фл. 1. Куч билан тортиб, юлқиб, бутундан ажратмоқ, бутунни қисмга бўлмоқ.
Ҳўкиз бир силтаб, арқонни узиб юборди.
Жўра пошша бўйнидан марварид маржонини чиқарди-да, ипини шарт-шарт узиб, марваридларни кигизга тўкди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Дуторчи дуторнинг қулоғини жаҳл билан қаттиқ бураб, торини узиб юборди. — А. Қаҳҳор, Қаноциз читтак
Зиёдахон, зувала узар экан, ҳазиломуз жавоб берди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
2. Палак, новда ёки тупидан ажратиб олмоқ, кесмоқ.
Қовун узмоқ. Помидор узмоқ. Узум узмоқ. Олма узмоқ.
Гулга термилиб ўтиришни эмас, ўша гулни узиб, искаб юришни ёқтиради. — С. Сиёев, Отлиқ аёл
3. Кесиб, қирқиб, жойидан бўлак қилмоқ.
Қилич билан бошини узмоқ.
Глуховнинг иккала оёғини нақ сонидан снаряд узиб кетди. — Т. Рустамов, Мангу жасорат
4. Турган, ёпишган жойидан ажратмоқ, холи қилмоқ.
Бу харсангни ердан узиб бўлмайди. Тандирдан нон узмоқ.
Жапақ қизчани бағридан зўрға узиб, отилиб ташқарига чиқди. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси
Юнус тиззаларини оғриқ кемириб еб ташлаётган бўлса ҳам, бошини ёстиқдан узиб, қимирлатиб қўйди. — С. Анорбоев, Оқсой
5. Давом қилдирмаслик; тўхтатмоқ, кесмоқ.
Гапни узмоқ. Суҳбатни узмоқ.
[ Саодат:] Қўрқмасим ҳам борми, ўзингга эҳтиёт бўл, хатингни узма. — Н. Сафаров, Саодатнинг қиссаси
Бўй етган қиз, ҳозир сен билан алоқани узган, узмаса ҳам, бўшаштирган бўлар эди. — П. Турсун, Ўқитувчи
6. Қарзни тўламоқ, эвазини бермоқ (қайтармоқ).
[Ғофир:] Шунча қарзим бор эканми? Мен буни қандай узаман, бой ота? Ҳамза, — Бой ила хизматчи
Олган омонатини батамом уздими? — К. Яшин, Ҳамза
юртдан еган ошларини узиш ниятида тўй тараддудига тушди. — С. Аҳмад, Хазина
7. Қаттиқ тишламоқ ёки чақмоқ; тишлаб ёки чақиб яраламоқ.
Итнинг иши — узмоқ, Ёмоннинг иши — бузмоқ. — Мақол
Атроф-да ғув-ғув пашша: оёқларга ёпишади, бурун катакларига суқилади, қулоқни узади. — Ойбек, Танланган асарлар
8. кўчма Қаттиқ таъсир қилиб азоб бермоқ, оғритмоқ, ачиштирмоқ (иссиқ, совуқ, зарб, гап-сўз ва шу кабилар ҳақида).
Қизилқумда қиш изғирини баданни узиб ола бошлаган кезда, кечаги студент трассага келиб, колонна механиги бўлиб ишга тушган эди. — Ҳ. Назир, Ўтлар туташганда
Шудгор, қизиган мисдай, оёқни жизиллатиб узиб олади. — Ф. Ғулом, Тирилган мурда
Пишиқ ўрилган чарм қамчин билан Ёʻлчининг очиқ кўкрагини ва бўйнини узиб олди — Ойбек, Танланган асарлар
ўртоқ Дебилов шу гаплари билан Фармонқул акани бир узиб олди. — С. Маҳкамов, Шогирд
- Ичагини узмоқ Кулги ва шу кабилардан ҳолдан тойдирмоқ. Ўтов оғаси Сулаймон оқсоқолни кулдириб ичагини узди. — К. Яшин, Ҳамза
- Кўз (ёки кўзини) узмоқ Нигоҳини олмоқ, қарамай қўймоқ. Ҳасан узоқлашиб кетган машинадан кўзини узмай қотиб турарди. — С. Зуннунова, Кўк чироқларЁʻлчи гоҳ-гоҳ кўзларини ердан узиб, қисқа-қисқа жавоб бериб турарди. — Ойбек, Танланган асарлар
- Кўнгил узмоқ Аммо билимга чанқоқ болалар мактабдан кўнгилларини узмай, ўқишда давом этдилар. — К. Яшин, Ҳамза
- Оёқ (ёки оёғини, қадамини) узмоқ Ҳув ўша Моҳирўйжаҳонда ўқилган таърихдан кейин у Табибийнинг уйидан оёқ узиб кетган эди. — С. Сиёев, АвазНега бизникидан қадам узиб кетдингиз ё кўнгил қоларлик гап ўтдими биздан? — К. Яшин, Ҳамза
- Тутган жойини (ёки ерини) узади Айтганини, кўзлаганини амалга оширмай қўймайди. Юмшоққина гапиради-ю, тутган ерини узаман дейди-я — Р. Файзий, Чўлга баҳор келди
- Умид (ёки умидини) узмоқ Истагининг амалга ошмаслигига ишонмоқ, ундан воз кечмоқ, умидсиз ҳолатда бўлмоқ. Ҳасан полвон умид узди ўзидан. — Эргаш Жуманбулбул ўғлиАваз ўғлон кўнглин бузиб боради, Дунёдан умидин узиб боради. — Маликайи айёр
- Ўқ узмоқ Ўқ отмоқ. Мингта ўқни камонидан узади — Нурали
- Қулоқ узмай Диққат билан қулоқ бериб. Тағин бир неча дақиқа қулоқ узмай туриб, ўрнидан қўзғалмоқчи бўлиб турган эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар