fl.
1.
Qoʻl bilan ushlamoq, ushlab turmoq; tutinmoq.
Bir qoʻlda kitob, bir qoʻlda guldasta tutib turmoq. Bolaning qoʻlidan tutmoq. Otning jilovidan tutmoq. Koʻr tutganini qoʻymas, kar — eshitganini. — Maqol
Temirchi usta qahr-u gʻazab bilan ich-kari kirdi va tikka borib, Xayrinisaning kuyovi boʻlmish yigitning yoqasidan tutdi. — S. Abdulla, Mavlono Muqimiy
Gavhar toqati toq boʻlib, oʻrnidan tura boshlagan edi, Talʼat tirsagidan tutib oʻtqazdi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
Ketmon tutishga odatlangan dagʻal qoʻllar igna ushashga, qatim tortishga kelishmaganidan diqqati oshgan — Oxun. Oybek, Tanlangan asarlar
2.
Ovlab, quvib, izidan borib va shu kabilar yoʻllar bilan ushlamoq, ushlab olmoq, qoʻlga tushirmoq.
Baliq tutmoq. Quyon tutib olmoq. Oʻgʻrini tutmoq.
Sayil ham sayil, sargardon ham sayilda, domlajon. Hali kiyik tutdikmi, yoʻqmi, hech boʻlmasa, shamollab kelamiz-da. — M. Mansurov, Yombi
Agar Hamzani tutib bersang, oʻgʻling Umar polvonni roʻyxatdan oʻchiramiz. — K. Yashin, Hamza
3.
Biror narsani iltifotan kimsaga taklif qilmoq, uzatmoq; foydalanish uchun toʻgʻrilamoq, bermoq.
Mehmonlarga sochiq tutmoq.
Chol belbogʻidan nosqovogʻini olib, oʻtirganlarga tutdi. — S. Ahmad, Hukm
[Suluv] Hech narsaga qaramay, sakrab turib, hansirab qolgan otasini yupatgisi, sovuq ayron tutib, yelkasini silagisi kelardi. — A. Muxtor, Qoraqalpoq qissasi
Duodan soʻng Otabek toʻriq yoʻrgʻani chiqarib, qutidorga tutdi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Boʻston qutichali atir olib kelib, oyisiga tutdi. — S. Zunnunova, Yangi direktor
Ali meshkobchi yana Madrasa qurilishiga kirib, odamlarga suv tutdi. — Mirmuhsin, Meʼmor
4.
Qoʻlidagi (oʻzidagi) biror narsani boshqa narsaga toʻgʻrilamoq, roʻbaroʻ holga olmoq.
Xatni chiroq yorugʻiga tutib oʻqimoq. Yelkasini oftobga tutmoq.
Otboqar fonusni yana Boʻtaboyning yuziga tutdi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
Senga havas bilan boqurman, rosti, Oʻlimga tik koʻksin tuta olgan zot. — A. Oripov
5.
koʻchma
Yoʻq boʻlish, ketish va shu kabilardan saqlab turmoq.
Hokimiyatni tutib turmoq. Oʻz pozitsiyalarini tutib turmoq. Jangchilarimiz tepalikni tutib turish uchun butun vositalarni ishga soldilar.
Azamat, kombatning madad kuchi yetib borguncha dushmanni tutib turish haqidagi farmonini Ergashevga aytdi. — N. Safarov, Qahramonning tugʻilishi
6.
Biror holat, vaziyatda saqlamoq, asramoq.
Saidbobo negadir tili uchida turgan gapni yutib, sir tutdi. — N. Safarov, Olovli izlar
Tugʻilgan kun ziyofatiga taklif qilish shart emas. Oʻsha kunni esida tutgan yaqinlari oʻzlari borishaveradi — R. Fayziy, Choʻlga bahor keldi
Itni zanjirga bogʻlab qoʻygach, och tutadi deyishadi. — S. Nurov, Narvon
7.
koʻchma
Biror narsadan oʻzini tiymoq yoki biror narsani, voqeani yuz berishdan toʻxtatmoq, bosmoq, ushlamoq.
U koʻzlariga toʻlgan tomchilarni bazoʻr tutib javob berdi. — Oybek, Tanlangan asarlar
8.
koʻchma
Idora qilmoq, boshqarmoq.
Roʻz-gʻor tutmoq.
Yaxshi qilib yurtni tutdi, Kim kam boʻlsa, yoʻl koʻrsatdi. — Ergash Jumanbulbul oʻgʻli
9.
koʻchma
Oʻz qoʻli ostidagi, izmidagi, qaramogʻidagi kimsalarga qandaydir munosabatda, muomalada boʻlmoq.
Bolani boʻsh tutish yaramaydi. Singlingni kaftingda tutsang, onangni boshingda tut. — Maqol
Shariat xotinni qattiq tutish kerak deydi-yu, ammo xotinni qancha qattiq tutsangiz, shuncha gʻaflatda qolishingizni poylaydi. — A. Qahhor, Mayiz yemagan xotin
Oʻzbek oyimning Kelinni xor tutar ekan demasinlar, sen ham oʻzingni tuzat! deb aytgani uchun, Zaynab ham tamom ipaklarga koʻmilib yasangan, kecha erga teggan yangi kelinlar suratiga kirgan edi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
10.
Biror tarzda ishlatmoq, foydalanmoq, qoʻllamoq.
Idish-tovoqni, koʻrpa-yostiqni toza tutmoq. Yangi olib kelgan teshani tutmoq.
— Lekin, — dedi Samandarov qoshiqni salmoqlab, — hali ham mana bunaqa qoshiq tutish ayb. Bunga yoʻqchilikni vaj qilib boʻlmaydi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
11.
Parvarish qilmoq, boqmoq (pilla qurtini).
Men, beshovlaring qurt tutinglar, beshta odam boʻshasin, demoqchi emasman. — A. Qahhor, Kampirlar sim qoqdi
12.
Ishlatish, foydalanish uchun oʻz ixtiyorida, qaramogʻida olib turmoq, saqlamoq.
Qani iloji boʻlsa, bitta odam tutmasdan, butun ishni oʻzim eplay olsam. — Oybek, Tanlangan asarlar
13.
Pardalash, toʻsish, qoplash va shu kabilar maqsadlar uchun oʻrnatmoq, bogʻlab, ilib yoki osib qoʻymoq.
Pashshaxona tutmoq. Derazalarga parda tutmoq. Etak tutib, paxta termoq. Dastroʻmolni yuziga tutib yigʻlamoq. El ogʻziga elak tutib boʻlmas. — Maqol
Baxmal paranjili xotin chimmat tutgan yuzini Azim tajang tomonga xiyol oʻgirdi-yu, bir-ikki tomoq qirish bilan kifoyalandi, javob bermadi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
14.
Koʻpayib, tarqalib, yoyilib va shu kabilar yoʻllar bilan maʼlum joyni egallamoq, qoplab olmoq, bosmoq.
Samovarning bugʻi uyni tutib ketdi. Qoʻy-echkilarning maʼrashi koʻchani tutgan edi.
Yilqi, poda, suruvlar Dard koʻrmay oʻssa deyman, Togʻ-u toshga sigʻishmay, Yaylovni tutsa deyman. — Q. Muhammadiy
Qoʻngʻiroqday tovushi bilan Gulsun ham qoʻshiqchiga joʻr boʻlgandagina hamma yoqni odam tutib ketganini koʻrdi. — J. Abdullaxonov, Tong yorishgan sohilda
Qoʻnan aka minbardan tushishlari bilan, zalni qarsak tutib ketdi. — Oʻzbekiston qoʻriqlari
Dashtni tutib yotgan lolalar uzoqda qolib, gullaridan asalarilar bol emayotgan mevazor bogʻlar boshlandi. — Guldasta
Dostonning ovozasi olamni tutdi. — N. Fozilov, Hayot oʻrgatdi
15.
Qoʻzimoq, qoʻzib qolmoq, xuruj qilmoq (odatda, inson tabiatida boʻladigan turli xislatlar haqida).
Otaning tantiligi tutib ketdi. Uning jazavasi tutdi. Shoʻxligi tutmoq.
Hindining ham himmati tutib ketdi, sarrof xaltadan bitta besh soʻmlik tilla olib berdi. — Gʻ. Gʻulom, Shum bola
Gaping rost boʻlsa, qani yur! Yoki dangasaliging tutib, ishlaging kelmayotibdimi? — Gazetadan
16.
Amal olmoq, oʻsmoq, rivojlanmoq (yangi koʻchat yoki payvand haqida).
Bogʻbon oʻzi ekkan yo ulagan koʻchati tutib, boʻy tortib ketguncha, har kun tagiga necha marta keladi. — M. Ismoiliy, Bizning roman
Onda-sonda koʻchatlar oʻtqazilgan ekan-u, koʻpi tutmapti. — A. Muxtor, Opa-singillar
17.
Yordamchi feʼl sifatida bogʻlovchi vazifasida qoʻllanadi; hisoblamoq.
Parvozga shaylanib nochor pat urgan Yarador burgutga tutmaydi oson. — U. Qoʻchqorov, Hayajonga koʻmilgan dunyo
18.
Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu narsa evaziga biror narsaga duchor boʻlmoq, uning haqidan qutula olmaslik maʼnosini bildiradi.
— Uvoli tutadi demadingizlar-a, uvolini oʻylamadingizlar-a, — dedi javrab turgan Zulxumor, yuragi boʻlmay nari keta boshladi. — M. Mansurov, Yombi
Sizni oʻsha norasidalarning koʻz yoshi tutmaydimi? — S. Siyoyev, Yorugʻlik
Besh bolaning uvoli uradi sen beklarni! Mening begunoh qonim tutadi hammangni! — P. Qodirov, Yulduzli tunlar
