Андижон вилояти

Олдинги қатор, лабланмаган ä товуши қўлланади.

• ока → äкä

Олдинги қатор и ва орқа қатор й унлиларининг конвергенсияси натижасида ҳосил бўлган индифферент лабланмаган ъ товуши қўлланади.

• киши → кïшï
• икки → ïккï
• биз → бïз
• бил → бïл

[р] ундошининг тушиб қолиши натижасида ундан олдинги унли чо'зилади.

• бор бо'лсин → бä: < бор, бо:восун
• борми? → бо:мï
• болалар → бäллä: < бäлäлäр

[в] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.

• сув → су:
• сув ичса → су: ïссä
• сувли ерларда → су: лïқ еллäрдä
• келувди → келу: дï

Й-ловчи шаҳар шеваларида [б] товуши фрикатив лаб-лаб [в] товуши билан алмашади.

• белбоғ → белво:
• бир бош → бïр веш
• чарвоғ → чäрвä:
• бориб → ворип
• албатта → äлвäттä

р товуши факултатив-спорадик равишда й товушига алмашади.

• ро'мол → ёмол
• ро'пара → ёʻпäрä
• бир → бий

ҳ/х товуши о'рнида й товуши келади.

• алоҳида → алайïдä

Андижон шевасида ва қурама шеваларининг айрим гуруҳларида лингвал сингармонизм қисқариб бориб, юқори кўтарилишдаги [и] ва [ı] товушлари битта индифферент [ъ] фонемасига бирлашган.

Олдинги қатор лабланмаган ä товуши қўлланади.

• ака → äкä

Чуқур тил орқа қ, ғ, х товушлари билан ёндош келганда турғун орқа қатор индифферент ь унлиси қўлланади.

• қиз → қъз
• қирқ → қърқ
• қиш → қъш
• мих → мъх

Тошкент, Фарғона, Андижон шеваларида б > м фонетик жараёни мавжуд.

• буни → мунï
• бурун → мурун

Андижон шевасида м > н жараёни учрайди.

• момагулдирак → намäгулдирäк

Баъзан қ ва ғ ундошларининг алмашиниб қўлланиши, баъзан қ > ғ фонетик жараёни кўзга ташланади.

• булоқ → булоғ // буле
• булоққа → булағи
• ўртоқ → ортағи

Андижон шевасида айрим ҳолларда х ундоши о'рнида ҳ ундоши қо'лланилади.

• халқ → ҳалқ

ч ва т ундошларининг алмашиниши кузатилади.

• тиш → чйш

Сўз охиридаги қатор ундошлардан сўнг а/ä унлисининг орттирилиши (эпитеза).

• участка → учäскä
• банк → бäнкä
• киоск → кïйäскä
• пропуск → прäпïскä

Со'з охиридаги қатор ундошлар таркибидаги т тушиб қолади.

• до'ст → дос
• го'шт → гош
• кафт → кäп
• дарахт → дäрäх
• пойтахт → пойгах
• Тошкент → Тäшкäн

Шт ундош бирикмаси т га о'тади.

• г'ишт → г'йт
• мушт → мут

Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида тт товуш бирикмаси пп га ўтади.

• читтак → чïппäк

Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида лд бирикмаси нн га айланади.

• баландлик → бäлäннï

Мураккаб ассимиляциянинг тўлиқсиз шаклида кн бирикмаси йд га айланади.

• теракни → терäйдï

Буйруқ шакли сўзларнинг охири л товуши билан тугаган бўлса, буйруқ қўшимчалари қўшилганда ёки қўшилмасдан ҳам бу товуш тушиб қолади.

• бўлма → бомä
• олиб кел → обке
• келсин → кäсин
• олсин → асин

ч ва ш ундошларининг алмашиниши.

• тиш → чош
• тишла → чишла
• тушди → чйшто

Со'з о'ртасида г ундоши талаффуз қилинмай, олдинги унли чо'зилади.

• тегмади → те:мади

Со'з охиридаги -оқ / -ог' бирикмалари тушиб қолиб, о'рнига чо'зиқ унли ҳосил бо'лади.

• қаймоқ → қäжмä:
• сарёғ → сäржä:
• қишлоқ → қïšлä:
• ўртоқ → ортā:

й товушининг тушиб қолиши натижасида э унлиси чо'зиқ бо'лади ёки и: га айланади.

• деймиз → де:мїз
• деймиз → ди:миз

гоҳ бог'ловчисида ҳ товуши тушиб қолиб, о унлиси чо'зиқ талаффуз қилинади.

• гоҳ ... гоҳ → го:…го:

Лаб-лаб в ундошидан олдин унлилар лабланишга мойиллашади.

Арабча ва бошқа тиллардан ўзлашган сўзлардаги айрим и товушлари юқори-ўрта кўтарилишдаги э, э: га айлантириб талаффуз этилади.

э унлисининг лабланган ў унлисига айланиши.

• этик → ўтüк

э унлисининг ä га айланиши.

• эгат → äгäт

Форс-тожикча ўзлашмаларда э унлиси ўрнида ъ/и айтилади.

• андеша → äндï:шä
• мерос → мирос
• неш → нïш
• рехтагар → рïхтагäр
• умед → üмïд
• хел → хил

Сўз бошида й унлисидан сўнг у ўрнига ъ талаффуз қилиниши.

• юбориш → йïбäрïш

Адабий тилдаги у товуши шевада ў унлисига тўғри келади.

Портловчи ж (д) ва сирг'алувчи й оралиг'ида келган о, о' унлилари ï лашади.

• жо'як → жïйäк
• обро'й → äврïй

Портловчи к, г, д ва сирг'алувчи й оралиг'ида ҳамда ŋ дан со'нг ä унлиси э (є) га мойиллашади.

• чангагига → чäŋгëйïгä
• укангни → укëйнï
• бо'лакдан → бўлëйгдäн
• катталардек → кäттäрдей

к, г билан тугаган со'злар турланганда к, г нинг тушиб қолиши ҳисобига о'закдаги унли чо'зиқ ä: га айланади.

• ипакни → эпä:нï
• ипакдан → ïпä:дäн
• бо'лакдан → бўлä:дäн

Адабий тилдаги о унлиси о'рнида қаттиқ унлили со'зларда а келади.

• оёқ → аяқ
• тог' → таг'
• қийноқ → қийнақ
• чатоқ → чатақ
• қаймоқ → қаймақ
• соқол → сақал

Бошқа шеваларда ёки адабий тилдаги а/ä унлиси Андижонда сўз бошида о тарзида айтилади.

• алдаш → олдаш
• алдамчи → олдамчï
• алмашмоқ → олмаш
• адашмоқ → одаш
• аразлашмоқ → орозлаш
• оз → оз

Андижон шевасида о нинг лабланиши асосан в ли бўғинларда, баъзан н, ш, п ли бўғинларда юз беради.

• пошна → пошнä
• ошна → ошнä
• овқат → овқат
• совға → совға
• тавба → товва
• новвот → новват

Араб тилидан ўзлашган сўзлардаги о унлиси чўзиқроқ талаффуз этилади.

• ҳосил → хо:сïл
• ҳосилот → хо:сïлот
• олим → о:лïм
• лозим → ло:зïм
• тоқат → то:қат
• моне → мо:не:

Лаб-лаб в ундошидан олдин а унлиси лабланиб ў га айланади.

• қавм → қӧвм
• хавф → хӧвп
• қалов → қалӧв
• қаров → қарӧв

Араб тилидан о'злашган со'зларда айн ва ҳамза тушиб қолиб, о'зидан олдинги унли чо'зиқ э: га айланади.

• э'лон → э:лон
• э'тибор → э:т'бор
• э'тиқод → э:т'қот
• ме'да → ме:да
• не'мат → не:мат
• фе'л → фе:л

Бо'г'ин ёки со'з охирида э дан со'нгги г, л каби ундошларнинг қисқариши ҳисобига э чо'зилади.

• тегмади → те:мад'
• кел → ке:
• бермайманми → бе:мейса:м'

ъ дан со'нгги г, нг ундошларининг қисқариши ҳисобига ъ чо'зилади.

• эрингнинг → эрей:н'
• о'зинг-чи → о'з':нч'
• тошингни → тош':йн'
• игна → й':йна
• жийда → ж':йда

ў, о дан со'нг келган бурун нг ундоши й лашади ёки о'зидан олдинги унлига сингиб унлини чо'зади.

• ко'нглим → ко'йн'м
• ко'нглим → ко':н'м

Со'з ичида бо'г'ин охиридаги й ундошининг қисқариши ҳисобига а: чо'зилади.

• лайлак → ла:лак
• уларнинг айшу ишрати → ула:н' а:ш' 'шрат'

Со'з ичида бо'г'ин бошидаги ҳ ундоши қисқариши ҳисобига а: чо'зилади.

• шаҳарда → ша:рда
• шаҳарни → ша:рн'

Со'з охирида к ундоши тушиб қолиши ҳисобига олдинги унли чо'зилади (аёллар нутқида а:, эркаклар нутқида э:й).

• ипак → 'па:
• ипакдан → 'па:дан
• сийрак → с'йра:
• жиякни → ж'я:н'
• эшакни → эша:н'
• ипакни → 'пе:йн'

Арабча со'злардаги айн ва ҳамзанинг ютилиши ҳисобига чо'зиқ а: ҳосил бо'лади.

• а'зо → а:зо
• а'лам → а:лам
• а'ло → а:ло
• ва'да → ва:да
• да'во → да:во:
• я'ни → я:н'

Титроқ р билан тугаган фе'л ўзагидан бўлишсиз ҳозирги-келаси замон ясалганида р қисқариб, олдинги унли чўзилади.

Сўз ва бўғин охиридаги ҳ, й ундошлари тушиб, улардан олдинги унли чўзиқ талаффуз қилинади.

Сўз охирида ёки жарангсиз ундошлар билан бошланган қўшимчалар қўшилганда б жарангсизлашиб п га ўтади.

Чет тиллардан кирган сўзлардаги ф товуши п га алмаштириб талаффуз қилинади.

• фақат → пақат
• фарқ → парқ
• фабрика → пабрика
• конференсия → кампиренсия
• фожиа → по:жеа
• фонар → пана:р

Адабий тилдаги в ундоши ўрнида ғ айтилади.

• қовурма → қоғурма
• қовуриш → қоғуриш
• торвуз → торғиз
• боғирсоқ → боғурсақ
• қовуз → қоғуз
• ювинди → юғунди

Сўз охирида в ундоши й га алмашади.

• сев → суй
• севимли → суюмлик

Рус тилидан ўзлашган сўзларда сўз ва бўғин охиридаги в ундоши жарангсиз п тарзида талаффуз қилинади.

• состав → састап
• коллектив → каллектип
• реактив → рияктип
• духовка → духопка
• автобус → аптабоз

Охири д билан тугаган сўзларга жарангсиз ч билан бошланган қўшимча ёки сўз қўшилганда д товуши ч га айланади.

• дардчил → дарччил
• танқидчи → танқиччи
• Аҳмадча → Аҳмачча
• дукардча → дукарчча
• Аҳмадчалик → Аҳмаччалик
• дудча → дутча

Охири д билан тугаган сўзга ж билан бошланган сўз қўшилса ёки сўз ичида д ва ж ёнма-ён келса, д товуши ж га айланади.

• баджаҳл → бажжахил
• бюджет → бужжет

Тошкент шевасида т билан айтиладиган баъзи сўзлар Андижон шевасида д билан айтилади.

• дўмпайиш → домпайиш
• дўппи → доппи
• товуш → довуш
• тўқнаш → доқнаш
• тўқиниш → доқуниш
• тўнғиллаш → донғиллаш

Қасд сўзида д товуши тушиб қолади.

• қасд қилганлар паст бўлсин → қас қиғаллар пасосин
• қасдма-қасд → қасма-қас

Охири т билан тугаган сўзларга ж билан бошланган сўз ёки аффикс қўшилса, ассимиляция юз беради.

• Пўлатжон → Полаҗҗон
• Умматжон → Уммäҗҗäн

т ундоши л дан олдин келганда прогрессив ассимиляцияга учрайди.

• атлас → äллäс

Айрим сўзларнинг бошида адабий тилдаги с ўрнида ч ишлатилади.

• сочиқ → чачиқ
• сочилиб кетди → чäчïлïп кеттï

Жарангсиз с ундошидан олдин келган ч ассимиляцияга учраб с-лашади.

• ичса → ïсса
• уч сўмдан → уссомдан
• ичсангиз-чи → ïссäйïс-чï

Охири н билан битган сўздан сўнг к, й билан бошланган сўз келганда н товуши й га ўтади.

• ундан кейин → ïндей кегïн
• нон ейсанми → ной йïйсä: мï
• ўн етти → ой еттï

Охири н билан битган сўзга л билан бошланган аффикс қўшилса, н товуши л га айланади.

• яқинлашди → яқиллаштï
• уч кунлик → учкуллïк
• хотинлар → хотиллар
• келганлар → кегäллäр

Сўз охирида ёки б ундоши олдида н товуши м га айланади.

• қўрғошин → қорғашим
• шовқин → шовкум
• танбал → тäмбäл
• ўринбосар → орумбожар

н ундоши к, қ, ғ, г каби ундошлар олдида нг товушига айланади.

• кўланка → кўлäŋкä
• тўнғиз → тоŋғуз
• ёнғоқ → йäŋғоқ
• менга → меŋгä
• сенга → сеŋгä

Айрим со'злар бошидаги с товуши ш билан алмашинади.

• супурги → шипирғи

Охири ш билан тугаган со'зга з билан бошланган қо'шимча ёки со'з қо'шилганда регрессив ассимиляция туфайли ш товуши з га айланади.

• қамишзор → қамиззор

Биринчи бо'г'ин бошида т, иккинчи бо'г'инида ш келган со'зда прогрессив-регрессив мослашув орқали ч...ч талаффуз қилинади.

• тушунмадим → чüчüммäдим
• тушунтириб қўяйми → чучунтирипқўяйми
• тушунмаяпсанми → чüчüммäйäпсä:ми

Ба'зи со'злар охиридаги л товуши т тарзида талаффуз қилинади.

• асли → äсти

Лабланган о дан со'нг л ва ж ёнма-ён келганда регрессив ассимиляция натижасида л товуши ж га айланади.

• мўлжал → можжал

Пуфлаш со'зида -ла аффикси бошидаги л товуши д га айланади.

• пуфлаш → пüдäш

Охири л билан тугаган со'зга р билан бошланган -роқ аффикси қо'шилганда регрессив ассимиляция туфайли л товуши р га айланади.

• енгилроқ → енгирроқ
• кирчимолроқ → кирчимäрроқ
• бемалолроқ → бемäлäрроқ
• бемалол → бемäрол

Со'з ичида сирг'алувчи г' ундошидан олдин келган л товуши қалин бурун товуши нг (ŋ) га айланади.

• ёлғиз → ёнғуз

Со'з ичида л дан олдин келган р ундоши ассимиляцияга учраб л га айланади.

• қимирлаш → қимиллаш
• терлама → теллäмä
• шу ерларда → шу еллäрдä
• тайёрлаш → тäййäллаш
• тарлон → тäллан
• шивирлаб → шувуллап

Со'з ичида н дан олдин келган р ундоши ассимиляцияга учраб н га айланади.

• қорним → қонним
• бурним → бурнум
• ўрнига → оннигä
• бир нарса → биннäрсä
• ўрнашди → оннашти
• кўринмади → кўннумäди

Охирида р келган со'зга т билан бошланган аффикс ёки со'з қо'шилса ассимиляция юз бериб р товуши т га айланади.

• марта → мäттä
• тўртта → тўттä
• ўн тўртта → онтўттä
• бир ердан → бир еттäн
• эрта билан → эттамäн

Қ билан тугаган фе'лга аффикслар қо'шилганда қ дан олдинги р товуши тушиб қолади ёки қ билан ассимиляциялашади.

• қўрққанидан → қоққанидäн
• қўрққулик → қоққилиқ
• қўрқдим → қохтим
• қўрқдинг → қохтинг
• қирқта → қихта

Ба'зи со'злар бошидаги й ундоши т тарзида талаффуз қилинади.

• юмалоқ → тумалақ
• юм-юмалоқ → тум-тумалақ

Ба'зан со'з бошида й товуши ч га айланади.

• ечмоқ → чечмäк
• ечиб юборинг → чечворинг

Ба'зи со'зларда й товуши о'рнида в товуши қо'лланади.

• суяк → сувäк

Ба'зи со'злар ичида й товуши г га айланади.

• кейин → кегин

Сўз бошида ёки баъзи сўзлар талаффузида й ундоши тушиб қолади.

• йироқ → ирақ
• йирик → ïрïк
• йириклашмоқ → ïрäлäш
• ипак → ïпä:
• йик → ïк

Араб тилидан ўзлашган сўзларда сўз ичида бўғин бошида айн ва ҳамза ўрнига й орттириб айтилади.

• заиф → зäйïп
• заифона → зäйпäнä
• доира → дäйрä
• доим → дойïм
• қоида → қайдä
• хоин → хойн

Охири к билан келган сўзлар тушум ва қаратқич билан турланганда к товуши й га айланади.

• теракни → терейнï
• хашакни → ҳäшєйнï
• моякни → мäйєйнï
• этикни → ўтïйнï
• ўрикнинг → ўрўйïдï
• эшакни → ешшейдï

Сўз ва бўғин бошида к ундоши айрим ҳолларда жаранглашиб г га айланади.

• кез → гез
• текин → тегïн
• кажава → геҗäвä
• кунгура → гунгурä
• эртага → еттäгä

Бир бўғинли ёки кўп бўғинли сўзларга -ла, -лаб аффикслари қўшилганда ёки бўғин охирида к ундоши ҳ/х га айланади.

• таклаб → тäҳлäп
• мактабга → мäҳтäпкä
• кексалар → кеҳсäлäр
• чикса → чäхсä
• тикяпмиз → тïҳйäппïз

Охири г ли сўзлар эгалик аффикси билан турланганда ёки айрим сўзларда г ундоши й га айланади.

• таги → тäйï
• тугма → тüймä

Айтимда адабий тилдаги г ундоши ғ га ўтади.

• югуриш → юғурïш
• югурак → юғурақ

Қўшма сўзнинг биринчи компоненти нг билан тугаб, иккинчиси б билан бошланса, нг товуши м га айланади.

• Чўнгбағиш → Чомбағиш
• ялангбош → йäлäмбäш

Қ ундоши к лашади.

• қуйинг → кüйïнг
• қанд → кäнт
• қалам → кäлäм
• қамчи → кäмчï
• қаерда → кäерде

Содда сўзнинг биринчи бўғини охирида қ ундоши х га ўтади.

• сақла → сахла
• тақди → тахтï
• вақти → вахти
• қирқта → қихтä

Кўп бўғинли сўзлар ичида ва охирида жарангли ундошлар ҳамда унлилар олдида қ товуши ғ га айланади.

• тароқ нусха дўппи → тарағ нуска доппу
• инжиқ нусха → ïнжïғ нуска
• қирқинчи → қïриғинжï
• қўриғи → қоруғи

Адабий тилда лаб-лаб в товуши билан айтиладиган баъзи сўзлар Андижон шевасида ғ билан айтилади.

• қовушмоқ → қоғушмоқ
• қовурмоқ → қоғурмоқ
• ювунди → юғундï
• тарвуз → торғиз

Жарангсиз с, т, ч товушларидан олдин келган ғ жарангсиз х га айланади.

• ёғсиз → яхсиз
• уруғ → урух
• шу чоғда → шу чäхтä
• камбағал → кäмбохол

Охири ғ ли сўзларга жўналиш келишиги (-га) ва сифатдош ясовчи (-ган) қўшимчалари қўшилганда ғ товуши қ га айланади.

• боғга → боққа
• боғган → боққан
• тоғга → тäққа

Баъзи ўринларда ғ ундоши й га айланади.

• боғлаш → бäйлäш
• боғлаб қўй → бäйлäппой
• бир боғлам ўтин → бïр бäйлäм отун

Кўп бўғинли сўзларда жарангли з, н, д ундошларидан олдин ва баъзан сўз бошида жаранглашиб ғ га айланади.

• дарахт → дарағ
• хазина → ғазна

Бир бўғинли сўзлар охирида, жўналиш келишигида ёки баъзи сўзлар охирида х товуши қ га айланади.

• чарх → чарқ
• шох → шақ
• сих → шıқ
• зах → зäк

Сўз охирида, бўғин охирида ҳамда сўз бошида ҳ ундоши тушиб қолади.

• гоҳ → го:
• ҳашар → äшäр
• ҳид → ид
• ҳафса → апсала
• ҳуш → уш

Содда нутқда араб тилидан ўзлашган баъзи сўзлардаги айн товуши ҳ га айланади.

• муаттал → мäҳтäл
• наъл → наҳл
• эътибор → эҳтибор
• соат → соҳат

Сўз ичида к дан олдин ассимилацияга учраб к га айланади ёки форс-тожикча сўзлар охирида к тарзида айтилади.

• маҳкам → маккам
• маҳкама → маккама
• арвоҳ → арвäк
• пойгоҳ → пайгäк

Сўз орасида қ ундошидан олдин келган ҳ ассимилацияга учраб қ га айланади.

• чоҳ → чоқ
• қаҳқаҳ → қаққағ

Сўз ичида жарангсиз с дан олдин ассимилацияга учраб с га айланади.

• маҳси → масси

Сўз бошида икки ёки уч ундош ёнма-ён келганда протеза ёки эпентеза тарзида қисқа унли орттирилади.

• шкаф → ıшкоп
• стол → ıстол
• скамейка → ıскäмıйкä
• сварка → суваркä
• план → пıлон

р дан со'нг л, м, н, ч ундошлари келса, орага қисқа унли орттирилади.

• чарм → чäрïм
• қарн → қарин

Со'з ва бо'г'ин охирида қатор келган қо'ш ундошларнинг охиргиси тушириб айтилади.

• го'шт → гўш
• қасд → қас
• металл → метол
• грамм → гïрäм

Форс-тожик ва араб тилларидан о'злашган со'злар сингармонизмга бо'йсуниб юмшоқ талаффуз қилинади.

• дарё → дäйрä
• дока → дäкä
• коса → кäсä
• кулол → кüлäл
• шудгор → шüдгäр
• арвоҳ → äрвäк

Биринчи бўғинда о-ў келса, иккинчи бўғинда адабий тилдаги а/и ўрнига у/ü келади (лаб оҳанги).

• бороқ → боруқ
• ториқ → торук
• этик → ўтüк
• сўқим → соқум
• тўққиз → тоққуз
• ҳўкиз → ҳўкüз

Ба'зан биринчи бўғиндаги лабланган унли кейинги бўғинлардаги лабланмаган унлилар та'сирида лабланмаган ï га айланади.

• чумчуқ → чимчиқ
• чуғурчуқ → чиғирчиқ
• мунча → мïнчä
• бу йил → бïйïл
• жўяк → жïйäк

Тупроқ со'зида п ва р ундошлари о'рин алмашиб турпақ тарзида айтилади.

Айланай со'зида метатеза натижасида айнäлай шакли ҳосил бо'лади.

Хо'мрайиш со'зида метатеза натижасида хормайıш шакли ҳосил бо'лади.

Арава со'зида метатеза юз бериб äвäрä шаклида айтилади.

Дарё ва Марям со'зларида р ва й товушлари о'рин алмашади.

Г'ира-шира бирикмаси бошидаги г' товуши тушиб ıрä-шıрä шаклида айтилади.

Ассимиляция натижасида рн товуш бирикмаси нн бо'либ талаффуз қилинади.

Ассимиляция натижасида рт бирикмаси тт га айланади.

Ассимиляция натижасида рл бирикмаси лл бо'либ айтилади.

Бир бўғинли сўзлар охиридаги ст бирикмасида т тушиб қолади.

• паст → пəс
• дўст → дос
• рост → рəс
• маст → мəс

Сўз охиридаги рт бирикмасида т тушади.

• тўрт → тъор

р товушидан кейин м келганда р тушиб, олдинги унли чўзиқлашади ёки р тушади.

• бермайсанми → бе:мейсə:мï
• бермайман → бе:меймəн
• борми → во:мï

рқ бирикмасидаги р тушиб, қ товуши х-га айланади.

• қўрқмайсанми → қохмайсə:мï
• қўрқдим → қохтïм
• қирқта → қïхта

Кишилик олмошлари ҳам юкламаси билан бирикканда ҳам юкламаси бошидаги ҳ тушиб қолади.

• биз ҳам → бïзəм
• сиз ҳам → сïзəм
• бизлар ҳам → бïзлəрəм
• сизлар ҳам → сïлəрəм
• улар ҳам → улорəм

Бирикмаларнинг 1-қисми от, 2-қисми б билан бошланган феъл бўлса, б товуши тушиб қолади.

• қатиқ берди → қатïғердï
• қатиқ бўлди → қатïғолдï
• пул берди → пулердï
• менга бер → меŋгер

Фикрни таъкидлаш ва кучайтириш учун кучли босим билан айтилган бўғиндаги ундош такрорланади (геминация).

• тепасида → теппəсïдə
• учига → уччïгə
• зўрғадан → зорғаттан
• ўн уч → оннуч

Мен, сен, у олмошлари б билан бошланган сўздан олдин келганда н товуши м га ассимилациялашади.

• мен билан бирга → меммäм бïргä
• сен билан бирга → семмäм бïргä
• у билан бирга → умам бïргä

Феъл ўзаги р билан тугаса, р тушиб қолиб, ундан олдинги унли чўзиқ талаффуз этилади.

• бормайман → бо:меймäн
• бормайсан → бо:мейсäн

Феъл ўзаги п билан тугаганда, инкор қўшимчаси м товуши п га прогрессив ассимиляциялашади.

• қопмайди → қоппейди
• топмайди → топпейди

е- ва де- феъллари тусланганда ўзакдаги э товуши и га айланади.

• ейман → йıймäн
• дейман → дıймäн

Ўзаги л билан тугаган феълларда (ол-, кел-) ўтган замон давом феълининг бўлишсиз шакли И-ИИ шахсда л тушиб қолади.

• олмас эдим → ома:сïдïм
• келмас эдим → кема:сïдïм

Шарт майли қо'шимчаси -сä олдидан фе'л о'загидаги л товуши с га ассимиляциялашади.

Сўз ўртасида жарангсиз портловчи к товуши сирғалувчи х товушига ўтади.

• ичикди → ïчïхтï
• кечикди → кечïхтï

Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).

Биринчи бо'г'индаги қуйи ко'тарилиш а/ä унлиларининг иккинчи бо'г'индаги юқори ко'тарилиш и унлиси та'сирида э га о'тиши. Наманганда учрайди, Андижонда қолдиқлари бор, Тошкент ва Марг'илонда учрамайди.

• оти → эти

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Алишер Навоий асарларининг тили қарлуқ-чигил-уйг'ур гуруҳига кирувчи шевалар тилига, айниқса Андижон шевасига яқин келади.

О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.

Фарғона шевалари (Фарғона, Андижон, Марғилон, Қўқон) ўзининг морфологик қурилиши билан, Тошкент шеваси эса фонетик тизими (унлилар таркиби) билан ўзбек миллий адабий тилига асос бўлган.

О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).

Баъзи сўзларга алоҳида аҳамият берилиб, улардаги айрим унлиларнинг чўзиброқ талаффуз қилиниши.

Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.

• тупроқ → турпоқ
• ёмғир → йäғмир
• айланай → äйлäнäй
• дарё → дäйрä
• супра → сурпä
• дунё → дуйнä

Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.

• кассир → кäстир
• иттифоқ → интипақ
• тизза → тиз
• тизза → диз
• тўққиз → тоқиз
• чаққон → чақан

Фарғона, Андижон ва Қўқон шеваларида феълнинг 3-шахс кўплиги ҳурмат маъносида бирлик учун ишлатилади.

• бувим келдилар → бувıм келıштı
• ўзлари айтдилар → озлäрı äйттıлäр

Фарғона гуруҳи шеваларида эга кўплик шаклида бўлса ҳам, кесим баъзан 3-шахс бирликда келади.

• ҳажимадлар келишди → ҳäжıмäтлäр келдı
• артистлар ашула айтишди → äртıслäр äшуллä қıлдı
• булар жой маконга кетишди → булар жой мäқäмгä кеттı

Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).

Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.

Ворошилов, Ойим ва Жалақудуқ раёнларида яшовчи қипчоқларда қирғиз тилидагидек лаб уйғунлиги ҳукм суради.

Қипчоқ шевасида лаб уйг'унлиги иккинчи ва учинчи бо'г'инларда ҳам кучли сақланади.

• то'полон → тополос
• уйига → йжйго

Турк-Барлас лаҳчаси то'рт асосий шевага бо'линади: Сайрам-Чимкент шеваси, Тошкент-Хос шеваси, Андижон шеваси ва Наманган шеваси.

Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.

Абдулла Алавий о'збек шеваларини эронлашув даражасига ко'ра ажратган: Самарқанд шеваси (6 унли, ортиқ даражада эронлашган), Тошкент шеваси (6 унли, озроқ эронлашган), Фарг'она шаҳри шеваси (7-8 унли), Андижон шеваси (9 унли, бир оз эронлашган).

Қадимги туркий тилнинг табиати билан бог'лиқ бо'лган бирламчи чо'зиқлик сақланиб қолган.

• туш → ту:š
• от → а:д
• туз → ду:з

Андижон атрофидаги қишлоқ ва жой номларида тарихий номларнинг фонетик о'згариши кузатилади.

• Гуров → Гуручмозор
• Ҳоқон → Ҳакан
• Жалолбек → Жалавек
• Алимайдон → Оламайдон
• Хо'қанд → Қо'қон
• Қубо → Қува

Андижон шеваси 9 унли фонемали эканлиги, х ва ҳ ундошларининг кескин фарқланиши, И-ИИ шахс кишилик олмошларининг 'мен', 'сен' тарзида айтилиши, ўз олмошининг 'ўзийнар' шаклида ишлатилиши, -нглар ўрнига -йнар/-нар келиши ва деб қўй -> деппўй каби фонетик-морфологик хусусиятлари билан ажралиб туради.

• келинглар → келийнар
• деб қўйди → деппўйди

Андижон шеваси қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига киради; Андижон шаҳри ва вилоятининг кўп туманлари ҳамда Жанубий Қирғизистоннинг Ўш, Ўзганд, Жалолобод шаҳарлари ўзбеклари шевасини қамраб олади.

Андижон шевасида унли фонемаларнинг тилнинг горизонтал ҳаракати билан белгиланувчи контраст жуфтлари бор ва сингармонизм қонунияти маълум даражада сақланган.

Андижон типидаги шеваларда (Ўзган, Жалолобод, Асака, Ўш) ва сарой, қипчоқ-қорақалпоқ шеваларида тил олди ü ва тил орқа у унлилари фонологик жиҳатдан маъно ажратиш хусусиятига эга.

• бурчак / бурмоқ → бüр / бур
• бутун / бут (оёқ) → пüт / пут
• тур (нав) / турмоқ → тüр / тур
• тузмоқ / туз → тüз / туз
• улашмоқ / уламоқ → üлäш / улаш
• улуш / увиллаш → üлüш / улуш

Андижон шаҳар шевасида о ва ў унлилари сингармонизм билан боғлиқ ҳолда мустақил фонема сифатида фарқланади; о унлиси г, к ли бўғинларда, ў эса қ, ғ, х ли бўғинларда келмайди.

Сингармонизм ҳодисаси кучлироқ бо'лган ҳолатларда қ, г', х ундошлари ва орқа қатор унлилари бор о'закларга қо'шимчалар қо'шилганда аффиксларда ä эмас, а ёки о келади.

• отамга → äтомг'а
• г'алвага → г'алваг'а
• хотинимга → хотïнïмг'а
• отамдан → äтомдан

Сингармонизм кучлироқ бўлган ҳолатларда ўзак ва негизда орқа қатор а, о, у, ı бўлса, кейинги бўғинларда ҳам орқа қатор ўрта а унлиси келади.

• халқа → халқа
• салқин → салқи
• ғарром → ғаррам
• янтоқ → янтақ
• ароқ → арақ
• саноқ → санақ

О'збек тилининг Фарг'она группа шеваларида, жумладан Андижон шевасида бирламчи туркий чо'зиқ унлилар учрамайди; чо'зиқ унлилар асосан экспрессивлик, ург'у ва фонетик қисқаришлар натижасида ҳосил бо'лган иккиламчи чо'зиқ унлилардир.

Айрим маҳаллаларда (Найзақайрағоч ва Жалабекда) -а + ол- фе'ли бирикмасида бир л товуши орттириб айтилади: боро:ллеймəн, кıро:ллеймəн.

Андижон шевасида бунча ва мунча сўзлари маъно жиҳатидан фарқланади: бунча 'бу қадар' маъносида, мунча эса сўроқ олмоши сифатида қўлланади.

• бу қадар одам → бунча адам
• Бунча кўп гапирасан? → Мунча кўб гапирасан?

Андижон шеваси й-ловчи шева ҳисобланади, лекин айрим сўзлар қипчоқ ва бошқа ж-ловчи лаҳжалар та'сирида ж билан айтилади.

• юр → жур
• юринг → журïнг
• ёмон-ёмон → ёмон-жумон

Л ундоши Қо'қон, Марг'илон, Шаҳрихон ва Тошкент шеваларида русча л' га яқин жуда юмшоқ талаффуз этилади. Андижон шаҳар шевасида эса тил олди унлилардан со'нг юмшоқ бо'лса-да, Қо'қон ва Марг'илондагичалик эмас.

• қўл толди → қол' тол'иди
• қолганлар → қоғол'л'эр
• олдига → ол'дига
• олдиларингизми → ол'дил'эрингми

Сингармонизм кучсизланиши натижасида қатор турланиш ва тусланиш аффиксларининг тил орқа (ғ) варианти ўрнига кўпроқ юмшоқ (г) шакли ишлатилади.

• овга → овгä
• қорга → қäргä
• бўлган → богäн
• олган → огäн

Сўз ва бўғин охиридаги ғ дан сўнг жарангли ундош билан бошланган аффикс ёки сўз қўшилса, ғ ғоят юмшоқ (хира) талаффуз этилади, бу айниқса хотин-қизлар нутқида сезилади.

• боғдан келдик → бо: дäŋ келдïк
• тоғни → то: нï
• буғдой → бо: дей

Андижон ва умуман Фарғона водийси шеваларида тил орқа х ва бўғиз ҳ товушлари мустақил фонемалар сифатида маъно фарқлаш учун қўлланади.

• ҳам → ҳäм
• хам → хам
• ҳол → ҳол
• хол → хол

Со'з охиридаги ундошлар орасига унли орттириш ва ург'у о'рни со'з ма'ноларини фарқлашга хизмат қилади.

• асл (яхши, чин) → äсïл
• асл нусха (подлиннïй) → äсïл-äсïл нусха
• қисм (бо'лак) → қисом
• қисим (сиқим) → қисим

Андижон шевасида лаб оҳанги қонуниятига асосан сўзнинг И-ИИ бўғинларида риоя этилади. И бўғинда лабланган унли келса, ИИ бўғинда ҳам лабланган у-ü келади.

• чучук → чüччüк
• кумуш → кüмüш
• бургут → бüргüт
• гугурт → гüгü(р)т

Андижон шевасида ко'тарилувчи ҳам, пасаювчи ҳам дифтонглар мавжуд эмас; ай, ıй, ув, üв бирикмалари унли ва ундош бирикмаси сифатида талаффуз этилади.

Сарой ва же-ловчи қипчоқ шеваларида со'з бошида й ва ж сақланган о'ринларда Андижон шаҳар шевасида унли олдидан й тушиб қолади (масалан, илон, узум, ипак, илик, йироқ -> ıрақ).

Андижон шевасида сўзларнинг қўшилиши ва бирикиши натижасида товушлар қисқариши жуда фаол учрайди.

• аллақанча → алақанчə
• ўн икки → онаккï
• ана шу ерда → əшеттə
• мана бу ёққа келинг → манақа келïнг

Нормал гапирилганда туб о'збекча икки ва ундан ортиқ бо'г'инли со'зларда ҳамда аффикслар қо'шилганда ург'у асосан охирги бо'г'инга тушади. Қо'шма со'зларда эса иккинчи компонентнинг охирги бо'г'инига тушади.

Рус тилидан о'тган со'зларда аслида биринчи бо'г'инда бо'лган ург'у Андижон шевасида ко'п ҳолларда иккинчи ёки охирги бо'г'инга ко'чирилади.

Қо'шимча ва юкламалар одатда ург'у олмайди, бироқ ҳис-ҳаяжон, со'роқ, та'кид, до'қ каби ма'ноларда ург'у олиши мумкин.

Урғуни бир бўғиндан бошқасига кўчириш орқали сўз туркуми ва лексик-грамматик маъно фарқланади.

• сузма (от) — сузма (феъл) → сüзмä — сузмä
• босма (от) — босма (феъл) → босма — босма
• тикма (сифат) — тикма (феъл) → тïкмä — тïкмä
• ёзма (сифат) — ёзма (феъл) → ёзма — йäзмä

Махсус грамматик жинс белгиси бўлмаса-да, арабча ва русча ўзлашмаларда аёл жинсини билдирувчи шакллар (-а, -ка, -шица, -ниха, -ова/-эва) ҳамда лексик ва синтактик воситалар қўлланади.

• муаллима → мüäллïмä
• учителница → учïтïлнïцä

Қаратқич келишигидаги кишилик олмоши билан келганда И шахс кўплигида эгалик аффикси тушириб айтилади.

• боғимизда → бïзï боғдä
• шаҳарларимиз → бïзï шäҳäрлäр
• қамчимиз → бïзï қамчï

Андижон шевасида гапда феъл-кесим мажҳул даражада бўлса ҳам, обект белгили тушум келишиги шаклида келиши ва фаол шахс маъносини ифодалаши мумкин.

• чой бўлса ичилди, нон бўлса ейилди → чой (чойни) босä, ичилди, нäнни босä, йийилди
• қарорни чўзиб юборибсиз → Қарорни чозуб ювäрилипти-дä
• гапни у қадар чўзма → Гäпти у қадар чозулмасин
• кинони кўрдингми? - ҳа, кўрдим → Ки:нони кўрилдими? - Ҳä, кўрилди

Шевада қаратқич аффикси туширилиб белгисиз шаклда ишлатилиши ёки қаратқич ҳамда қаралмишнинг ҳар иккиси бирикмали атамаларда беаиффикс қўлланиши учрайди.

• унинг ўзи → у ўзи
• сенинг ўзинг → сен ўзинг
• Чустнинг дўпписи → тусдоппи

Гапнинг кесимидан олдин -иш, -ш орқали ясалган ҳаракат номига жўналиш келишиги қўшилиб, ҳар уч замонни кўрсатувчи алоҳида оборот ҳосил қилинади.

• киришга кираман → киришка кираман
• келишга келдим → келишка келдим
• кетишга кетяпман → кетишка кетяппан

Сўзловчи ўзини камтар тутиб ёки мағрурланиб гапирганда мен дейиш ўрнида биз олмошини ишлатади.

• мен чиздим → бïз чïздïг-тä
• мен чиқараман → бïз чïқарамïз-тä

Сифат белгиси бош бўғинни п ёки м ундошини орттириб такрорлаш (қип-қизил, кўҳмак), -па қўшимчасини қўшиш (дуппа-дуруст), сифатни чиқиш келишиги билан такрорлаш (кенгдан-кенг) ёки олдига кучайтирувчи сўзлар (ёмонам, ғирт, ўтакетган, бирам) келтириш ёʻли билан ифодаланади.

• кўм-кўк → кўҳмак
• жуда яхши → ёмонам яхши
• дурустгина → дуппа-дуруст

Ҳозирги-келаси замон ИИИ шахс кўплик шакли ўрнида биргалик нисбати формаси ишлатилади (оладилар ўрнига олишади).

• оладилар → олıшäдı
• биладилар → бıлıшäдı

Қўшма феълларда ўзлик, биргалик ва орттирма нисбат белгилари етакчи феълда, мажҳул нисбат белгиси эса одатда ёрдамчи феълда келади.

• уруриб қолди → урунип қолдï
• сотиб қўйилди → сотип қоюлдï

Тошкент шевасидаги енги, ботта равишлари о'рнига Андижон шевасида янги, бетта || биятта ишлатилади. Тошкентдаги эра-чора варианти Андижонда ишлатилмайди.

• бу ерда → беттä || бïйäттä
• янги → йäнггï

Адабий тилдаги шаҳарга қадар, осмонга қадар каби масофа маънолари учун Андижон шевасида асосан -гäчä аффиксидан фойдаланилади.

Нарсаларнинг ҳаракати тасвирини ифодаловчи тақлидий ва тасвирий сўзлар кенг қўлланади.

• Чироқ лип-лип этиб ўчиб қолди. → Чирағ лïп-лïп етïб ўчüпқолдï.
• Биров лип этиб ўтиб кетди. → бïрäв леп етïб ўтüп кеттï
• Сув йилтираб кўриняпти. → сув йïлтïрä: п кўннüйäптï

Фарғона водийси шеваларида айрим касб-ҳунар терминлари ҳудудий хусусиятга эга бўлиб, турли шаҳар ва қишлоқларда турлича аталади.

• чилопчин → дашшу (Қўқон), чилопчин (Андижон, Марғилон, Наманган)
• подшойи → пошшойи (Андижон), хоншойи (Сарой қишлоғи)
• шибба → шибба (Андижон), қанғ (Бўстоноқтепа қишлоғи)
• катта чарх → каттачарх (Андижон), девчарх (Марғилон)

Фарғона водийси шаҳарлари (Наманган, Андижон, Марғилон, Қўқон) металлсозлик касб-ҳунар лексикасида бир қанча тушунчалар ўзаро ҳудудий синонимлар воситасида номланади.

Янгиё'л шеваси вакиллари Шаҳрихон ва Қо'қондан ко'чиб келиб, Янгиё'л туманига жойлашган туб аҳоли бо'либ, қарлуқ лаҳжаси вакиллари ҳисобланади.

В. В. Решетовнинг Қурама шевалари ва шаҳар шевалари ҳақидаги ишлари, шунингдек, хорижий олимлар (К. Менгес, Г. Жарринг, С. Вурм) ва о'збек олимлари (Ф. Абдуллаев, Ш. Шоабдураҳмонов, Б. Жо'раев, С. Иброҳимов) нинг о'збек шеваларини о'рганишга доир асарлари ҳақида ма'лумот берилган.

Фарғона тип шеваларда [ъ≈ь], [ү≈у], [ө≈о] жуфт унлилари мавжуд.