Andijon viloyati

Oldingi qator, lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

• oka → äkä

Oldingi qator i va orqa qator y unlilarining konvergensiyasi natijasida hosil boʻlgan indifferent lablanmagan ъ tovushi qoʻllanadi.

• kishi → kïshï
• ikki → ïkkï
• biz → bïz
• bil → bïl

[r] undoshining tushib qolishi natijasida undan oldingi unli cho'ziladi.

• bor bo'lsin → bä: < bor, bo:vosun
• bormi? → bo:mï
• bolalar → bällä: < bälälär

[v] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

• suv → su:
• suv ichsa → su: ïssä
• suvli yerlarda → su: lïq yellärdä
• keluvdi → kelu: dï

Y-lovchi shahar shevalarida [b] tovushi frikativ lab-lab [v] tovushi bilan almashadi.

• belbogʻ → belvo:
• bir bosh → bïr vesh
• charvogʻ → chärvä:
• borib → vorip
• albatta → älvättä

r tovushi fakultativ-sporadik ravishda y tovushiga almashadi.

• ro'mol → yomol
• ro'para → yöpärä
• bir → biy

h/x tovushi o'rnida y tovushi keladi.

• alohida → alayïdä

Andijon shevasida va qurama shevalarining ayrim guruhlarida lingval singarmonizm qisqarib borib, yuqori koʻtarilishdagi [i] va [ı] tovushlari bitta indifferent [ъ] fonemasiga birlashgan.

Oldingi qator lablanmagan ä tovushi qoʻllanadi.

• aka → äkä

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari bilan yondosh kelganda turgʻun orqa qator indifferent ь unlisi qoʻllanadi.

• qiz → qʼz
• qirq → qʼrq
• qish → qʼsh
• mix → mʼx

Toshkent, Fargʻona, Andijon shevalarida b > m fonetik jarayoni mavjud.

• buni → munï
• burun → murun

Andijon shevasida m > n jarayoni uchraydi.

• momaguldirak → namäguldiräk

Baʼzan q va gʻ undoshlarining almashinib qoʻllanishi, baʼzan q > gʻ fonetik jarayoni koʻzga tashlanadi.

• buloq → bulogʻ // bule
• buloqqa → bulagʻi
• oʻrtoq → ortagʻi

Andijon shevasida ayrim hollarda x undoshi o'rnida h undoshi qo'llaniladi.

• xalq → halq

ch va t undoshlarining almashinishi kuzatiladi.

• tish → chysh

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

• uchastka → uchäskä
• bank → bänkä
• kiosk → kïyäskä
• propusk → präpïskä

So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.

• do'st → dos
• go'sht → gosh
• kaft → käp
• daraxt → däräx
• poytaxt → poygax
• Toshkent → Täshkän

Sht undosh birikmasi t ga o'tadi.

• g'isht → g'yt
• musht → mut

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida tt tovush birikmasi pp ga oʻtadi.

• chittak → chïppäk

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida ld birikmasi nn ga aylanadi.

• balandlik → bälännï

Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida kn birikmasi yd ga aylanadi.

• terakni → teräydï

Buyruq shakli soʻzlarning oxiri l tovushi bilan tugagan boʻlsa, buyruq qoʻshimchalari qoʻshilganda yoki qoʻshilmasdan ham bu tovush tushib qoladi.

• boʻlma → bomä
• olib kel → obke
• kelsin → käsin
• olsin → asin

ch va sh undoshlarining almashinishi.

• tish → chosh
• tishla → chishla
• tushdi → chyshto

So'z o'rtasida g undoshi talaffuz qilinmay, oldingi unli cho'ziladi.

• tegmadi → te:madi

So'z oxiridagi -oq / -og' birikmalari tushib qolib, o'rniga cho'ziq unli hosil bo'ladi.

• qaymoq → qäjmä:
• saryogʻ → särjä:
• qishloq → qïšlä:
• oʻrtoq → ortā:

y tovushining tushib qolishi natijasida e unlisi cho'ziq bo'ladi yoki i: ga aylanadi.

• deymiz → de:mїz
• deymiz → di:miz

goh bog'lovchisida h tovushi tushib qolib, o unlisi cho'ziq talaffuz qilinadi.

• goh ... goh → go:…go:

Lab-lab v undoshidan oldin unlilar lablanishga moyillashadi.

Arabcha va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlardagi ayrim i tovushlari yuqori-oʻrta koʻtarilishdagi e, e: ga aylantirib talaffuz etiladi.

e unlisining lablangan ö unlisiga aylanishi.

• etik → ötük

e unlisining ä ga aylanishi.

• egat → ägät

Fors-tojikcha oʻzlashmalarda e unlisi oʻrnida ʻ/i aytiladi.

• andesha → ändï:shä
• meros → miros
• nesh → nïsh
• rextagar → rïxtagär
• umed → ümïd
• xel → xil

Soʻz boshida y unlisidan soʻng u oʻrniga ʻ talaffuz qilinishi.

• yuborish → yïbärïsh

Adabiy tildagi u tovushi shevada oʻ unlisiga toʻgʻri keladi.

Portlovchi j (d) va sirg'aluvchi y oralig'ida kelgan o, o' unlilari ï lashadi.

• jo'yak → jïyäk
• obro'y → ävrïy

Portlovchi k, g, d va sirg'aluvchi y oralig'ida hamda ŋ dan so'ng ä unlisi e (є) ga moyillashadi.

• changagiga → chäŋgëyïgä
• ukangni → ukëynï
• bo'lakdan → bölëygdän
• kattalardek → kättärdey

k, g bilan tugagan so'zlar turlanganda k, g ning tushib qolishi hisobiga o'zakdagi unli cho'ziq ä: ga aylanadi.

• ipakni → epä:nï
• ipakdan → ïpä:dän
• bo'lakdan → bölä:dän

Adabiy tildagi o unlisi o'rnida qattiq unlili so'zlarda a keladi.

• oyoq → ayaq
• tog' → tag'
• qiynoq → qiynaq
• chatoq → chataq
• qaymoq → qaymaq
• soqol → saqal

Boshqa shevalarda yoki adabiy tildagi a/ä unlisi Andijonda soʻz boshida o tarzida aytiladi.

• aldash → oldash
• aldamchi → oldamchï
• almashmoq → olmash
• adashmoq → odash
• arazlashmoq → orozlash
• oz → oz

Andijon shevasida o ning lablanishi asosan v li boʻgʻinlarda, baʼzan n, sh, p li boʻgʻinlarda yuz beradi.

• poshna → poshnä
• oshna → oshnä
• ovqat → ovqat
• sovgʻa → sovgʻa
• tavba → tovva
• novvot → novvat

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlardagi o unlisi choʻziqroq talaffuz etiladi.

• hosil → xo:sïl
• hosilot → xo:sïlot
• olim → o:lïm
• lozim → lo:zïm
• toqat → to:qat
• mone → mo:ne:

Lab-lab v undoshidan oldin a unlisi lablanib oʻ ga aylanadi.

• qavm → qӧvm
• xavf → xӧvp
• qalov → qalӧv
• qarov → qarӧv

Arab tilidan o'zlashgan so'zlarda ayn va hamza tushib qolib, o'zidan oldingi unli cho'ziq e: ga aylanadi.

• e'lon → e:lon
• e'tibor → e:t'bor
• e'tiqod → e:t'qot
• me'da → me:da
• ne'mat → ne:mat
• fe'l → fe:l

Bo'g'in yoki so'z oxirida e dan so'nggi g, l kabi undoshlarning qisqarishi hisobiga e cho'ziladi.

• tegmadi → te:mad'
• kel → ke:
• bermaymanmi → be:meysa:m'

ъ dan so'nggi g, ng undoshlarining qisqarishi hisobiga ъ cho'ziladi.

• eringning → erey:n'
• o'zing-chi → o'z':nch'
• toshingni → tosh':yn'
• igna → y':yna
• jiyda → j':yda

ö, o dan so'ng kelgan burun ng undoshi y lashadi yoki o'zidan oldingi unliga singib unlini cho'zadi.

• ko'nglim → ko'yn'm
• ko'nglim → ko':n'm

So'z ichida bo'g'in oxiridagi y undoshining qisqarishi hisobiga a: cho'ziladi.

• laylak → la:lak
• ularning ayshu ishrati → ula:n' a:sh' 'shrat'

So'z ichida bo'g'in boshidagi h undoshi qisqarishi hisobiga a: cho'ziladi.

• shaharda → sha:rda
• shaharni → sha:rn'

So'z oxirida k undoshi tushib qolishi hisobiga oldingi unli cho'ziladi (ayollar nutqida a:, erkaklar nutqida e:y).

• ipak → 'pa:
• ipakdan → 'pa:dan
• siyrak → s'yra:
• jiyakni → j'ya:n'
• eshakni → esha:n'
• ipakni → 'pe:yn'

Arabcha so'zlardagi ayn va hamzaning yutilishi hisobiga cho'ziq a: hosil bo'ladi.

• a'zo → a:zo
• a'lam → a:lam
• a'lo → a:lo
• va'da → va:da
• da'vo → da:vo:
• ya'ni → ya:n'

Titroq r bilan tugagan fe'l oʻzagidan boʻlishsiz hozirgi-kelasi zamon yasalganida r qisqarib, oldingi unli choʻziladi.

Soʻz va boʻgʻin oxiridagi h, y undoshlari tushib, ulardan oldingi unli choʻziq talaffuz qilinadi.

Soʻz oxirida yoki jarangsiz undoshlar bilan boshlangan qoʻshimchalar qoʻshilganda b jarangsizlashib p ga oʻtadi.

Chet tillardan kirgan soʻzlardagi f tovushi p ga almashtirib talaffuz qilinadi.

• faqat → paqat
• farq → parq
• fabrika → pabrika
• konferensiya → kampirensiya
• fojia → po:jea
• fonar → pana:r

Adabiy tildagi v undoshi oʻrnida gʻ aytiladi.

• qovurma → qogʻurma
• qovurish → qogʻurish
• torvuz → torgʻiz
• bogʻirsoq → bogʻursaq
• qovuz → qogʻuz
• yuvindi → yugʻundi

Soʻz oxirida v undoshi y ga almashadi.

• sev → suy
• sevimli → suyumlik

Rus tilidan oʻzlashgan soʻzlarda soʻz va boʻgʻin oxiridagi v undoshi jarangsiz p tarzida talaffuz qilinadi.

• sostav → sastap
• kollektiv → kallektip
• reaktiv → riyaktip
• duxovka → duxopka
• avtobus → aptaboz

Oxiri d bilan tugagan soʻzlarga jarangsiz ch bilan boshlangan qoʻshimcha yoki soʻz qoʻshilganda d tovushi ch ga aylanadi.

• dardchil → darchchil
• tanqidchi → tanqichchi
• Ahmadcha → Ahmachcha
• dukardcha → dukarchcha
• Ahmadchalik → Ahmachchalik
• dudcha → dutcha

Oxiri d bilan tugagan soʻzga j bilan boshlangan soʻz qoʻshilsa yoki soʻz ichida d va j yonma-yon kelsa, d tovushi j ga aylanadi.

• badjahl → bajjaxil
• byudjet → bujjet

Toshkent shevasida t bilan aytiladigan baʼzi soʻzlar Andijon shevasida d bilan aytiladi.

• doʻmpayish → dompayish
• doʻppi → doppi
• tovush → dovush
• toʻqnash → doqnash
• toʻqinish → doqunish
• toʻngʻillash → dongʻillash

Qasd soʻzida d tovushi tushib qoladi.

• qasd qilganlar past boʻlsin → qas qigʻallar pasosin
• qasdma-qasd → qasma-qas

Oxiri t bilan tugagan soʻzlarga j bilan boshlangan soʻz yoki affiks qoʻshilsa, assimilyatsiya yuz beradi.

• Poʻlatjon → Polaҗҗon
• Ummatjon → Ummäҗҗän

t undoshi l dan oldin kelganda progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

• atlas → älläs

Ayrim soʻzlarning boshida adabiy tildagi s oʻrnida ch ishlatiladi.

• sochiq → chachiq
• sochilib ketdi → chächïlïp kettï

Jarangsiz s undoshidan oldin kelgan ch assimilyatsiyaga uchrab s-lashadi.

• ichsa → ïssa
• uch soʻmdan → ussomdan
• ichsangiz-chi → ïssäyïs-chï

Oxiri n bilan bitgan soʻzdan soʻng k, y bilan boshlangan soʻz kelganda n tovushi y ga oʻtadi.

• undan keyin → ïndey kegïn
• non yeysanmi → noy yïysä: mï
• oʻn yetti → oy yettï

Oxiri n bilan bitgan soʻzga l bilan boshlangan affiks qoʻshilsa, n tovushi l ga aylanadi.

• yaqinlashdi → yaqillashtï
• uch kunlik → uchkullïk
• xotinlar → xotillar
• kelganlar → kegällär

Soʻz oxirida yoki b undoshi oldida n tovushi m ga aylanadi.

• qoʻrgʻoshin → qorgʻashim
• shovqin → shovkum
• tanbal → tämbäl
• oʻrinbosar → orumbojar

n undoshi k, q, gʻ, g kabi undoshlar oldida ng tovushiga aylanadi.

• koʻlanka → köläŋkä
• toʻngʻiz → toŋgʻuz
• yongʻoq → yäŋgʻoq
• menga → meŋgä
• senga → seŋgä

Ayrim so'zlar boshidagi s tovushi sh bilan almashinadi.

• supurgi → shipirgʻi

Oxiri sh bilan tugagan so'zga z bilan boshlangan qo'shimcha yoki so'z qo'shilganda regressiv assimilyatsiya tufayli sh tovushi z ga aylanadi.

• qamishzor → qamizzor

Birinchi bo'g'in boshida t, ikkinchi bo'g'inida sh kelgan so'zda progressiv-regressiv moslashuv orqali ch...ch talaffuz qilinadi.

• tushunmadim → chüchümmädim
• tushuntirib qoʻyaymi → chuchuntiripqoʻyaymi
• tushunmayapsanmi → chüchümmäyäpsä:mi

Ba'zi so'zlar oxiridagi l tovushi t tarzida talaffuz qilinadi.

• asli → ästi

Lablangan o dan so'ng l va j yonma-yon kelganda regressiv assimilyatsiya natijasida l tovushi j ga aylanadi.

• moʻljal → mojjal

Puflash so'zida -la affiksi boshidagi l tovushi d ga aylanadi.

• puflash → püdäsh

Oxiri l bilan tugagan so'zga r bilan boshlangan -roq affiksi qo'shilganda regressiv assimilyatsiya tufayli l tovushi r ga aylanadi.

• yengilroq → yengirroq
• kirchimolroq → kirchimärroq
• bemalolroq → bemälärroq
• bemalol → bemärol

So'z ichida sirg'aluvchi g' undoshidan oldin kelgan l tovushi qalin burun tovushi ng (ŋ) ga aylanadi.

• yolgʻiz → yongʻuz

So'z ichida l dan oldin kelgan r undoshi assimilyatsiyaga uchrab l ga aylanadi.

• qimirlash → qimillash
• terlama → tellämä
• shu yerlarda → shu yellärdä
• tayyorlash → täyyällash
• tarlon → tällan
• shivirlab → shuvullap

So'z ichida n dan oldin kelgan r undoshi assimilyatsiyaga uchrab n ga aylanadi.

• qornim → qonnim
• burnim → burnum
• oʻrniga → onnigä
• bir narsa → binnärsä
• oʻrnashdi → onnashti
• koʻrinmadi → koʻnnumädi

Oxirida r kelgan so'zga t bilan boshlangan affiks yoki so'z qo'shilsa assimilyatsiya yuz berib r tovushi t ga aylanadi.

• marta → mättä
• toʻrtta → toʻttä
• oʻn toʻrtta → ontoʻttä
• bir yerdan → bir yettän
• erta bilan → ettamän

Q bilan tugagan fe'lga affikslar qo'shilganda q dan oldingi r tovushi tushib qoladi yoki q bilan assimilyatsiyalashadi.

• qoʻrqqanidan → qoqqanidän
• qoʻrqqulik → qoqqiliq
• qoʻrqdim → qoxtim
• qoʻrqding → qoxting
• qirqta → qixta

Ba'zi so'zlar boshidagi y undoshi t tarzida talaffuz qilinadi.

• yumaloq → tumalaq
• yum-yumaloq → tum-tumalaq

Ba'zan so'z boshida y tovushi ch ga aylanadi.

• yechmoq → chechmäk
• yechib yuboring → chechvoring

Ba'zi so'zlarda y tovushi o'rnida v tovushi qo'llanadi.

• suyak → suväk

Ba'zi so'zlar ichida y tovushi g ga aylanadi.

• keyin → kegin

Soʻz boshida yoki baʼzi soʻzlar talaffuzida y undoshi tushib qoladi.

• yiroq → iraq
• yirik → ïrïk
• yiriklashmoq → ïräläsh
• ipak → ïpä:
• yik → ïk

Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlarda soʻz ichida boʻgʻin boshida ayn va hamza oʻrniga y orttirib aytiladi.

• zaif → zäyïp
• zaifona → zäypänä
• doira → däyrä
• doim → doyïm
• qoida → qaydä
• xoin → xoyn

Oxiri k bilan kelgan soʻzlar tushum va qaratqich bilan turlanganda k tovushi y ga aylanadi.

• terakni → tereynï
• xashakni → häshєynï
• moyakni → mäyєynï
• etikni → ötïynï
• oʻrikning → öroʻyïdï
• eshakni → yeshsheydï

Soʻz va boʻgʻin boshida k undoshi ayrim hollarda jaranglashib g ga aylanadi.

• kez → gez
• tekin → tegïn
• kajava → geҗävä
• kungura → gungurä
• ertaga → yettägä

Bir boʻgʻinli yoki koʻp boʻgʻinli soʻzlarga -la, -lab affikslari qoʻshilganda yoki boʻgʻin oxirida k undoshi h/x ga aylanadi.

• taklab → tähläp
• maktabga → mähtäpkä
• keksalar → kehsälär
• chiksa → chäxsä
• tikyapmiz → tïhyäppïz

Oxiri g li soʻzlar egalik affiksi bilan turlanganda yoki ayrim soʻzlarda g undoshi y ga aylanadi.

• tagi → täyï
• tugma → tüymä

Aytimda adabiy tildagi g undoshi gʻ ga oʻtadi.

• yugurish → yugʻurïsh
• yugurak → yugʻuraq

Qoʻshma soʻzning birinchi komponenti ng bilan tugab, ikkinchisi b bilan boshlansa, ng tovushi m ga aylanadi.

• Choʻngbağish → Chombagʻish
• yalangbosh → yälämbäsh

Q undoshi k lashadi.

• quying → küyïng
• qand → känt
• qalam → käläm
• qamchi → kämchï
• qayerda → käyerde

Sodda soʻzning birinchi boʻgʻini oxirida q undoshi x ga oʻtadi.

• saqla → saxla
• taqdi → taxtï
• vaqti → vaxti
• qirqta → qixtä

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar ichida va oxirida jarangli undoshlar hamda unlilar oldida q tovushi gʻ ga aylanadi.

• taroq nusxa doʻppi → taragʻ nuska doppu
• injiq nusxa → ïnjïgʻ nuska
• qirqinchi → qïrigʻinjï
• qoʻrigʻi → qorugʻi

Adabiy tilda lab-lab v tovushi bilan aytiladigan baʼzi soʻzlar Andijon shevasida gʻ bilan aytiladi.

• qovushmoq → qogʻushmoq
• qovurmoq → qogʻurmoq
• yuvundi → yugʻundï
• tarvuz → torgʻiz

Jarangsiz s, t, ch tovushlaridan oldin kelgan gʻ jarangsiz x ga aylanadi.

• yogʻsiz → yaxsiz
• urugʻ → urux
• shu chogʻda → shu chäxtä
• kambagʻal → kämboxol

Oxiri gʻ li soʻzlarga joʻnalish kelishigi (-ga) va sifatdosh yasovchi (-gan) qoʻshimchalari qoʻshilganda gʻ tovushi q ga aylanadi.

• bogʻga → boqqa
• bogʻgan → boqqan
• togʻga → täqqa

Baʼzi oʻrinlarda gʻ undoshi y ga aylanadi.

• bogʻlash → bäyläsh
• bogʻlab qoʻy → bäyläppoy
• bir bogʻlam oʻtin → bïr bäyläm otun

Koʻp boʻgʻinli soʻzlarda jarangli z, n, d undoshlaridan oldin va baʼzan soʻz boshida jaranglashib gʻ ga aylanadi.

• daraxt → darağ
• xazina → ğazna

Bir boʻgʻinli soʻzlar oxirida, joʻnalish kelishigida yoki baʼzi soʻzlar oxirida x tovushi q ga aylanadi.

• charx → charq
• shox → shaq
• six → shıq
• zax → zäk

Soʻz oxirida, boʻgʻin oxirida hamda soʻz boshida h undoshi tushib qoladi.

• goh → go:
• hashar → äshär
• hid → id
• hafsa → apsala
• hush → ush

Sodda nutqda arab tilidan oʻzlashgan baʼzi soʻzlardagi ayn tovushi h ga aylanadi.

• muattal → mähtäl
• naʼl → nahl
• eʼtibor → ehtibor
• soat → sohat

Soʻz ichida k dan oldin assimilatsiyaga uchrab k ga aylanadi yoki fors-tojikcha soʻzlar oxirida k tarzida aytiladi.

• mahkam → makkam
• mahkama → makkama
• arvoh → arväk
• poygoh → paygäk

Soʻz orasida q undoshidan oldin kelgan h assimilatsiyaga uchrab q ga aylanadi.

• choh → choq
• qahqah → qaqqağ

Soʻz ichida jarangsiz s dan oldin assimilatsiyaga uchrab s ga aylanadi.

• mahsi → massi

Soʻz boshida ikki yoki uch undosh yonma-yon kelganda proteza yoki epenteza tarzida qisqa unli orttiriladi.

• shkaf → ıshkop
• stol → ıstol
• skameyka → ıskämıykä
• svarka → suvarkä
• plan → pılon

r dan so'ng l, m, n, ch undoshlari kelsa, oraga qisqa unli orttiriladi.

• charm → chärïm
• qarn → qarin

So'z va bo'g'in oxirida qator kelgan qo'sh undoshlarning oxirgisi tushirib aytiladi.

• go'sht → gösh
• qasd → qas
• metall → metol
• gramm → gïräm

Fors-tojik va arab tillaridan o'zlashgan so'zlar singarmonizmga bo'ysunib yumshoq talaffuz qilinadi.

• daryo → däyrä
• doka → däkä
• kosa → käsä
• kulol → küläl
• shudgor → shüdgär
• arvoh → ärväk

Birinchi boʻgʻinda o-ö kelsa, ikkinchi boʻgʻinda adabiy tildagi a/i oʻrniga u/ü keladi (lab ohangi).

• boroq → boruq
• toriq → toruk
• etik → ötük
• soʻqim → soqum
• toʻqqiz → toqquz
• hoʻkiz → höküz

Ba'zan birinchi boʻgʻindagi lablangan unli keyingi boʻgʻinlardagi lablanmagan unlilar ta'sirida lablanmagan ï ga aylanadi.

• chumchuq → chimchiq
• chugʻurchuq → chigʻirchiq
• muncha → mïnchä
• bu yil → bïyïl
• joʻyak → jïyäk

Tuproq so'zida p va r undoshlari o'rin almashib turpaq tarzida aytiladi.

Aylanay so'zida metateza natijasida aynälay shakli hosil bo'ladi.

Xo'mrayish so'zida metateza natijasida xormayısh shakli hosil bo'ladi.

Arava so'zida metateza yuz berib ävärä shaklida aytiladi.

Daryo va Maryam so'zlarida r va y tovushlari o'rin almashadi.

G'ira-shira birikmasi boshidagi g' tovushi tushib ırä-shırä shaklida aytiladi.

Assimilyatsiya natijasida rn tovush birikmasi nn bo'lib talaffuz qilinadi.

Assimilyatsiya natijasida rt birikmasi tt ga aylanadi.

Assimilyatsiya natijasida rl birikmasi ll bo'lib aytiladi.

Bir boʻgʻinli soʻzlar oxiridagi st birikmasida t tushib qoladi.

• past → pəs
• doʻst → dos
• rost → rəs
• mast → məs

Soʻz oxiridagi rt birikmasida t tushadi.

• toʻrt → tʻor

r tovushidan keyin m kelganda r tushib, oldingi unli choʻziqlashadi yoki r tushadi.

• bermaysanmi → be:meysə:mï
• bermayman → be:meymən
• bormi → vo:mï

rq birikmasidagi r tushib, q tovushi x-ga aylanadi.

• qoʻrqmaysanmi → qoxmaysə:mï
• qoʻrqdim → qoxtïm
• qirqta → qïxta

Kishilik olmoshlari ham yuklamasi bilan birikkanda ham yuklamasi boshidagi h tushib qoladi.

• biz ham → bïzəm
• siz ham → sïzəm
• bizlar ham → bïzlərəm
• sizlar ham → sïlərəm
• ular ham → ulorəm

Birikmalarning 1-qismi ot, 2-qismi b bilan boshlangan feʼl boʻlsa, b tovushi tushib qoladi.

• qatiq berdi → qatïgʻerdï
• qatiq boʻldi → qatïgʻoldï
• pul berdi → pulerdï
• menga ber → meŋger

Fikrni taʼkidlash va kuchaytirish uchun kuchli bosim bilan aytilgan boʻgʻindagi undosh takrorlanadi (geminatsiya).

• tepasida → teppəsïdə
• uchiga → uchchïgə
• zoʻrgʻadan → zorgʻattan
• oʻn uch → onnuch

Men, sen, u olmoshlari b bilan boshlangan soʻzdan oldin kelganda n tovushi m ga assimilatsiyalashadi.

• men bilan birga → memmäm bïrgä
• sen bilan birga → semmäm bïrgä
• u bilan birga → umam bïrgä

Feʼl oʻzagi r bilan tugasa, r tushib qolib, undan oldingi unli choʻziq talaffuz etiladi.

• bormayman → bo:meymän
• bormaysan → bo:meysän

Feʼl oʻzagi p bilan tugaganda, inkor qoʻshimchasi m tovushi p ga progressiv assimilyatsiyalashadi.

• qopmaydi → qoppeydi
• topmaydi → toppeydi

ye- va de- feʼllari tuslanganda oʻzakdagi e tovushi i ga aylanadi.

• yeyman → yıymän
• deyman → dıymän

Oʻzagi l bilan tugagan feʼllarda (ol-, kel-) oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz shakli I-II shaxsda l tushib qoladi.

• olmas edim → oma:sïdïm
• kelmas edim → kema:sïdïm

Shart mayli qo'shimchasi -sä oldidan fe'l o'zagidagi l tovushi s ga assimilyatsiyalashadi.

Soʻz oʻrtasida jarangsiz portlovchi k tovushi sirgʻaluvchi x tovushiga oʻtadi.

• ichikdi → ïchïxtï
• kechikdi → kechïxtï

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

• oti → eti

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Alisher Navoiy asarlarining tili qarluq-chigil-uyg'ur guruhiga kiruvchi shevalar tiliga, ayniqsa Andijon shevasiga yaqin keladi.

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Fargʻona shevalari (Fargʻona, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) oʻzining morfologik qurilishi bilan, Toshkent shevasi esa fonetik tizimi (unlilar tarkibi) bilan oʻzbek milliy adabiy tiliga asos boʻlgan.

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Baʼzi soʻzlarga alohida ahamiyat berilib, ulardagi ayrim unlilarning choʻzibroq talaffuz qilinishi.

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

• tuproq → turpoq
• yomgʻir → yägʻmir
• aylanay → äylänäy
• daryo → däyrä
• supra → surpä
• dunyo → duynä

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

• kassir → kästir
• ittifoq → intipaq
• tizza → tiz
• tizza → diz
• toʻqqiz → toqiz
• chaqqon → chaqan

Fargʻona, Andijon va Qoʻqon shevalarida feʼlning 3-shaxs koʻpligi hurmat maʼnosida birlik uchun ishlatiladi.

• buvim keldilar → buvım kelıshtı
• oʻzlari aytdilar → ozlärı äyttılär

Fargʻona guruhi shevalarida ega koʻplik shaklida boʻlsa ham, kesim baʼzan 3-shaxs birlikda keladi.

• hajimadlar kelishdi → häjımätlär keldı
• artistlar ashula aytishdi → ärtıslär äshullä qıldı
• bular joy makonga ketishdi → bular joy mäqämgä kettı

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Voroshilov, Oyim va Jalaquduq rayonlarida yashovchi qipchoqlarda qirgʻiz tilidagidek lab uygʻunligi hukm suradi.

Qipchoq shevasida lab uyg'unligi ikkinchi va uchinchi bo'g'inlarda ham kuchli saqlanadi.

• to'polon → topolos
• uyiga → yjygo

Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.

Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.

Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).

Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.

• tush → tu:š
• ot → a:d
• tuz → du:z

Andijon atrofidagi qishloq va joy nomlarida tarixiy nomlarning fonetik o'zgarishi kuzatiladi.

• Gurov → Guruchmozor
• Hoqon → Hakan
• Jalolbek → Jalavek
• Alimaydon → Olamaydon
• Xo'qand → Qo'qon
• Qubo → Quva

Andijon shevasi 9 unli fonemali ekanligi, x va h undoshlarining keskin farqlanishi, I-II shaxs kishilik olmoshlarining 'men', 'sen' tarzida aytilishi, oʻz olmoshining 'oʻziynar' shaklida ishlatilishi, -nglar oʻrniga -ynar/-nar kelishi va deb qoʻy -> deppoʻy kabi fonetik-morfologik xususiyatlari bilan ajralib turadi.

• kelinglar → keliynar
• deb qoʻydi → deppoʻydi

Andijon shevasi qarluq-chigil-uygʻur lahjasiga kiradi; Andijon shahri va viloyatining koʻp tumanlari hamda Janubiy Qirgʻizistonning Oʻsh, Oʻzgand, Jalolobod shaharlari oʻzbeklari shevasini qamrab oladi.

Andijon shevasida unli fonemalarning tilning gorizontal harakati bilan belgilanuvchi kontrast juftlari bor va singarmonizm qonuniyati maʼlum darajada saqlangan.

Andijon tipidagi shevalarda (Oʻzgan, Jalolobod, Asaka, Oʻsh) va saroy, qipchoq-qoraqalpoq shevalarida til oldi ü va til orqa u unlilari fonologik jihatdan maʼno ajratish xususiyatiga ega.

• burchak / burmoq → bür / bur
• butun / but (oyoq) → püt / put
• tur (nav) / turmoq → tür / tur
• tuzmoq / tuz → tüz / tuz
• ulashmoq / ulamoq → üläsh / ulash
• ulush / uvillash → ülüsh / ulush

Andijon shahar shevasida o va oʻ unlilari singarmonizm bilan bogʻliq holda mustaqil fonema sifatida farqlanadi; o unlisi g, k li boʻgʻinlarda, oʻ esa q, gʻ, x li boʻgʻinlarda kelmaydi.

Singarmonizm hodisasi kuchliroq bo'lgan holatlarda q, g', x undoshlari va orqa qator unlilari bor o'zaklarga qo'shimchalar qo'shilganda affikslarda ä emas, a yoki o keladi.

• otamga → ätomg'a
• g'alvaga → g'alvag'a
• xotinimga → xotïnïmg'a
• otamdan → ätomdan

Singarmonizm kuchliroq boʻlgan holatlarda oʻzak va negizda orqa qator a, o, u, ı boʻlsa, keyingi boʻgʻinlarda ham orqa qator oʻrta a unlisi keladi.

• xalqa → xalqa
• salqin → salqi
• gʻarrom → gʻarram
• yantoq → yantaq
• aroq → araq
• sanoq → sanaq

O'zbek tilining Farg'ona gruppa shevalarida, jumladan Andijon shevasida birlamchi turkiy cho'ziq unlilar uchramaydi; cho'ziq unlilar asosan ekspressivlik, urg'u va fonetik qisqarishlar natijasida hosil bo'lgan ikkilamchi cho'ziq unlilardir.

Ayrim mahallalarda (Nayzaqayragʻoch va Jalabekda) -a + ol- fe'li birikmasida bir l tovushi orttirib aytiladi: boro:lleymən, kıro:lleymən.

Andijon shevasida buncha va muncha soʻzlari maʼno jihatidan farqlanadi: buncha 'bu qadar' maʼnosida, muncha esa soʻroq olmoshi sifatida qoʻllanadi.

• bu qadar odam → buncha adam
• Buncha koʻp gapirasan? → Muncha koʻb gapirasan?

Andijon shevasi y-lovchi sheva hisoblanadi, lekin ayrim soʻzlar qipchoq va boshqa j-lovchi lahjalar ta'sirida j bilan aytiladi.

• yur → jur
• yuring → jurïng
• yomon-yomon → yomon-jumon

L undoshi Qo'qon, Marg'ilon, Shahrixon va Toshkent shevalarida ruscha l' ga yaqin juda yumshoq talaffuz etiladi. Andijon shahar shevasida esa til oldi unlilardan so'ng yumshoq bo'lsa-da, Qo'qon va Marg'ilondagichalik emas.

• qoʻl toldi → qol' tol'idi
• qolganlar → qogʻol'l'er
• oldiga → ol'diga
• oldilaringizmi → ol'dil'eringmi

Singarmonizm kuchsizlanishi natijasida qator turlanish va tuslanish affikslarining til orqa (gʻ) varianti oʻrniga koʻproq yumshoq (g) shakli ishlatiladi.

• ovga → ovgä
• qorga → qärgä
• boʻlgan → bogän
• olgan → ogän

Soʻz va boʻgʻin oxiridagi gʻ dan soʻng jarangli undosh bilan boshlangan affiks yoki soʻz qoʻshilsa, gʻ gʻoyat yumshoq (xira) talaffuz etiladi, bu ayniqsa xotin-qizlar nutqida seziladi.

• bogʻdan keldik → bo: däŋ keldïk
• togʻni → to: nï
• bugʻdoy → bo: dey

Andijon va umuman Fargʻona vodiysi shevalarida til orqa x va boʻgʻiz h tovushlari mustaqil fonemalar sifatida maʼno farqlash uchun qoʻllanadi.

• ham → häm
• xam → xam
• hol → hol
• xol → xol

So'z oxiridagi undoshlar orasiga unli orttirish va urg'u o'rni so'z ma'nolarini farqlashga xizmat qiladi.

• asl (yaxshi, chin) → äsïl
• asl nusxa (podlinnïy) → äsïl-äsïl nusxa
• qism (bo'lak) → qisom
• qisim (siqim) → qisim

Andijon shevasida lab ohangi qonuniyatiga asosan soʻzning I-II boʻgʻinlarida rioya etiladi. I boʻgʻinda lablangan unli kelsa, II boʻgʻinda ham lablangan u-ü keladi.

• chuchuk → chüchchük
• kumush → kümüsh
• burgut → bürgüt
• gugurt → gügü(r)t

Andijon shevasida ko'tariluvchi ham, pasayuvchi ham diftonglar mavjud emas; ay, ıy, uv, üv birikmalari unli va undosh birikmasi sifatida talaffuz etiladi.

Saroy va je-lovchi qipchoq shevalarida so'z boshida y va j saqlangan o'rinlarda Andijon shahar shevasida unli oldidan y tushib qoladi (masalan, ilon, uzum, ipak, ilik, yiroq -> ıraq).

Andijon shevasida soʻzlarning qoʻshilishi va birikishi natijasida tovushlar qisqarishi juda faol uchraydi.

• allaqancha → alaqanchə
• oʻn ikki → onakkï
• ana shu yerda → əshettə
• mana bu yoqqa keling → manaqa kelïng

Normal gapirilganda tub o'zbekcha ikki va undan ortiq bo'g'inli so'zlarda hamda affikslar qo'shilganda urg'u asosan oxirgi bo'g'inga tushadi. Qo'shma so'zlarda esa ikkinchi komponentning oxirgi bo'g'iniga tushadi.

Rus tilidan o'tgan so'zlarda aslida birinchi bo'g'inda bo'lgan urg'u Andijon shevasida ko'p hollarda ikkinchi yoki oxirgi bo'g'inga ko'chiriladi.

Qo'shimcha va yuklamalar odatda urg'u olmaydi, biroq his-hayajon, so'roq, ta'kid, do'q kabi ma'nolarda urg'u olishi mumkin.

Urgʻuni bir boʻgʻindan boshqasiga koʻchirish orqali soʻz turkumi va leksik-grammatik maʼno farqlanadi.

• suzma (ot) — suzma (feʼl) → süzmä — suzmä
• bosma (ot) — bosma (feʼl) → bosma — bosma
• tikma (sifat) — tikma (feʼl) → tïkmä — tïkmä
• yozma (sifat) — yozma (feʼl) → yozma — yäzmä

Maxsus grammatik jins belgisi boʻlmasa-da, arabcha va ruscha oʻzlashmalarda ayol jinsini bildiruvchi shakllar (-a, -ka, -shitsa, -nixa, -ova/-eva) hamda leksik va sintaktik vositalar qoʻllanadi.

• muallima → müällïmä
• uchitelnitsa → uchïtïlnïtsä

Qaratqich kelishigidagi kishilik olmoshi bilan kelganda I shaxs koʻpligida egalik affiksi tushirib aytiladi.

• bogʻimizda → bïzï bogʻdä
• shaharlarimiz → bïzï shähärlär
• qamchimiz → bïzï qamchï

Andijon shevasida gapda feʼl-kesim majhul darajada boʻlsa ham, obyekt belgili tushum kelishigi shaklida kelishi va faol shaxs maʼnosini ifodalashi mumkin.

• choy boʻlsa ichildi, non boʻlsa yeyildi → choy (choyni) bosä, ichildi, nänni bosä, yiyildi
• qarorni choʻzib yuboribsiz → Qarorni chozub yuvärilipti-dä
• gapni u qadar choʻzma → Gäpti u qadar chozulmasin
• kinoni koʻrdingmi? - ha, koʻrdim → Ki:noni körildimi? - Hä, körildi

Shevada qaratqich affiksi tushirilib belgisiz shaklda ishlatilishi yoki qaratqich hamda qaralmishning har ikkisi birikmali atamalarda beaiffiks qoʻllanishi uchraydi.

• uning oʻzi → u özi
• sening oʻzing → sen özing
• Chustning doʻppisi → tusdoppi

Gapning kesimidan oldin -ish, -sh orqali yasalgan harakat nomiga joʻnalish kelishigi qoʻshilib, har uch zamonni koʻrsatuvchi alohida oborot hosil qilinadi.

• kirishga kiraman → kirishka kiraman
• kelishga keldim → kelishka keldim
• ketishga ketyapman → ketishka ketyappan

Soʻzlovchi oʻzini kamtar tutib yoki magʻrurlanib gapirganda men deyish oʻrnida biz olmoshini ishlatadi.

• men chizdim → bïz chïzdïg-tä
• men chiqaraman → bïz chïqaramïz-tä

Sifat belgisi bosh boʻgʻinni p yoki m undoshini orttirib takrorlash (qip-qizil, koʻhmak), -pa qoʻshimchasini qoʻshish (duppa-durust), sifatni chiqish kelishigi bilan takrorlash (kengdan-keng) yoki oldiga kuchaytiruvchi soʻzlar (yomonam, gʻirt, oʻtaketgan, biram) keltirish yoʻli bilan ifodalanadi.

• koʻm-koʻk → koʻhmak
• juda yaxshi → yomonam yaxshi
• durustgina → duppa-durust

Hozirgi-kelasi zamon III shaxs koʻplik shakli oʻrnida birgalik nisbati formasi ishlatiladi (oladilar oʻrniga olishadi).

• oladilar → olıshädı
• biladilar → bılıshädı

Qoʻshma feʼllarda oʻzlik, birgalik va orttirma nisbat belgilari yetakchi feʼlda, majhul nisbat belgisi esa odatda yordamchi feʼlda keladi.

• ururib qoldi → urunip qoldï
• sotib qoʻyildi → sotip qoyuldï

Toshkent shevasidagi yengi, botta ravishlari o'rniga Andijon shevasida yangi, betta || biyatta ishlatiladi. Toshkentdagi era-chora varianti Andijonda ishlatilmaydi.

• bu yerda → bettä || bïyättä
• yangi → yänggï

Adabiy tildagi shaharga qadar, osmonga qadar kabi masofa maʼnolari uchun Andijon shevasida asosan -gächä affiksidan foydalaniladi.

Narsalarning harakati tasvirini ifodalovchi taqlidiy va tasviriy soʻzlar keng qoʻllanadi.

• Chiroq lip-lip etib oʻchib qoldi. → Chiragʻ lïp-lïp yetïb öchüpqoldï.
• Birov lip etib oʻtib ketdi. → bïräv lep yetïb ötüp kettï
• Suv yiltirab koʻrinyapti. → suv yïltïrä: p könnüyäptï

Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.

• chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
• podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
• shibba → shibba (Andijon), qangʻ (Boʻstonoqtepa qishlogʻi)
• katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)

Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.

Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.

V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.

Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.