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
yuradigan boʻlib qolibdi → yörädïgon volïp qeptï
beradigan → börädïyen // bärädïgʻän
beradigan odam → bärädïgʻon odam
soʻraydigan odam aytdi → soraytukan odam aytti
boradigan joyi hali nomaʼlum → boratikon joyi hali nomaʼlum

-uvchi→-gʻuchi, -guchi

Sifatdosh buyruq shakli oxiriga -gʻuchi, -guchi qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasaladi (u qisqa aytiladi).

boruvchi → borgʻuchi
keluvchi → kelguchi

-adigan→-a: tqun

Kelasi zamon moʻljal feʼli -a:tqun shaklida uchraydi.

-adigan→-odoğon / -adoğon

Kelasi zamon moʻljal feʼli -adoğon / -odoğon (shuningdek -adъgon) shaklida qoʻllanadi.

-adigan→-adogʻon || -ädägʻän(g) || -adirgän

Andijon shevasida -adogʻon, -ädägʻän(g) yoki -adirgän tarzida aytiladi.

boradigan odam → boradogʻon odam
keladigan kishi → kelädägʻäng(||kelädïgon) kïshï
boradigan → boradïrgän
keladigan → kelädïrgän

Деепричастие 4

-a→-ä, -a

Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.

gapira ketdi → gäpïrä kettï
yura-yura charchadim → yura -yura chachchadim
qoʻrqa-qoʻrqa keldim → qorqä-qorqä kellïm

-ib→-b, -ʻb, -yb, -ub, -p, -yp, -up, -üp, -v, -sʻv, -yv, -iv, -uv

Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.

qarab → qaräv
oʻtkazib → otkaziv
uxlab qolibdi → uxläb qoptï
turib → turup

-gach→-gäch, -käch, -qäch, -kach, -gʻach

Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.

-gach→-gäch || -käch || -qach || -gʻach || -gʻoch

Fe'l negizi l bilan tugaganda

Payt ravishdoshi oxiri l bilan tugagan fe'llarga qo'shilganda l tushiriladi.

olgach keling → ogäch kelïng || ogʻoch kelïng

Повелительное наклонение 7

-ing→-n, -ïn

II shaxs hurmat ma'nosida

Buyruq maylining -n va -ъn qoʻshimchasi bilan ifodalangan shakli hurmat ma'nolarini ifodalaydi.

soʻrang → soräŋ
keling → kelïn
oʻtiring → otïrïn
demang → demän

-inglar→-ïylä, -ylä, -ïy, -ïyʼälä, -ïylär, -ïynär

Koʻplikda

Buyruq maylining koʻplikda ishlatiladigan shakllari mensimaslik yoki hurmat ma'nosini bildiradi hamda oxiriga koʻplik qoʻshimchasi oladi.

ishlanglar → ïshläylä
kelinglar → kelïlä
kelinglar → kelïylär
boringlar → bärïylär
olinglar → olïynär

-sinlar→-sïn, -sun, -sin, -sïnla, -sunla, -sunlar, -sïnlär

III shaxs yoki umumiy shaxs ma'nosida

Shaxssiz, shaxsi noma'lum va hamma uchun umumiy boʻlgan buyruq mayli shakli qorluq-chigil-uygʻur lahjasida ushbu variantlarda yasaladi.

qoʻysinlar → qoysullä
oʻtkazsinlar → otkässïnlär
boʻlsin → bosun
boʻlsinlar → bossunla
oʻqisinlar → oqïsunla
yozsinlar → yossunla

-nglar→-ynar / -nar

Oxirida ng boʻlgan feʼllarga -lar qoʻshilganda

Oxirida burun ng undoshi boʻlgan feʼllarga -lar qoʻshimchasi qoʻshilganda -narga aylanadi.

kelinglar → keliynar
boringlar → boriynar

-sinlar→-sillär

II shaxsni hurmatlash ma'nosida III shaxs buyruq shakliga -lar qo'shilganda n tovushi tushib qoladi va -sillar shaklini oladi.

kelsinlar → kesïllär
olib o'tirsinlar → elib otursïllär

-inglar→-ïylär, -ïynär

Ko'pchilikka qaratilgan buyruq uchun I shaxs birligi hurmat shakliga -lär qo'shiladi; l va ng tovushlari assimilyatsiyalashib -ъylär va -ъynär shakllari hosil bo'ladi.

-aylik→-eylïy, -ïylïy, -eylïk

I shaxs ko'plik buyruq-istak shakli -eylъy, -ъylъy kabi qo'shimchalar bilan yasaladi.

Условное наклонение 5

-sak→-säk

Shart fe'li 1-shaxs koʻplik shakli Andijon shevasida ä bilan aytiladi, Toshkent shevasida esa o bilan aytiladi.

borsak → borsäk
qolsak → qolsäk

-sa→-sə / -sa

Oxiri l bilan tugagan feʼllarda

Oxiri l bilan tugagan feʼl oʻzaklariga shart mayli -sa qoʻshilganda oʻzakdagi l tushib qoladi.

boʻlsa → bosa
kelsa → kesə

-sangizlar / -sanglar→-seynär, -seylär

Shart maylining II shaxs ko'pligida -sä ning ä tovushi e ga moyillashadi, ng esa y ga aylanadi va -när/-lär qo'shiladi.

-sa ekan→-sämäkän, -sängäkän, -säyäkän, -sägäkän, -seynäräkän

Qo'shma shart maylida to'liqsiz fe'lning boshidagi e unlisi ä lashadi va shart shakliga birikib talaffuz etiladi.

-gan boʻlsa-→-gäm bosä-

Oʻtgan zamon shart mayli qoʻshma feʼlida -gan boʻlsa oʻrniga -gäm bosä- shakli qoʻllanadi.

Отрицание 3

-gani yo'q→-a lak

Fe'l inkorida

Inkor ma'nosini ifodalash uchun 'lək' nafiy vositasi qo'llaniladi.

ul kelgan yo'q → ul kelə lək

-maydi→-meydi / -maydi

Oxiri l bilan tugagan fe'l negizlarida

Oxiri l bilan tugagan fe'l o'zagidan hozirgi-kelasi zamon bo'lishsiz shakli yoki shart mayli yasalganda l tovushi tushib qoladi.

boʻlmaydi → boʻmeydi
boʻlsa → boʻsa
kelsa → kesä
kelsanglar → kesäynär
kelmaydi → kemeydi
qilmaydi → qimaydi

-may→-päy || -pay

Fe'l o'zagi jarangsiz undosh bilan tugaganda

Ravishdoshning bo'lishsizlik shaklida fe'l o'zagi jarangsiz undosh bilan tugasa, m undoshi p ga aylanadi.

chopmay qo'ydi → choppäy qoydï
qopmaydi → qäppaydï

Вопросительная частица 2

-manmi→-mä:mı

I шахс бирликда

I шахс кесимлик аффиксидан сўнг сўроқ юкламаси келганда, кесимлик аффиксининг к/н товуши тушиб қолиб, олдинги унли чўзиб айтилади.

tuzukmanmi → tuzïymä:mï
ishchimanmi → ïshchïmä:mï

-sanmi→-sä:mı

II шахс бирликда

II шахс бирликда кесимлик аффиксининг охирги товуши тушиб, унли чўзиб айтилади.

tuzuksanmi → tuzïysä:mï
ishchisanmi → ïshchïsä:mï

Частицы 12

-ba→-mə

Tojikcha -ba bogʻlovchi elementi shevada -mə tarzida aytiladi.

-da→-ta

-da yuklamasi -ta shaklida talaffuz etiladi.

oʻzing-da → oʻzing-ta
men-da → men-ta
biz-da → biz-ta
shunday-da → shunday-ta

-dek→-däy

Toshkent shevasidagi -däk/-doq affiksi Andijonda -däy tarzida qoʻllanadi.

birdek → bïrdäy
unday → undey
qanday → qandey

-ku→-u, -yu

-Ку юкламаси ёпиқ бўғинларга қўшилганда (I-II шахсларда) к қисқариб -у, очиқ бўғинларга (III шахсда) эса -йу тарзида қўлланади.

aytdim-ku → äyttïm-u
ketdi-ku → kettï-yu

-ku→-qu

Қалин ўзак ва негизларда

Андижон атрофидаги сингармонизм сақланган шеваларда қалин ўзак ва негизларда -ку юкламаси -қу тарзида талаффуз этилади.

qoldi-ku → qoldi-qu
oldi-ku → oldi-qu

-ku→-gʻo

Ж-ловчи шеваларда -ку юкламаси -ғо тарзида айтилади.

qoldi-ku → qoldi-gʻo
oldi-ku → oldi-gʻo

-da→-tä

-Дә юкламаси д дан олдинги товушнинг жарангли-жарангсизлигидан қатъий назар, асосан -тә тарзида ишлатилади.

bordim-da → bordïm-tä
kelmadingiz-da → kemädïyïz-tä
dadam-da → dädäm-tä

-da→-dä

-Дә юкламасининг -дә шакли Шарифбойгузар, Қўштепа, Такавой маҳаллаларида учрайди.

aytgan eding-da → äytkänïdïng-dä

-oq→-oq, -yoq, -lä

Ёпиқ бўғинда -оқ, очиқ бўғинда -йоқ ва -лә шакллари ишлатилади.

oʻzimoq → özümoq
oʻzim-oq → özüm-lä
oʻziyoq → özïyoq
oʻzi-oq → özʼi-lä

-gina→-la

Ravish, olmosh va boshqa soʻzlarga qoʻshilib taʼkidlash, cheklash maʼnolarini ifodalaydi.

endigina → endiyla
haligina → haliyla
sengina → senla

ham→yam, -am

Undoshlardan soʻng boshdagi y tushadi

Bogʻlovchi va yuklama vazifasidagi ham soʻzi shevada yam shaklida, undoshlardan keyin esa boshdagi y tushib -am/-em shaklida qoʻllanadi.

sen ham → senam
dadam ham → dadamam
shu ham ish boʻldimi? → shuyam ish boldimi?

-oq→-la

-oq/-yoq yuklamasi bilan baravar -la shakli keng qoʻllanadi.

oʻzingoq → oʻzing-la
oʻziyoq → oʻziy-la

Вспомогательные глаголы 12

-ib qoʻy-→-ppoʻy-

Birinchi qismi -ib orqali yasalgan ravishdosh, ikkinchi qismi qoʻymoq feʼlidan iborat boʻlgan qoʻshma feʼllarning qisqarib talaffuz etilishi.

deb qoʻy → deppoʻy
olib qoʻy → oppoʻy

-a ber-→-o:- / -ora-

bermoq ko'makchi fe'li bilan birikkanda

Yordamchi qismi bermoq fe'lidan iborat qo'shma fe'llarda ravishdosh affiksi cho'ziq o: yoki o ga aylanadi.

keta berar ekansizlar-da → geto:rasläräkäntä
keta berar ekansizlar-da → ketoraslaräkäntä

-y ber-→-u:r- / -o:r-

Fe'lga ber yordamchi fe'li qo'shilganda qisqarish yuz berib cho'ziq u: yoki o: hosil bo'ladi.

o'qiy ber → oqu:r
o'qiy beradi → oqu:rad'
olisha beradi → el'sho:rad'

-ib yubor-→-vor, -vər

Ravishdosh va koʻmakchi fe'l birikmasida tovushlar qisqarib, -b > -v shakliga oʻtadi.

-ib qol-→-ppol-

-(i)b ravishdoshidan soʻng q bilan boshlanuvchi yaqin oʻtgan zamon feʼli kelganda

Qoʻshma feʼlning birinchi komponenti -(i)b/-(i)p ravishdoshi, ikkinchisi q- bilan boshlangan qol- feʼli boʻlsa, q tovushi p ga assimilyatsiyalashadi.

boʻlib qoldi → boppoldï
qolib qoldi → qoppoldï
qoʻyib qoʻy → qoyippoy

-b ol- / -ib ol-→-vol- / -vold-

Birinchi qismi -b, -ib ravishdoshi va ikkinchi qismi koʻmakchi feʼldan tuzilgan qoʻshma feʼllarda -ib koʻrsatkichining i-si tushib, b tovushi v-lashadi.

kelib oldim → kelvoldïm
qilib oldim → qïlvoldïm
kesib yubordi → kesvordï
boʻlib qoldi → bopqoldï

-ib yubor-→-vor- / -vär-

-ib yubor- qo'shma fe'lida birinchi qismning -ib affiksi va ikkinchi qismning yu- tovushlari qisqaradi, b undoshi v-lashadi.

ketib yubordim → ketvordïm
ketib yubormadim → ketvärmädïm

-a ol-→-älä- || -ola- || -olle- || -o:me-

Qo'shma fe'llarda -a olmoq yordamchi fe'li fonetik o'zgarishga uchrab l qisqarishi hisobiga o'zidan oldingi unli cho'ziq o: ga aylanadi.

gapira olaman → gäpïrälämän
yoza olaman → yäzälämän
bora oladi → boroladï || borolleydï
yoza olmaydi → yäzå:meydï
kela olmaydi → kelo:meydï

-a ol-→-olley- || -elälley-

Nayzaqayrag'och va Jalabekda -olley- / -elälley- shakllari ishlatiladi.

bora olaman → borollєymän
sen kela olasanmi? → seng kelällєysä:mï?

-a olmagan / -a olmadi→-ommiy- || -ämmiy- || -ämmädi-

Bo'lishsiz shakli qisman (uyg'ur tili ta'sirida) -ommiy-, -ämmiy- tarzida aytiladi.

bora olmayman → borommïymän
kela olmayman → kelämmïymän
bora olmadim → bärämmädïm
kela olmadim → kelämmädïm

-a ber-→-ovradi || -ɔ:radi || -o:radi || -ovrädi

-a ber- qo'shma fe'li shevada -ovradi yoki cho'ziq unlili shaklda aytiladi.

bora beradi → borovradï || bärå:radï
yigʻlay beradi → yigʻlo:radï
kula beradi → külä:radï || külovrädï

-a qol→-agʻɔ || -o: || -ɔlä:

Saroy, qipchoq-qoraqalpoq guruh shevalarida kelaqol, olaqol fe'llari kela-gʻo, kelo:, ola-gʻo, olo: tarzida aytiladi (gʻ qisqarib o cho'ziladi).

kelaqol → kelagʻå || kelo:
olaqol → olagʻå || ålä:

Словообразование 20

-siz→-chäng / -chän

Fargʻona va Andijon shevalarida -chän / -chäng qoʻshimchasi inkor maʼnosida (adabiy -siz maʼnosida) qoʻllanadi.

mahasisiz → mahsïchän / mähsïchäng
yaxtaksiz → yaxtäkchän

-at→-mək

Andijon va Farg'ona shevalarida ot yasovchi affiks.

ko'kat → kokmək

-cha→-choq

Andijon shevasida kichraytirish-erkalash affiksi.

to'ycha → toychoq

-li→-lik / -liq / -ligʻ / -lig

Navoiy viloyati va boshqa shevalarda sifat yasovchi -li oʻrnida -lik va uning variantlari qoʻllaniladi.

gulli koʻylak → gullik koʻylak
aqlli → aq’ll’g
chiroyli → ch’rͻ:l’k
bolali → balaliq
kelinli → kǝl’nn’k

-oq→-aq

Oxiri ochiq boʻgʻinli feʼl oʻzaklariga qoʻshilganda

Oxiri ochiq boʻgʻinli feʼllarga -q qoʻshib ot yasalganda, -q dan oldin o emas, a keladi.

taroq → taraq
buyoq → boyaq
soʻroq → soraq
tarqoq → tarqaq

-v→-ov

a, ä bilan tugagan ochiq boʻgʻinli feʼl oʻzaklariga -v qoʻshilganda

a, ä bilan tugagan ochiq boʻgʻinli feʼl oʻzak va negizlariga v qoʻshib ot yasalganda a, ä unlilari oʻ ga aylanadi.

chayqov → chayqov
saylov → säylov
oylov → oylov
qiynov → qiynov

-gaz / -qaz / -g'iz / -qiz→-käz / -kïz / -gïz

Fe'llarda

Orttirma nisbat qo'shimchasi o'zakdagi tovushlarga qat'iy singarmonik tarzda moslashadi.

ketqazmoq → ketkäzïsh
kirgizmoq → kïrgïzïsh
ichqizmoq → ïchkïzïsh

-iy→-oyı

Arabcha nisbiy sifat yasovchi -iy affiksi ochiq bo'g'inda -oyı shaklida aytiladi.

-li→-lik, -liq

Egalik sifatlari yasashda

Biror narsa, xususiyat yoki shaklga egalikni bildirish uchun adabiy tildagi -li affiksi oʻrnida -lik, -liq ishlatiladi.

otli → otlik
aravali → aravalik
bolali → bolalik
esli → eslik

-chan→-chang, -chan

Kiyim bildiruvchi otlarga qoʻshilganda

Andijon va butun Fargʻona vodiysi shevalarida kiyim nomlariga qoʻshilganda shu kiyimni kiygan, biroq ustki kiyimsiz yoki poyabzalsiz holatni bildiradi.

mahsichan → mahsichan
yaktakchan → yaktakchan

-simon→-sımän

Otga qoʻshilib sifat, sifatdoshga qoʻshilib ravish maʼnosida keladi; oʻrnida -taxlıt, -nämä qoʻshimchalari ham ishlatiladi.

odamsimon → odamsïmon
xafa boʻlgansimon → xapogänsïmon
odamsimon → odamtaxlit

-ogʻon→-oğon||oxon

Oʻzak-negizda jarangsiz undoshlar boʻlganda -oxon/-äxän

Feʼl oʻzagiga qoʻshilib, harakatga oʻrganib qolganlik va mahorat maʼnolarini bildiradi. Jarangsiz undoshlardan keyin -oxon shakli qoʻllanadi.

chopagʻon → chopoxon
bilagʻon → bïlägʻän
qopagʻon → qopexen
tepagʻon → tepäxän

-gʻich→-ongʻıch, -ovgʻıch||ovgʻıch

Harakatga oʻrganib qolganlik maʼnosida feʼldan sifat yasash uchun qoʻllanadi.

tepagʻich → tepänggʻich
suzagʻich → usovgʻich
tishlagʻich → chïshlagʻich

-in-ish-ma-di→-mmäshtï

Oʻzlik nisbatining III shaxs koʻplik boʻlishsiz shakliga -ma qoʻshimchasi qoʻshilib aytiladi.

-kaz→-sät

Orttirma nisbat yasovchi qoʻshimcha sifatida depsät, körsät kabi feʼllarda qoʻllanadi.

koʻrsat → körsättï
tepsat → depsät

-la→-gä||-kä

Ayrim soʻzlarda adabiy tildagi -la oʻrnida -gä/-kä qoʻshimchasi bilan feʼl yasaladi.

hidla → hïdgä
isla → ïska

-cha→-chä

Otdan ravish yasaganda ko'pincha -sigä, -lärchä affikslari qo'shiladi; ayrim hollarda -cha o'rniga bilan/minan/man ishlatiladi.

yigitlarcha → yïgïllärchä
ochiqchasiga → ochixchäsïgä
tulki izicha ketdi → Tülkünï ïzïchä keto:rdï || tülkünï ïzïmän keto:rdï

-dek→-day, -daqa, -aqa

Oʻxshashlik bildiruvchi -dek, -dogʻ, -doq variantlari shevada deyarli uchramaydi, oʻrniga -day, -daqa, -aqa qoʻllanadi.

sendek → sendey
sendaqalarni → sendaqalarni
senaqasini → senaqasini

-simon→-siman, -nama:

Oʻxshatish maʼnosidagi ravish yasovchi qoʻshimchalar -siman va -nama: shakllarida keladi.

odamsimon → odamsiman
charchagansimon → charchagannama:

-lik→-liy / -liyg

Adabiy tildagi sifat yasovchi -lik affiksi shevada -liy yoki -liyg shaklida aytiladi.

Прочее 7

ana shu→änshı

Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.

-roq→-rroq

-n bilan tugagan sifatlardan soʻng

Qiyosiy daraja qoʻshimchasi -n tovushi bilan tugagan sifatlarga qoʻshilganda assimilyatsiya natijasida -rroq shaklida aytiladi.

qalinroq → qalırroq

va→u

Va bogʻlovchisi oʻrnida fonetik oʻzgargan u varianti qoʻllanadi yoki uyushiq egalar oxirida hammamiz/hammang/hammasi ishlatiladi.

siz va men → siz-u mem

bilan→-man, -matan

Bilan koʻmakchisi qisqarib -man yoki murakkab fonetik oʻzgarishda -matan tarzida aytiladi.

siz bilan → sizman
erta bilan → ettamatan

uchun→-üchün // -yïchün // -v uchun

Oldingi soʻz unli bilan tugaganda

Uchun koʻmakchisi oldingi soʻzga qoʻshib (pauzasiz) aytiladi. ъ, ә unlilaridan soʻng y yoki v undoshi orttiriladi.

akam uchun → äkämüchün
ishlash uchun → ïshläshüchün
oʻzi uchun → özïyïchün
uka uchun → Ukä üchün

kabi→sïnggärï // -daqanggï // -däy

Kabi koʻmakchisi oʻrnida sïnggärï koʻmakchisi hamda -däy, -daqanggï qoʻshimchalari qoʻllanadi.

sizning kabi odamlar → sïzï sïnggärï odamlar
sizdek odamlar → sïzdaqanggï odamlar

singari→sïnggärï

Andijon shevasida singari koʻmakchisi sïnggärï shaklida talaffuz qilinadi.

Siz singari biz ham → Sïzï sïnggärï bïzäm

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

CC→CVC

soʻz yoki boʻgʻin oxiridagi undoshlar birikmasida

Soʻz yoki boʻgʻin oxirida ikki undosh yonma-yon kelganda ularning orasida qisqa unli orttiriladi.

sabz → sabız
sabr → sabır
shavq → shavıq
hukm → hukım
sayr → sayır

d→t

Soʻz oxirida

Bir va koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida d tovushi jarangsiz t ga aylanadi.

dod → dot
dud → dut
zod → zot
obod → ovot
ozod → ozot
mard → mart

z→s

Jarangsiz undoshlar (k, p, s, t, ch, q) oldida

Z bilan tugagan so'zdan so'ng jarangsiz undoshlar (k, p, s, t, ch, q) kelganda z tovushi s ga aylanadi.

suzsa → süssä
koʻz tikon → koʻs tikän
koʻzcha → koʻschä
kigizchi → qiygʻischi
koʻzchil → koʻschil
tuzsiz → tussiz

yi-→i-

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi [yi-] tovush birikmasi y-lovchi qorluq shevalarida faqat qisqa [i] (ъ) tarzida aytiladi.

yigit → ïgït
yigirma → ïgïrmä
yil → ïl

ng→y

II shaxs egalik qoʻshimchasidan soʻng soʻroq yuklamasi, tushum yoki qaratqich qoʻshilganda

Soʻz II shaxs egalik qoʻshimchasi bilan turlanib, soʻroq yuklamasi yoki tushum/qaratqich affiksi qoʻshilganda ng tovushi y ga aylanadi.

oʻzingning oʻgʻlingmi? → özïynï ogʻlïymï
keldingmi → keldïymï
oʻzingniki → özïynïkï

nk→ŋkä

So'z oxiridagi o'zlashma so'zlarda

So'z oxirida nk kelsa, n sonorlashib (ŋ) va k dan keyin ä orttiriladi.

tank → täŋkä
bank → bäŋkä

p→v

Asosan intervokal pozitsiyada yoki undoshlar oldida

[p] tovushi portlash xususiyatini yoʻqotib, jarangli lab-lab frikativ [v] tovushiga aylanadi.

chopamiz → chävamïz
toping → tävïng
tepasiga → teväsïgä
tupi → tuvï
tepalik → tevälïk
kepak → keväk

sh→s

s undoshi oldida

Oxiri sh bilan tugagan so'zga s bilan boshlangan qo'shimcha yoki so'z qo'shilganda sh tovushi s ga aylanadi.

tushsa → chüssä
olmoshsa → olmossä
yetmish soʻm → yetmissom
yoʻldoshsan → yoʻldossän
eshsang-chi → essäng-chi

rk→k

rk birikmasida

Soʻz ichida yoki oxirida rk birikmasidagi r tushib qoladi.

berk → bek
berkitish → bekïtïsh
berkinmachoq → bekïmməchək

o→ä

Oldingi qator, lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

oka → äkä

i→ʼ

Oldingi qator i va orqa qator y unlilarining konvergensiyasi natijasida hosil boʻlgan indifferent lablanmagan ъ tovushi qoʻllanadi.

kishi → kïshï
ikki → ïkkï
biz → bïz
bil → bïl

r→∅ (unli cho'zilishi bilan)

So'z o'rtasida va oxirida

[r] undoshining tushib qolishi natijasida undan oldingi unli cho'ziladi.

bor bo'lsin → bä: < bor, bo:vosun
bormi? → bo:mï
bolalar → bällä: < bälälär

v→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[v] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

suv → su:
suv ichsa → su: ïssä
suvli yerlarda → su: lïq yellärdä
keluvdi → kelu: dï

b→v

Y-lovchi shahar shevalarida [b] tovushi frikativ lab-lab [v] tovushi bilan almashadi.

belbogʻ → belvo:
bir bosh → bïr vesh
charvogʻ → chärvä:
borib → vorip
albatta → älvättä

r→y

r tovushi fakultativ-sporadik ravishda y tovushiga almashadi.

ro'mol → yomol
ro'para → yöpärä
bir → biy

h→y

h/x tovushi o'rnida y tovushi keladi.

alohida → alayïdä

i, ı→ʼ

Andijon shevasida va qurama shevalarining ayrim guruhlarida lingval singarmonizm qisqarib borib, yuqori koʻtarilishdagi [i] va [ı] tovushlari bitta indifferent [ъ] fonemasiga birlashgan.

a→ä

Oldingi qator lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

aka → äkä

i→/ ï

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari yonida

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari bilan yondosh kelganda turgʻun orqa qator indifferent ь unlisi qoʻllanadi.

qiz → qʼz
qirq → qʼrq
qish → qʼsh
mix → mʼx

b→m

Soʻz boshida

Toshkent, Fargʻona, Andijon shevalarida b > m fonetik jarayoni mavjud.

buni → munï
burun → murun

m→n

Soʻz boshida

Andijon shevasida m > n jarayoni uchraydi.

momaguldirak → namäguldiräk

q→gʻ

Baʼzan q va gʻ undoshlarining almashinib qoʻllanishi, baʼzan q > gʻ fonetik jarayoni koʻzga tashlanadi.

buloq → bulogʻ // bule
buloqqa → bulagʻi
oʻrtoq → ortagʻi

x→h

Andijon shevasida ayrim hollarda x undoshi o'rnida h undoshi qo'llaniladi.

xalq → halq

t→ch

So'z boshida

ch va t undoshlarining almashinishi kuzatiladi.

tish → chysh

sk, nk→ska, nka / skä, nkä

Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

uchastka → uchäskä
bank → bänkä
kiosk → kïyäskä
propusk → präpïskä

t→ø

So'z oxirida undosh birikmasida

So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.

do'st → dos
go'sht → gosh
kaft → käp
daraxt → däräx
poytaxt → poygax
Toshkent → Täshkän

sht→t

So'z oxirida

Sht undosh birikmasi t ga o'tadi.

g'isht → g'yt
musht → mut

tt→pp

Soʻz oʻrtasida

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida tt tovush birikmasi pp ga oʻtadi.

chittak → chïppäk

ld→nn

Qoʻshimcha qoʻshilganda

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida ld birikmasi nn ga aylanadi.

balandlik → bälännï

kn→yd

Qoʻshimcha qoʻshilganda

Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida kn birikmasi yd ga aylanadi.

terakni → teräydï

l→∅

Soʻz oxirida buyruq shaklida

Buyruq shakli soʻzlarning oxiri l tovushi bilan tugagan boʻlsa, buyruq qoʻshimchalari qoʻshilganda yoki qoʻshilmasdan ham bu tovush tushib qoladi.

boʻlma → bomä
olib kel → obke
kelsin → käsin
olsin → asin

ch→sh

ch va sh undoshlarining almashinishi.

tish → chosh
tishla → chishla
tushdi → chyshto

g→∅ (choʻziq unli)

Bo'g'in yoki so'z oxirida e unlisidan so'ng

So'z o'rtasida g undoshi talaffuz qilinmay, oldingi unli cho'ziladi.

tegmadi → te:madi

oq / ogʻ→ä: / ā:

So'z oxirida

So'z oxiridagi -oq / -og' birikmalari tushib qolib, o'rniga cho'ziq unli hosil bo'ladi.

qaymoq → qäjmä:
saryogʻ → särjä:
qishloq → qïšlä:
oʻrtoq → ortā:

ey→e: / i:

y tovushining tushib qolishi natijasida e unlisi cho'ziq bo'ladi yoki i: ga aylanadi.

deymiz → de:mїz
deymiz → di:miz

oh→o:

goh bog'lovchisida h tovushi tushib qolib, o unlisi cho'ziq talaffuz qilinadi.

goh ... goh → go:…go:

a→ä / o

Lab-lab v undoshidan oldin unlilar lablanishga moyillashadi.

i→e

Arabcha va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlardagi ayrim i tovushlari yuqori-oʻrta koʻtarilishdagi e, e: ga aylantirib talaffuz etiladi.

e→ö

Ayrim soʻzlarda

e unlisining lablangan ö unlisiga aylanishi.

etik → ötük

e→ä

Ayrim soʻzlarda

e unlisining ä ga aylanishi.

egat → ägät

e→i / ʻ

Fors-tojikcha soʻzlarda

Fors-tojikcha oʻzlashmalarda e unlisi oʻrnida ʻ/i aytiladi.

andesha → ändï:shä
meros → miros
nesh → nïsh
rextagar → rïxtagär
umed → ümïd
xel → xil

yu→yʻ

Soʻz boshida y dan keyin

Soʻz boshida y unlisidan soʻng u oʻrniga ʻ talaffuz qilinishi.

yuborish → yïbärïsh

u→oʻ

Adabiy tildagi u tovushi shevada oʻ unlisiga toʻgʻri keladi.

o'→ï

j va y orasida

Portlovchi j (d) va sirg'aluvchi y oralig'ida kelgan o, o' unlilari ï lashadi.

jo'yak → jïyäk
obro'y → ävrïy

a→e

k, g, d va y oralig'ida hamda ŋ dan so'ng

Portlovchi k, g, d va sirg'aluvchi y oralig'ida hamda ŋ dan so'ng ä unlisi e (є) ga moyillashadi.

changagiga → chäŋgëyïgä
ukangni → ukëynï
bo'lakdan → bölëygdän
kattalardek → kättärdey

ak→ä:

Kelishik qo'shimchalari qo'shilganda

k, g bilan tugagan so'zlar turlanganda k, g ning tushib qolishi hisobiga o'zakdagi unli cho'ziq ä: ga aylanadi.

ipakni → epä:nï
ipakdan → ïpä:dän
bo'lakdan → bölä:dän

o→a

Adabiy tildagi o unlisi o'rnida qattiq unlili so'zlarda a keladi.

oyoq → ayaq
tog' → tag'
qiynoq → qiynaq
chatoq → chataq
qaymoq → qaymaq
soqol → saqal

a→o

Soʻz boshida

Boshqa shevalarda yoki adabiy tildagi a/ä unlisi Andijonda soʻz boshida o tarzida aytiladi.

aldash → oldash
aldamchi → oldamchï
almashmoq → olmash
adashmoq → odash
arazlashmoq → orozlash
oz → oz

o→ö

v, n, sh, p undoshlari yonida

Andijon shevasida o ning lablanishi asosan v li boʻgʻinlarda, baʼzan n, sh, p li boʻgʻinlarda yuz beradi.

poshna → poshnä
oshna → oshnä
ovqat → ovqat
sovgʻa → sovgʻa
tavba → tovva
novvot → novvat

o→o:

Arabcha oʻzlashma soʻzlarda

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlardagi o unlisi choʻziqroq talaffuz etiladi.

hosil → xo:sïl
hosilot → xo:sïlot
olim → o:lïm
lozim → lo:zïm
toqat → to:qat
mone → mo:ne:

a→ö

v undoshidan oldin

Lab-lab v undoshidan oldin a unlisi lablanib oʻ ga aylanadi.

qavm → qӧvm
xavf → xӧvp
qalov → qalӧv
qarov → qarӧv

e' / e'→e:

Arabcha o'zlashmalarda ayn va hamza o'rnida

Arab tilidan o'zlashgan so'zlarda ayn va hamza tushib qolib, o'zidan oldingi unli cho'ziq e: ga aylanadi.

e'lon → e:lon
e'tibor → e:t'bor
e'tiqod → e:t'qot
me'da → me:da
ne'mat → ne:mat
fe'l → fe:l

eg / el→e:

Bo'g'in yoki so'z oxirida

Bo'g'in yoki so'z oxirida e dan so'nggi g, l kabi undoshlarning qisqarishi hisobiga e cho'ziladi.

tegmadi → te:mad'
kel → ke:
bermaymanmi → be:meysa:m'

ing / ig→i:y / i:

ъ dan so'ng

ъ dan so'nggi g, ng undoshlarining qisqarishi hisobiga ъ cho'ziladi.

eringning → erey:n'
o'zing-chi → o'z':nch'
toshingni → tosh':yn'
igna → y':yna
jiyda → j':yda

o'ng→o'yn / o':n

ö, o unlilaridan keyin

ö, o dan so'ng kelgan burun ng undoshi y lashadi yoki o'zidan oldingi unliga singib unlini cho'zadi.

ko'nglim → ko'yn'm
ko'nglim → ko':n'm

ay→a:

Bo'g'in oxirida

So'z ichida bo'g'in oxiridagi y undoshining qisqarishi hisobiga a: cho'ziladi.

laylak → la:lak
ularning ayshu ishrati → ula:n' a:sh' 'shrat'

ah→a:

Bo'g'in boshida h tushganda

So'z ichida bo'g'in boshidagi h undoshi qisqarishi hisobiga a: cho'ziladi.

shaharda → sha:rda
shaharni → sha:rn'

ak→a: / e:y

So'z oxiridagi k tushganda

So'z oxirida k undoshi tushib qolishi hisobiga oldingi unli cho'ziladi (ayollar nutqida a:, erkaklar nutqida e:y).

ipak → 'pa:
ipakdan → 'pa:dan
siyrak → s'yra:
jiyakni → j'ya:n'
eshakni → esha:n'
ipakni → 'pe:yn'

a' / a'→a:

Arabcha o'zlashmalarda ayn va hamza o'rnida

Arabcha so'zlardagi ayn va hamzaning yutilishi hisobiga cho'ziq a: hosil bo'ladi.

a'zo → a:zo
a'lam → a:lam
a'lo → a:lo
va'da → va:da
da'vo → da:vo:
ya'ni → ya:n'

r→∅ / :

Titroq r bilan tugagan fe'l oʻzagidan boʻlishsiz hozirgi-kelasi zamon yasalganida r qisqarib, oldingi unli choʻziladi.

h, y→∅ / :

Soʻz va boʻgʻin oxiridagi h, y undoshlari tushib, ulardan oldingi unli choʻziq talaffuz qilinadi.

b→p

Soʻz oxirida yoki jarangsiz undoshlar bilan boshlangan qoʻshimchalar qoʻshilganda b jarangsizlashib p ga oʻtadi.

f→p

Oʻzlashma soʻzlarda

Chet tillardan kirgan soʻzlardagi f tovushi p ga almashtirib talaffuz qilinadi.

faqat → paqat
farq → parq
fabrika → pabrika
konferensiya → kampirensiya
fojia → po:jea
fonar → pana:r

v→gʻ

Adabiy tildagi v undoshi oʻrnida gʻ aytiladi.

qovurma → qogʻurma
qovurish → qogʻurish
torvuz → torgʻiz
bogʻirsoq → bogʻursaq
qovuz → qogʻuz
yuvindi → yugʻundi

v→y

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida v undoshi y ga almashadi.

sev → suy
sevimli → suyumlik

v→p

Soʻz va boʻgʻin oxirida

Rus tilidan oʻzlashgan soʻzlarda soʻz va boʻgʻin oxiridagi v undoshi jarangsiz p tarzida talaffuz qilinadi.

sostav → sastap
kollektiv → kallektip
reaktiv → riyaktip
duxovka → duxopka
avtobus → aptaboz

d→ch

ch tovushi oldida

Oxiri d bilan tugagan soʻzlarga jarangsiz ch bilan boshlangan qoʻshimcha yoki soʻz qoʻshilganda d tovushi ch ga aylanadi.

dardchil → darchchil
tanqidchi → tanqichchi
Ahmadcha → Ahmachcha
dukardcha → dukarchcha
Ahmadchalik → Ahmachchalik
dudcha → dutcha

d→j

j tovushi oldida

Oxiri d bilan tugagan soʻzga j bilan boshlangan soʻz qoʻshilsa yoki soʻz ichida d va j yonma-yon kelsa, d tovushi j ga aylanadi.

badjahl → bajjaxil
byudjet → bujjet

t→d

Soʻz boshida

Toshkent shevasida t bilan aytiladigan baʼzi soʻzlar Andijon shevasida d bilan aytiladi.

doʻmpayish → dompayish
doʻppi → doppi
tovush → dovush
toʻqnash → doqnash
toʻqinish → doqunish
toʻngʻillash → dongʻillash

d→ø

Soʻz oxirida

Qasd soʻzida d tovushi tushib qoladi.

qasd qilganlar past boʻlsin → qas qigʻallar pasosin
qasdma-qasd → qasma-qas

t→d / j

j undoshidan oldin

Oxiri t bilan tugagan soʻzlarga j bilan boshlangan soʻz yoki affiks qoʻshilsa, assimilyatsiya yuz beradi.

Poʻlatjon → Polaҗҗon
Ummatjon → Ummäҗҗän

t→l

l undoshidan oldin

t undoshi l dan oldin kelganda progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

atlas → älläs

s→ch

Soʻz boshida

Ayrim soʻzlarning boshida adabiy tildagi s oʻrnida ch ishlatiladi.

sochiq → chachiq
sochilib ketdi → chächïlïp kettï

ch→s

s undoshidan oldin

Jarangsiz s undoshidan oldin kelgan ch assimilyatsiyaga uchrab s-lashadi.

ichsa → ïssa
uch soʻmdan → ussomdan
ichsangiz-chi → ïssäyïs-chï

n→y

k, y bilan boshlangan soʻz oldida

Oxiri n bilan bitgan soʻzdan soʻng k, y bilan boshlangan soʻz kelganda n tovushi y ga oʻtadi.

undan keyin → ïndey kegïn
non yeysanmi → noy yïysä: mï
oʻn yetti → oy yettï

n→l

l bilan boshlangan qoʻshimchalar oldida

Oxiri n bilan bitgan soʻzga l bilan boshlangan affiks qoʻshilsa, n tovushi l ga aylanadi.

yaqinlashdi → yaqillashtï
uch kunlik → uchkullïk
xotinlar → xotillar
kelganlar → kegällär

n→m

Soʻz oxirida yoki b undoshidan oldin

Soʻz oxirida yoki b undoshi oldida n tovushi m ga aylanadi.

qoʻrgʻoshin → qorgʻashim
shovqin → shovkum
tanbal → tämbäl
oʻrinbosar → orumbojar

n→ng

k, q, gʻ, g undoshlari oldida

n undoshi k, q, gʻ, g kabi undoshlar oldida ng tovushiga aylanadi.

koʻlanka → köläŋkä
toʻngʻiz → toŋgʻuz
yongʻoq → yäŋgʻoq
menga → meŋgä
senga → seŋgä

s→sh

So'z boshida

Ayrim so'zlar boshidagi s tovushi sh bilan almashinadi.

supurgi → shipirgʻi

sh→z

z undoshi oldida

Oxiri sh bilan tugagan so'zga z bilan boshlangan qo'shimcha yoki so'z qo'shilganda regressiv assimilyatsiya tufayli sh tovushi z ga aylanadi.

qamishzor → qamizzor

t...sh→ch...ch

I bo'g'inda t, II bo'g'inda sh kelganda

Birinchi bo'g'in boshida t, ikkinchi bo'g'inida sh kelgan so'zda progressiv-regressiv moslashuv orqali ch...ch talaffuz qilinadi.

tushunmadim → chüchümmädim
tushuntirib qoʻyaymi → chuchuntiripqoʻyaymi
tushunmayapsanmi → chüchümmäyäpsä:mi

l→t

So'z oxirida

Ba'zi so'zlar oxiridagi l tovushi t tarzida talaffuz qilinadi.

asli → ästi

l→j

o unlisidan so'ng, j undoshi oldida

Lablangan o dan so'ng l va j yonma-yon kelganda regressiv assimilyatsiya natijasida l tovushi j ga aylanadi.

moʻljal → mojjal

l→d

Puflash so'zida

Puflash so'zida -la affiksi boshidagi l tovushi d ga aylanadi.

puflash → püdäsh

l→r

r undoshi oldida

Oxiri l bilan tugagan so'zga r bilan boshlangan -roq affiksi qo'shilganda regressiv assimilyatsiya tufayli l tovushi r ga aylanadi.

yengilroq → yengirroq
kirchimolroq → kirchimärroq
bemalolroq → bemälärroq
bemalol → bemärol

l→ŋ

g' undoshi oldida

So'z ichida sirg'aluvchi g' undoshidan oldin kelgan l tovushi qalin burun tovushi ng (ŋ) ga aylanadi.

yolgʻiz → yongʻuz

r→l

l undoshi oldida

So'z ichida l dan oldin kelgan r undoshi assimilyatsiyaga uchrab l ga aylanadi.

qimirlash → qimillash
terlama → tellämä
shu yerlarda → shu yellärdä
tayyorlash → täyyällash
tarlon → tällan
shivirlab → shuvullap

r→n

n undoshi oldida

So'z ichida n dan oldin kelgan r undoshi assimilyatsiyaga uchrab n ga aylanadi.

qornim → qonnim
burnim → burnum
oʻrniga → onnigä
bir narsa → binnärsä
oʻrnashdi → onnashti
koʻrinmadi → koʻnnumädi

r→t

t undoshi oldida

Oxirida r kelgan so'zga t bilan boshlangan affiks yoki so'z qo'shilsa assimilyatsiya yuz berib r tovushi t ga aylanadi.

marta → mättä
toʻrtta → toʻttä
oʻn toʻrtta → ontoʻttä
bir yerdan → bir yettän
erta bilan → ettamän

rq→qq

q undoshi oldida

Q bilan tugagan fe'lga affikslar qo'shilganda q dan oldingi r tovushi tushib qoladi yoki q bilan assimilyatsiyalashadi.

qoʻrqqanidan → qoqqanidän
qoʻrqqulik → qoqqiliq
qoʻrqdim → qoxtim
qoʻrqding → qoxting
qirqta → qixta

y→t

So'z boshida

Ba'zi so'zlar boshidagi y undoshi t tarzida talaffuz qilinadi.

yumaloq → tumalaq
yum-yumaloq → tum-tumalaq

y→ch

So'z boshida

Ba'zan so'z boshida y tovushi ch ga aylanadi.

yechmoq → chechmäk
yechib yuboring → chechvoring

y→v

So'z o'rtasida

Ba'zi so'zlarda y tovushi o'rnida v tovushi qo'llanadi.

suyak → suväk

y→g

So'z ichida

Ba'zi so'zlar ichida y tovushi g ga aylanadi.

keyin → kegin

y→∅

Soʻz boshida

Soʻz boshida yoki baʼzi soʻzlar talaffuzida y undoshi tushib qoladi.

yiroq → iraq
yirik → ïrïk
yiriklashmoq → ïräläsh
ipak → ïpä:
yik → ïk

∅→y

Soʻz ichida boʻgʻin boshida unlilardan soʻng

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda soʻz ichida boʻgʻin boshida ayn va hamza oʻrniga y orttirib aytiladi.

zaif → zäyïp
zaifona → zäypänä
doira → däyrä
doim → doyïm
qoida → qaydä
xoin → xoyn

k→y

Tushum va qaratqich kelishigi qoʻshimchalari oldidan

Oxiri k bilan kelgan soʻzlar tushum va qaratqich bilan turlanganda k tovushi y ga aylanadi.

terakni → tereynï
xashakni → häshєynï
moyakni → mäyєynï
etikni → ötïynï
oʻrikning → öroʻyïdï
eshakni → yeshsheydï

k→g

Soʻz boshida va boʻgʻin boshida

Soʻz va boʻgʻin boshida k undoshi ayrim hollarda jaranglashib g ga aylanadi.

kez → gez
tekin → tegïn
kajava → geҗävä
kungura → gungurä
ertaga → yettägä

k→h

Undosh oldidan yoki -la, -lab affikslari qoʻshilganda

Bir boʻgʻinli yoki koʻp boʻgʻinli soʻzlarga -la, -lab affikslari qoʻshilganda yoki boʻgʻin oxirida k undoshi h/x ga aylanadi.

taklab → tähläp
maktabga → mähtäpkä
keksalar → kehsälär
chiksa → chäxsä
tikyapmiz → tïhyäppïz

g→y

Egalik qoʻshimchasi oldidan yoki oʻzakda

Oxiri g li soʻzlar egalik affiksi bilan turlanganda yoki ayrim soʻzlarda g undoshi y ga aylanadi.

tagi → täyï
tugma → tüymä

g→ğ

ayrim soʻzlarda

Aytimda adabiy tildagi g undoshi gʻ ga oʻtadi.

yugurish → yugʻurïsh
yugurak → yugʻuraq

ng→m

qoʻshma soʻzlarda b undoshi oldida

Qoʻshma soʻzning birinchi komponenti ng bilan tugab, ikkinchisi b bilan boshlansa, ng tovushi m ga aylanadi.

Choʻngbağish → Chombagʻish
yalangbosh → yälämbäsh

q→k

soʻz boshida

Q undoshi k lashadi.

quying → küyïng
qand → känt
qalam → käläm
qamchi → kämchï
qayerda → käyerde

q→x

birinchi boʻgʻin oxirida

Sodda soʻzning birinchi boʻgʻini oxirida q undoshi x ga oʻtadi.

saqla → saxla
taqdi → taxtï
vaqti → vaxti
qirqta → qixtä

q→ğ

koʻp boʻgʻinli soʻz oxirida yoki unli/jarangli undoshlar oldida

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar ichida va oxirida jarangli undoshlar hamda unlilar oldida q tovushi gʻ ga aylanadi.

taroq nusxa doʻppi → taragʻ nuska doppu
injiq nusxa → ïnjïgʻ nuska
qirqinchi → qïrigʻinjï
qoʻrigʻi → qorugʻi

v→ğ

Adabiy tilda lab-lab v tovushi bilan aytiladigan baʼzi soʻzlar Andijon shevasida gʻ bilan aytiladi.

qovushmoq → qogʻushmoq
qovurmoq → qogʻurmoq
yuvundi → yugʻundï
tarvuz → torgʻiz

ğ→x

jarangsiz s, t, ch tovushlaridan oldin

Jarangsiz s, t, ch tovushlaridan oldin kelgan gʻ jarangsiz x ga aylanadi.

yogʻsiz → yaxsiz
urugʻ → urux
shu chogʻda → shu chäxtä
kambagʻal → kämboxol

ğ→q

-ga, -gan qoʻshimchalari oldida

Oxiri gʻ li soʻzlarga joʻnalish kelishigi (-ga) va sifatdosh yasovchi (-gan) qoʻshimchalari qoʻshilganda gʻ tovushi q ga aylanadi.

bogʻga → boqqa
bogʻgan → boqqan
togʻga → täqqa

ğ→y

ayrim soʻzlarda

Baʼzi oʻrinlarda gʻ undoshi y ga aylanadi.

bogʻlash → bäyläsh
bogʻlab qoʻy → bäyläppoy
bir bogʻlam oʻtin → bïr bäyläm otun

x→gʻ

koʻp boʻgʻinli soʻzlarda jarangli z, n, d undoshlaridan oldin yoki soʻz boshida

Koʻp boʻgʻinli soʻzlarda jarangli z, n, d undoshlaridan oldin va baʼzan soʻz boshida jaranglashib gʻ ga aylanadi.

daraxt → darağ
xazina → ğazna

x→q

bir boʻgʻinli soʻz oxirida yoki joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi oldida

Bir boʻgʻinli soʻzlar oxirida, joʻnalish kelishigida yoki baʼzi soʻzlar oxirida x tovushi q ga aylanadi.

charx → charq
shox → shaq
six → shıq
zax → zäk

h→∅

soʻz boshida, soʻz oxirida yoki boʻgʻin oxirida

Soʻz oxirida, boʻgʻin oxirida hamda soʻz boshida h undoshi tushib qoladi.

goh → go:
hashar → äshär
hid → id
hafsa → apsala
hush → ush

ʻ→h

arabcha oʻzlashma soʻzlarda

Sodda nutqda arab tilidan oʻzlashgan baʼzi soʻzlardagi ayn tovushi h ga aylanadi.

muattal → mähtäl
naʼl → nahl
eʼtibor → ehtibor
soat → sohat

h→k

k undoshidan oldin yoki soʻz oxirida

Soʻz ichida k dan oldin assimilatsiyaga uchrab k ga aylanadi yoki fors-tojikcha soʻzlar oxirida k tarzida aytiladi.

mahkam → makkam
mahkama → makkama
arvoh → arväk
poygoh → paygäk

h→q

q undoshidan oldin

Soʻz orasida q undoshidan oldin kelgan h assimilatsiyaga uchrab q ga aylanadi.

choh → choq
qahqah → qaqqağ

h→s

jarangsiz s undoshidan oldin

Soʻz ichida jarangsiz s dan oldin assimilatsiyaga uchrab s ga aylanadi.

mahsi → massi

CC→VCC / CVC

soʻz boshida undoshlar birikmasida

Soʻz boshida ikki yoki uch undosh yonma-yon kelganda proteza yoki epenteza tarzida qisqa unli orttiriladi.

shkaf → ıshkop
stol → ıstol
skameyka → ıskämıykä
svarka → suvarkä
plan → pılon

r + undosh→rï / ru / rü + undosh

So'z oxirida r dan keyin undosh kelganda

r dan so'ng l, m, n, ch undoshlari kelsa, oraga qisqa unli orttiriladi.

charm → chärïm
qarn → qarin

st / sht / sd / ll / mm→s / sh / l / m

So'z va bo'g'in oxirida

So'z va bo'g'in oxirida qator kelgan qo'sh undoshlarning oxirgisi tushirib aytiladi.

go'sht → gösh
qasd → qas
metall → metol
gramm → gïräm

o / a→ä / e / ü

O'zlashma so'zlarda

Fors-tojik va arab tillaridan o'zlashgan so'zlar singarmonizmga bo'ysunib yumshoq talaffuz qilinadi.

daryo → däyrä
doka → däkä
kosa → käsä
kulol → küläl
shudgor → shüdgär
arvoh → ärväk

u→u, ü

Ikkinchi boʻgʻinda, birinchi boʻgʻinda o yoki ö boʻlganda

Birinchi boʻgʻinda o-ö kelsa, ikkinchi boʻgʻinda adabiy tildagi a/i oʻrniga u/ü keladi (lab ohangi).

boroq → boruq
toriq → toruk
etik → ötük
soʻqim → soqum
toʻqqiz → toqquz
hoʻkiz → höküz

u→ï

Birinchi boʻgʻinda

Ba'zan birinchi boʻgʻindagi lablangan unli keyingi boʻgʻinlardagi lablanmagan unlilar ta'sirida lablanmagan ï ga aylanadi.

chumchuq → chimchiq
chugʻurchuq → chigʻirchiq
muncha → mïnchä
bu yil → bïyïl
joʻyak → jïyäk

pr→rp

Tuproq so'zida p va r undoshlari o'rin almashib turpaq tarzida aytiladi.

yl→yn

Aylanay so'zida metateza natijasida aynälay shakli hosil bo'ladi.

mr→rm

Xo'mrayish so'zida metateza natijasida xormayısh shakli hosil bo'ladi.

rv→vr

Arava so'zida metateza yuz berib ävärä shaklida aytiladi.

ry→yr

Daryo va Maryam so'zlarida r va y tovushlari o'rin almashadi.

g'→∅

G'ira-shira birikmasi boshidagi g' tovushi tushib ırä-shırä shaklida aytiladi.

rn→nn

Assimilyatsiya natijasida rn tovush birikmasi nn bo'lib talaffuz qilinadi.

rt→tt

Assimilyatsiya natijasida rt birikmasi tt ga aylanadi.

rl→ll

Assimilyatsiya natijasida rl birikmasi ll bo'lib aytiladi.

st→s

Soʻz oxirida

Bir boʻgʻinli soʻzlar oxiridagi st birikmasida t tushib qoladi.

past → pəs
doʻst → dos
rost → rəs
mast → məs

rt→r

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi rt birikmasida t tushadi.

toʻrt → tʻor

rm→:m

r tovushidan keyin m kelganda

r tovushidan keyin m kelganda r tushib, oldingi unli choʻziqlashadi yoki r tushadi.

bermaysanmi → be:meysə:mï
bermayman → be:meymən
bormi → vo:mï

rq→x

rq birikmasida

rq birikmasidagi r tushib, q tovushi x-ga aylanadi.

qoʻrqmaysanmi → qoxmaysə:mï
qoʻrqdim → qoxtïm
qirqta → qïxta

h→Ø

Olmoshlar bilan birikkanda

Kishilik olmoshlari ham yuklamasi bilan birikkanda ham yuklamasi boshidagi h tushib qoladi.

biz ham → bïzəm
siz ham → sïzəm
bizlar ham → bïzlərəm
sizlar ham → sïlərəm
ular ham → ulorəm

b→Ø

Ot va b- bilan boshlanuvchi feʼl birikmasida

Birikmalarning 1-qismi ot, 2-qismi b bilan boshlangan feʼl boʻlsa, b tovushi tushib qoladi.

qatiq berdi → qatïgʻerdï
qatiq boʻldi → qatïgʻoldï
pul berdi → pulerdï
menga ber → meŋger

C→CC

Taʼkid va kuchaytirishda

Fikrni taʼkidlash va kuchaytirish uchun kuchli bosim bilan aytilgan boʻgʻindagi undosh takrorlanadi (geminatsiya).

tepasida → teppəsïdə
uchiga → uchchïgə
zoʻrgʻadan → zorgʻattan
oʻn uch → onnuch

n b→m m

b bilan boshlangan soʻz oldida

Men, sen, u olmoshlari b bilan boshlangan soʻzdan oldin kelganda n tovushi m ga assimilatsiyalashadi.

men bilan birga → memmäm bïrgä
sen bilan birga → semmäm bïrgä
u bilan birga → umam bïrgä

r→∅

Feʼl oʻzagi oxirida

Feʼl oʻzagi r bilan tugasa, r tushib qolib, undan oldingi unli choʻziq talaffuz etiladi.

bormayman → bo:meymän
bormaysan → bo:meysän

pm→pp

p dan keyin

Feʼl oʻzagi p bilan tugaganda, inkor qoʻshimchasi m tovushi p ga progressiv assimilyatsiyalashadi.

qopmaydi → qoppeydi
topmaydi → toppeydi

e→i

ye- va de- feʼllarida

ye- va de- feʼllari tuslanganda oʻzakdagi e tovushi i ga aylanadi.

yeyman → yıymän
deyman → dıymän

l→ø

Oʻzagi l bilan tugagan feʼllarning boʻlishsiz shaklida I-II shaxsda

Oʻzagi l bilan tugagan feʼllarda (ol-, kel-) oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli I-II shaxsda l tushib qoladi.

olmas edim → oma:sïdïm
kelmas edim → kema:sïdïm

l→s

shart mayli qo'shimchasi (-sä) oldida

Shart mayli qo'shimchasi -sä oldidan fe'l o'zagidagi l tovushi s ga assimilyatsiyalashadi.

k→x

Qoʻshimcha qoʻshilganda

Soʻz oʻrtasida jarangsiz portlovchi k tovushi sirgʻaluvchi x tovushiga oʻtadi.

ichikdi → ïchïxtï
kechikdi → kechïxtï

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Umlaut hodisasi

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

oti → eti

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Alisher Navoiy asarlari tili

Alisher Navoiy asarlarining tili qarluq-chigil-uyg'ur guruhiga kiruvchi shevalar tiliga, ayniqsa Andijon shevasiga yaqin keladi.

O'zbek milliy tilining lahjaviy asosi

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Oʻzbek milliy adabiy tilining shevaviy asoslari

Fargʻona shevalari (Fargʻona, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) oʻzining morfologik qurilishi bilan, Toshkent shevasi esa fonetik tizimi (unlilar tarkibi) bilan oʻzbek milliy adabiy tiliga asos boʻlgan.

Ohangdoshlik hodisasi yo'qolishi

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Emfatik yoki oʻta choʻziqlik

Baʼzi soʻzlarga alohida ahamiyat berilib, ulardagi ayrim unlilarning choʻzibroq talaffuz qilinishi.

Metateza

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

tuproq → turpoq
yomgʻir → yägʻmir
aylanay → äylänäy
daryo → däyrä
supra → surpä
dunyo → duynä

Qoʻsh undoshlilik (Geminatsiya)

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

kassir → kästir
ittifoq → intipaq
tizza → tiz
tizza → diz
toʻqqiz → toqiz
chaqqon → chaqan

3-shaxs koʻplik shaklining hurmat maʼnosida qoʻllanishi

Fargʻona, Andijon va Qoʻqon shevalarida feʼlning 3-shaxs koʻpligi hurmat maʼnosida birlik uchun ishlatiladi.

buvim keldilar → buvım kelıshtı
oʻzlari aytdilar → ozlärı äyttılär

Ega koʻplikda boʻlganda kesimning 3-shaxs birlikda kelishi

Fargʻona guruhi shevalarida ega koʻplik shaklida boʻlsa ham, kesim baʼzan 3-shaxs birlikda keladi.

hajimadlar kelishdi → häjımätlär keldı
artistlar ashula aytishdi → ärtıslär äshullä qıldı
bular joy makonga ketishdi → bular joy mäqämgä kettı

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Lab uygʻunligi

Voroshilov, Oyim va Jalaquduq rayonlarida yashovchi qipchoqlarda qirgʻiz tilidagidek lab uygʻunligi hukm suradi.

Lab uyg'unligi (singarmonizm)

Qipchoq shevasida lab uyg'unligi ikkinchi va uchinchi bo'g'inlarda ham kuchli saqlanadi.

to'polon → topolos
uyiga → yjygo

Turk-Barlas lahchasining bo'linishi

Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.

Mijtan shevasida soʻzlashuvchi urugʻlar va hududlar

Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.

Shevalarning eronlashuv darajasi va unlilar tizimi

Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).

Birlamchi choʻziq unlilar

Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.

tush → tu:š
ot → a:d
tuz → du:z

Toponimik nomlardagi fonetik o'zgarishlar

Andijon atrofidagi qishloq va joy nomlarida tarixiy nomlarning fonetik o'zgarishi kuzatiladi.

Gurov → Guruchmozor
Hoqon → Hakan
Jalolbek → Jalavek
Alimaydon → Olamaydon
Xo'qand → Qo'qon
Qubo → Quva

Andijon shevasining bosh va muhim belgilari

Andijon shevasi 9 unli fonemali ekanligi, x va h undoshlarining keskin farqlanishi, I-II shaxs kishilik olmoshlarining 'men', 'sen' tarzida aytilishi, oʻz olmoshining 'oʻziynar' shaklida ishlatilishi, -nglar oʻrniga -ynar/-nar kelishi va deb qoʻy -> deppoʻy kabi fonetik-morfologik xususiyatlari bilan ajralib turadi.

kelinglar → keliynar
deb qoʻydi → deppoʻydi

Andijon dialekti hududiy qamrovi va tasnifi

Andijon shevasi qarluq-chigil-uygʻur lahjasiga kiradi; Andijon shahri va viloyatining koʻp tumanlari hamda Janubiy Qirgʻizistonning Oʻsh, Oʻzgand, Jalolobod shaharlari oʻzbeklari shevasini qamrab oladi.

Unlilar tizimi va singarmonizm

Andijon shevasida unli fonemalarning tilning gorizontal harakati bilan belgilanuvchi kontrast juftlari bor va singarmonizm qonuniyati maʼlum darajada saqlangan.

ü va u unlilarining fonologik farqlanishi

Andijon tipidagi shevalarda (Oʻzgan, Jalolobod, Asaka, Oʻsh) va saroy, qipchoq-qoraqalpoq shevalarida til oldi ü va til orqa u unlilari fonologik jihatdan maʼno ajratish xususiyatiga ega.

burchak / burmoq → bür / bur
butun / but (oyoq) → püt / put
tur (nav) / turmoq → tür / tur
tuzmoq / tuz → tüz / tuz
ulashmoq / ulamoq → üläsh / ulash
ulush / uvillash → ülüsh / ulush

Andijon shahar shevasida o va oʻ unli fonemalari

Andijon shahar shevasida o va oʻ unlilari singarmonizm bilan bogʻliq holda mustaqil fonema sifatida farqlanadi; o unlisi g, k li boʻgʻinlarda, oʻ esa q, gʻ, x li boʻgʻinlarda kelmaydi.

Singarmonizmga moyillik

Singarmonizm hodisasi kuchliroq bo'lgan holatlarda q, g', x undoshlari va orqa qator unlilari bor o'zaklarga qo'shimchalar qo'shilganda affikslarda ä emas, a yoki o keladi.

otamga → ätomg'a
g'alvaga → g'alvag'a
xotinimga → xotïnïmg'a
otamdan → ätomdan

Unlilar singarmonizmi va oʻrta a

Singarmonizm kuchliroq boʻlgan holatlarda oʻzak va negizda orqa qator a, o, u, ı boʻlsa, keyingi boʻgʻinlarda ham orqa qator oʻrta a unlisi keladi.

xalqa → xalqa
salqin → salqi
gʻarrom → gʻarram
yantoq → yantaq
aroq → araq
sanoq → sanaq

Cho'ziq unlilar tabiati

O'zbek tilining Farg'ona gruppa shevalarida, jumladan Andijon shevasida birlamchi turkiy cho'ziq unlilar uchramaydi; cho'ziq unlilar asosan ekspressivlik, urg'u va fonetik qisqarishlar natijasida hosil bo'lgan ikkilamchi cho'ziq unlilardir.

Ravishdosh va ol- koʻmakchi fe'li birikmasida l orttirilishi

Ayrim mahallalarda (Nayzaqayragʻoch va Jalabekda) -a + ol- fe'li birikmasida bir l tovushi orttirib aytiladi: boro:lleymən, kıro:lleymən.

Buncha va muncha soʻzlarining maʼno farqi

Andijon shevasida buncha va muncha soʻzlari maʼno jihatidan farqlanadi: buncha 'bu qadar' maʼnosida, muncha esa soʻroq olmoshi sifatida qoʻllanadi.

bu qadar odam → buncha adam
Buncha koʻp gapirasan? → Muncha koʻb gapirasan?

Andijon shevasining y-lovchi xususiyati

Andijon shevasi y-lovchi sheva hisoblanadi, lekin ayrim soʻzlar qipchoq va boshqa j-lovchi lahjalar ta'sirida j bilan aytiladi.

yur → jur
yuring → jurïng
yomon-yomon → yomon-jumon

l undoshining yumshoqligi

L undoshi Qo'qon, Marg'ilon, Shahrixon va Toshkent shevalarida ruscha l' ga yaqin juda yumshoq talaffuz etiladi. Andijon shahar shevasida esa til oldi unlilardan so'ng yumshoq bo'lsa-da, Qo'qon va Marg'ilondagichalik emas.

qoʻl toldi → qol' tol'idi
qolganlar → qogʻol'l'er
oldiga → ol'diga
oldilaringizmi → ol'dil'eringmi

Andijon shevasida singarmonizmning kuchsizlanishi

Singarmonizm kuchsizlanishi natijasida qator turlanish va tuslanish affikslarining til orqa (gʻ) varianti oʻrniga koʻproq yumshoq (g) shakli ishlatiladi.

ovga → ovgä
qorga → qärgä
boʻlgan → bogän
olgan → ogän

Gʻ undoshining ayollar nutqida kuchsiz talaffuzi

Soʻz va boʻgʻin oxiridagi gʻ dan soʻng jarangli undosh bilan boshlangan affiks yoki soʻz qoʻshilsa, gʻ gʻoyat yumshoq (xira) talaffuz etiladi, bu ayniqsa xotin-qizlar nutqida seziladi.

bogʻdan keldik → bo: däŋ keldïk
togʻni → to: nï
bugʻdoy → bo: dey

Til orqa x va boʻgʻiz h fonemalarining mustaqilligi

Andijon va umuman Fargʻona vodiysi shevalarida til orqa x va boʻgʻiz h tovushlari mustaqil fonemalar sifatida maʼno farqlash uchun qoʻllanadi.

ham → häm
xam → xam
hol → hol
xol → xol

Singarmonizm va fonetik differensiatsiya

So'z oxiridagi undoshlar orasiga unli orttirish va urg'u o'rni so'z ma'nolarini farqlashga xizmat qiladi.

asl (yaxshi, chin) → äsïl
asl nusxa (podlinnïy) → äsïl-äsïl nusxa
qism (bo'lak) → qisom
qisim (siqim) → qisim

Andijon shevasida lab ohangdoshligi

Andijon shevasida lab ohangi qonuniyatiga asosan soʻzning I-II boʻgʻinlarida rioya etiladi. I boʻgʻinda lablangan unli kelsa, II boʻgʻinda ham lablangan u-ü keladi.

chuchuk → chüchchük
kumush → kümüsh
burgut → bürgüt
gugurt → gügü(r)t

Andijon shevasida diftonglashishning yo'qligi

Andijon shevasida ko'tariluvchi ham, pasayuvchi ham diftonglar mavjud emas; ay, ıy, uv, üv birikmalari unli va undosh birikmasi sifatida talaffuz etiladi.

Andijon shahar shevasida so'z boshidagi tovushlarning tushishi

Saroy va je-lovchi qipchoq shevalarida so'z boshida y va j saqlangan o'rinlarda Andijon shahar shevasida unli oldidan y tushib qoladi (masalan, ilon, uzum, ipak, ilik, yiroq -> ıraq).

Soʻz qoʻshilishi va sintaktik qisqarishlar

Andijon shevasida soʻzlarning qoʻshilishi va birikishi natijasida tovushlar qisqarishi juda faol uchraydi.

allaqancha → alaqanchə
oʻn ikki → onakkï
ana shu yerda → əshettə
mana bu yoqqa keling → manaqa kelïng

Andijon shevasida so'z urg'usi

Normal gapirilganda tub o'zbekcha ikki va undan ortiq bo'g'inli so'zlarda hamda affikslar qo'shilganda urg'u asosan oxirgi bo'g'inga tushadi. Qo'shma so'zlarda esa ikkinchi komponentning oxirgi bo'g'iniga tushadi.

O'zlashma so'zlarda urg'uning o'rni

Rus tilidan o'tgan so'zlarda aslida birinchi bo'g'inda bo'lgan urg'u Andijon shevasida ko'p hollarda ikkinchi yoki oxirgi bo'g'inga ko'chiriladi.

Yuklama va affikslarda urg'u

Qo'shimcha va yuklamalar odatda urg'u olmaydi, biroq his-hayajon, so'roq, ta'kid, do'q kabi ma'nolarda urg'u olishi mumkin.

Urgʻu koʻchishi orqali maʼno va soʻz turkumining farqlanishi

Urgʻuni bir boʻgʻindan boshqasiga koʻchirish orqali soʻz turkumi va leksik-grammatik maʼno farqlanadi.

suzma (ot) — suzma (feʼl) → süzmä — suzmä
bosma (ot) — bosma (feʼl) → bosma — bosma
tikma (sifat) — tikma (feʼl) → tïkmä — tïkmä
yozma (sifat) — yozma (feʼl) → yozma — yäzmä

Jins kategoriyasining ifodalanishi

Maxsus grammatik jins belgisi boʻlmasa-da, arabcha va ruscha oʻzlashmalarda ayol jinsini bildiruvchi shakllar (-a, -ka, -shitsa, -nixa, -ova/-eva) hamda leksik va sintaktik vositalar qoʻllanadi.

muallima → müällïmä
uchitelnitsa → uchïtïlnïtsä

I shaxs koʻplikda egalik affiksining tushirilishi

Qaratqich kelishigidagi kishilik olmoshi bilan kelganda I shaxs koʻpligida egalik affiksi tushirib aytiladi.

bogʻimizda → bïzï bogʻdä
shaharlarimiz → bïzï shähärlär
qamchimiz → bïzï qamchï

Belgili tushum kelishigining majhul darajadagi feʼllar bilan qoʻllanishi

Andijon shevasida gapda feʼl-kesim majhul darajada boʻlsa ham, obyekt belgili tushum kelishigi shaklida kelishi va faol shaxs maʼnosini ifodalashi mumkin.

choy boʻlsa ichildi, non boʻlsa yeyildi → choy (choyni) bosä, ichildi, nänni bosä, yiyildi
qarorni choʻzib yuboribsiz → Qarorni chozub yuvärilipti-dä
gapni u qadar choʻzma → Gäpti u qadar chozulmasin
kinoni koʻrdingmi? - ha, koʻrdim → Ki:noni körildimi? - Hä, körildi

Belgisiz qaratqich va qaratqichsiz birikmalar

Shevada qaratqich affiksi tushirilib belgisiz shaklda ishlatilishi yoki qaratqich hamda qaralmishning har ikkisi birikmali atamalarda beaiffiks qoʻllanishi uchraydi.

uning oʻzi → u özi
sening oʻzing → sen özing
Chustning doʻppisi → tusdoppi

Harakat maʼnosini kuchaytiruvchi feʼl konstruksiyasi

Gapning kesimidan oldin -ish, -sh orqali yasalgan harakat nomiga joʻnalish kelishigi qoʻshilib, har uch zamonni koʻrsatuvchi alohida oborot hosil qilinadi.

kirishga kiraman → kirishka kiraman
kelishga keldim → kelishka keldim
ketishga ketyapman → ketishka ketyappan

Birinchi shaxs birlik oʻrnida koʻplik olmoshining qoʻllanishi

Soʻzlovchi oʻzini kamtar tutib yoki magʻrurlanib gapirganda men deyish oʻrnida biz olmoshini ishlatadi.

men chizdim → bïz chïzdïg-tä
men chiqaraman → bïz chïqaramïz-tä

Sifatlarda intensiv va orttirma daraja yasalishi

Sifat belgisi bosh boʻgʻinni p yoki m undoshini orttirib takrorlash (qip-qizil, koʻhmak), -pa qoʻshimchasini qoʻshish (duppa-durust), sifatni chiqish kelishigi bilan takrorlash (kengdan-keng) yoki oldiga kuchaytiruvchi soʻzlar (yomonam, gʻirt, oʻtaketgan, biram) keltirish yoʻli bilan ifodalanadi.

koʻm-koʻk → koʻhmak
juda yaxshi → yomonam yaxshi
durustgina → duppa-durust

Hozirgi-kelasi zamon koʻpligida birgalik shakli qoʻllanishi

Hozirgi-kelasi zamon III shaxs koʻplik shakli oʻrnida birgalik nisbati formasi ishlatiladi (oladilar oʻrniga olishadi).

oladilar → olıshädı
biladilar → bılıshädı

Nisbat belgilarining qoʻshma feʼllarda joylashishi

Qoʻshma feʼllarda oʻzlik, birgalik va orttirma nisbat belgilari yetakchi feʼlda, majhul nisbat belgisi esa odatda yordamchi feʼlda keladi.

ururib qoldi → urunip qoldï
sotib qoʻyildi → sotip qoyuldï

Andijon shevasida ravishlar

Toshkent shevasidagi yengi, botta ravishlari o'rniga Andijon shevasida yangi, betta || biyatta ishlatiladi. Toshkentdagi era-chora varianti Andijonda ishlatilmaydi.

bu yerda → bettä || bïyättä
yangi → yänggï

Andijon shevasida masofa maʼnosida -gacha qoʻshimchasi

Adabiy tildagi shaharga qadar, osmonga qadar kabi masofa maʼnolari uchun Andijon shevasida asosan -gächä affiksidan foydalaniladi.

Tasviriy undovlar

Narsalarning harakati tasvirini ifodalovchi taqlidiy va tasviriy soʻzlar keng qoʻllanadi.

Chiroq lip-lip etib oʻchib qoldi. → Chiragʻ lïp-lïp yetïb öchüpqoldï.
Birov lip etib oʻtib ketdi. → bïräv lep yetïb ötüp kettï
Suv yiltirab koʻrinyapti. → suv yïltïrä: p könnüyäptï

Hududiy-professional leksika

Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.

chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
shibba → shibba (Andijon), qangʻ (Boʻstonoqtepa qishlogʻi)
katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)

Fargʻona metallsozlik terminlaridagi hududiy farqlar

Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.

Yangiyo'l shevasi aholisining kelib chiqishi va lahjaviy mansubligi

Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.

O'zbek dialektologiyasi tarixi

V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.

Fargʻona tip shevalaridagi juft unlilar

Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.

«obro‘li» — 1 результат · все

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
avirli	obro‘li obro‘li, sifatli (shaxs va narsalar uchun qo‘llaniladi) Hӓbbӓxanӓjӓni qїrqї bolarkan ettega, sandїɣdan avïrlïraq matrjal apqoj, sevätti ustiga qojїbarganї. Rӓhmӓlij jaxšї adamïdï. — Habibaxon ayani qirqi bo‘lar ekan ertaga, sandig‘dan avirliroq material olib qo‘y, savatni ustiga qo‘yiborgani. Rahmatli yaxshi odam edi.	Dardoq	Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 173

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Rahimov 1985 — Saidmuso Rahimov. Oʻzbek tili Surxondaryo shevalari (fonetika, leksika). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent (Termiz davlat pedagogika instituti), 1985.
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Dosmuxamedova 2022b — Sevara Dosmuxamedova. Yangiyo'l, Toshkent shevalaridagi fonetik qonun va jarayonlar. Oriental Renaissance 2(10), 2022. Краткая статья
Ubaydullayev 2023 — Alisher A. Ubaydullayev (O'zMU). O'zbek tilining G'allaorol tumani shevasiga oid ayrim so'zlar tahlili. Oriental Renaissance 3(4), 2023. Краткая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону