фл. 1. Ўт олмоқ; ўтда куймоқ.
Тўқайга ўт тушса, ҳўл-у қуруқ баравар ёнади. — Мақол
Қуруқ ўтин бир зумда ловуллаб ёниб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Чайла қамишлари аллақачон ёниб битиб, ёғочларигина қора кўмир бўлиб, чарс-чурс қилиб тутаб ётарди. — Н. Фозилов, Дийдор
2. Ёлқинланиб, нур бериб турмоқ.
Саройнинг тўрида бошқаларга қараганда кўркамроқ бир ҳужра бу ҳужрада шам ёнади. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Ҳақиқатдан у кишининг [Зокир Ўриновичнинг] ҳовлисида чироқ ёнган эди. — Ш. Холмирзаев, Ёʻллар, ёʻлдошлар
3. Нур, шуъла сочмоқ, порламоқ.
Кўкда, дарахтлар устида ғуж-ғуж юлдузлар ёнади. — Ойбек, Танланган асарлар
Арча турар ўртада ёниб, Оқмоқдадир ҳар ён шуъла-нур. — Ғайратий
4. Товланмоқ, жилваланмоқ.
Гилам чўғдек ёнади.
Кўйлак енги тирсакка қадар шимарилган, [қизнинг]
тиқмачоқдай билакларида илон бошли олтин билагузуклар ёнади. — Ойбек, Танланган асарлар
5. Ортиқ даражада иссиғи, ҳарорати ошмоқ, қизимоқ.
— Уҳ, баданим ёниб боради — деди Гулнор. — А. Мухтор, Опа-сингиллар
У ёноғини онасининг ёниб турган ўтли ёноғига суртиб, синиқ товуш билан пичирлади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
6. Ортиқ даражада қизимоқ.
Қуёш тик келган. Ҳаво ловуллаб ёнади. — Ойбек, Танланган асарлар
Кишини ҳолдан тойдирадиган саратоннинг ҳаво ёнган кунларида ҳар қандай тирик жон ўзини панага уради. — Шарқ юлдузи
У [Раҳим Саидов] пастга тушди. Кун тиккага келган, кўча ёнарди. — Ў. Умарбеков, Ёз ёмғири
7. кўчма Бутун вужуди билан берилмоқ, астойдил ҳаракат қилмоқ; қайғурмоқ.
Ёʻлчи ёзда ёниб, чанг-тупроқ ялаб, қишда қор-муз кечиб, бутун маҳрумиятларга, бутун оғирликларга қарамасдан, жонкашлик билан ишлади. — Ойбек, Танланган асарлар
Бу ашулани ҳам ёниб, жўшиб айтди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Онаман-у онаман, Болам учун ёнаман. — Қўшиқлар
8. кўчма Тутақмоқ, жаҳли чиқмоқ; асабийлашиб кетмоқ.
Сиз онамдан хафа бўлманг, унинг одатини биласиз-ку, бир ёниб, бир ўчаверади [деди Райҳон]. — С. Анорбоев, Оқсой
Олимжон ётиғи билан сўзлаган бўлса-да, раис ёниб кетди. — Ҳ. Назир, Қанотлар
9. кўчма Кучаймоқ, авж олмоқ; алангаланмоқ.
Беғубор тонг каби қалбингда Ватан ишқи, халқ меҳри ёнар. — Ғайратий
Ҳозир Халиловнинг нафрати ёниб турибди. — И. Раҳим, Ихлос
10. Сабрсизлик билан кутмоқ, ошиқмоқ.
Навоий Ҳиротга кириши билан унинг махсус фармон олиб келганлиги бутун шаҳарга яшиндек тарқалди. Ҳамма уни тезроқ эшитиш орзуси билан ёнди. — Ойбек, Навоий
- Ичида чироқ ёнгандай бўлмоқ Бир оз хотиржам бўлмоқ, бир оз кўнгли тинчимоқ. — Кампирнинг таърифини эшитиб, ичимда чироқ ёнгандай бўлди-ю, лекин бу гал одоб сақлаб индамадим, — деди чол. — П. Турсун, ЎқитувчиМингбоши ичида чироқ ёнгандай бўлди, суюнчи кўзларида ўт бўлиб ёнди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўзи ёнмоқ 1. Асабийлашмоқ, жаҳли чиқмоқ. Қушбегининг кўзи ёнди Манглай этлари тиришиб, сўл қўли билан соқолини тутамлаб, фикрга кетди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар[Тўғонбекнинг] Кичик, қийиқ кўзлари ёмон ёнади. — Ойбек, НавоийБадианинг кўзлари ёнар, титраб турган қўлидаги ўткир ханжар ярқирар эди. — Мирмуҳсин, МеъморҚувончдан Бектемирнинг кўзлари ёниб кетди. — Ойбек, Қуёш қораймас
- Лов этиб ёнмоқ Қизишмоқ, тутақмоқ, асабийлашмоқ. Талъатнинг нимага шама қилаётганини тушунди-ю, лов этиб ёниб кетди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ солМунисхон лов этиб ёнди-да, чамадонини кўтариб, қора юбкасида Қўқонга қараб жўнади. — Ў. Умарбеков, Ёз ёмғири
- Юраги ёнмоқ 1. Орзу қилмоқ. — Бир кўрсам, икки оғиз гап айцам, деб юрагим ёнадиган бўлди — деди Давлатёр. — П. Турсун, ЎқитувчиНима қилай, Шерали акажон! Айтинг! Юрагим ўртаб ёняпти! — С. Кароматов, Олтин қумБитта графинни ушлади: — Совуғиданми, иссиғиданми? — Совуғидан қуя қолинг. Юрак ёниб турибди. — С. Сиёев, Отлиқ аёл