Қидирув

сфт. 1. Эгри эмас, қинғир ери ёʻқ; тик, адил.

Тўғри чизиқ. Тўғри сим. Тўғри ёғоч.

(Кумушнинг] Тўғри қоматига ердан бичиб олинган мудҳиш хотиннинг қўллари зўрға етди-да, эсонмисиз, омонмисиз, пошша-қиз, деб сўрашди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Эҳтиёт юзасидан [Ёʻлчи\ тўғри ёʻлни қўйиб, айланма ёʻллар билан намозгар вақтида Шоқосимникига [Гулнорни] бошлаб келди. — Ойбек, Танланган асарлар

Мирзакаримбойнинг ери охирида баланд, тўғри ўсган, учлари бир-бирига туташган қатор тераклар жим-гина титрайди. — Ойбек, Танланган асарлар

2. Хатодан холи, янглиши, нотўғри ери ёʻқ; бехато.

Тўғри жавоб. Тўғри фикр. Тўғри маслаҳат. Масалани ечишнинг тўғри ёʻли. Аслига тўғри нусха. Билмагандан билган яхши, Тўғри ишни қилган яхши. — Мақол

— Бир нарсага олдиндан ҳукм этиш тўғри эмас, Абдишукур, — салмоқлаб деди Мирзакаримбой. — Ойбек, Танланган асарлар

Бундай жойларда ҳамма вақт ҳам кўз билан тўғри чамалаб бўлмайди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

3. кўчма Ҳақиқатдан иборат; чин, рост, ҳақ.

Тўғри ҳукм. Тўғри тил тош ёрар, Эгри тил бош ёрар. — Мақол

Тўғри сўзнинг тўқмоғи бор. — Мақол

Бошингга қилич келса ҳам, тўғри сўзла! — Мақол

Тўғри гапим туғганимга ёқмайди, деганлари бежиз эмас экан-да. — Н. Сафаров, Соҳиб чангал

4. Белгили талаб, қоида ва шу кабиларга жавоб берадиган; мос келадиган; қоидали.

Кетмонни тўғри ушла. Эгри кўчада юрсанг ҳам, тўғри юр. — Мақол

Мен тўғри ўқий олмасам, тунов кундагидек куласиз. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

5. Қувлик-шумлик, қинғирлик ва шу кабиларни билмайдиган; одоб, ахлоқ доирасидан чиқмайдиган, унга зид иш тутмайдиган; ҳа-лол, виждонли, инсофли.

Тўғри одам. Тўғри аёл. Тўғри киши тили эгридан ор қилади. — Мақол

Дили тўғрининг — тили тўғри. — Мақол

Эгри озар, тўғри тўзар. — Мақол

Суриштирсанг, ҳамма бой бир текисда инсоф-сиз. Тўғри одам бой бўлмайди шекилли, ман ўзим шу фикрдаман. — Ойбек, Танланган асарлар

Бизнинг кўзимизга совуқ кўринган қипчоқвачча Нормуҳаммаднинг эл учун қилиб турган тўғри хизматини мен ўз умримдаги Тошкент беклари орасида биринчи мартаба кўраман. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Оғайни, бизга тўғри тошингизни қўйсангиз бўлар эди. — Н. Сафаров, Ҳаёт мактаби

6. Тўғридан-тўғри амалга ошириладиган, бўладиган; бевосита, воситасиз.

Тўғри сайловлар. Тўғри солиқлар.

7. рвш. (урғу биринчи бўғинда) Тўғридан-тўғри, тўппа-тўғри, бошқасига, бошқа томонга чалғимай.

Меҳмонлар тўғри бизникига тушди. Тўғри раиснинг ўзига учрашдим.

Насияга бўлса ҳам гўштнинг лаҳим жойларидан еган яхши бўлар экан-у, кейин ҳақини тўлашни билмай гаранг бўлиб, кўчадан тўғри ўтолмай юрган ёмон экан. — П. Турсун, Ўқитувчи

— Бу киши ҳидлаб ўтирмайди, тўғри ейди-қўяди, — деди ва қойил қилганига ишониб, ҳаммадан баландроқ қаҳқаҳа урди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

8. крш. с. Дуруст, ҳақиқатан ҳам, дарҳақиқат.

Тўғри, жон ширин, ҳар ким ўз жонини аяйди, лекин одамнинг юрагида бошқаларга меҳр бўлиши керак. — Ойбек, Танланган асарлар

9. (эгалик, ўрин-пайт ва чиқиш келишиклари шаклларида — тўғрида, тўғрисида, тўғрисидан) Оидлик, тегишлилик, сабаб, макон каби маъноларни билдиради; ҳақида, юзасидан, сабабли, жиҳатдан.

Бу тўғрида раҳбарлар билан маслаҳатлашмоқ. Пул тўғрисидан бир оз қийналиб қолибди. Эртага бўладиган мажлисдаги масалалар тўғрисида келишиб олдик.

Фазлиддин бу кеча хурсанд эди. Ҳар тўғрида сўзлар, кулар эди. — Ойбек, Танланган асарлар

Сизни сиртдан танирдим, сиз тўғрингизда кўп эшитганман. — К. Яшин, Ҳамза

Тўлаган бинокорлик тўғрисида бир гапга тушиб кеца, уни тўхтатиш хийла қийин эканини билгани учун Бўтабой ҳам қўйиб берди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

от Тўғри эканлик, тўғри ҳолатга эгалик, тўғри бўлишлик.

Ёʻлнинг тўғрилиги. Фикрнинг тўғрилиги. Тўғриликка ўлим ёʻқ. — Мақол

Деворий соат бирга занг урди. Ўрмонжон, бу соатнинг тўғрилигига шубҳаланди шекилли, ўз соатига қаради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳалоллик, тўғрилик, поклик — одамийликнинг зарурий мезонидир. — Газетадан

сфт. айн. Ростгўй.

фл. 1. Тўғри шаклга ёки ҳолга келтирмоқ, тўғри, адил, тик қилмоқ.

Симни тўғриламоқ. Дарё ўзанини тўғриламоқ. Эгилган ўқни тўғриламоқ. Эгри битганни эл тўғрилайди. — Мақол

— Дардингизга даво мен-да! — у қаддини тўғрилаб яна жилмайди. — Ойбек, Танланган асарлар

2. Хато, нуқсон ва шу кабиларни ёʻқотмоқ, тузатмоқ.

Имло хатоларини тўғриламоқ. Талаффузни тўғриламоқ. Соатни тўғриламоқ.

Гулнор айтганига пушаймон қилди, хатосини тўғрилаш учун сўзламоққа мажбур бўлди. — Ойбек, Танланган асарлар

3. Тегишли вазиятга келтирмоқ, тартибга солмоқ, тузатмоқ.

Ёқангни тўғрилаб ол.

Анвар қизнинг юзидан ўпди ва унинг тўзғиган сочларини тўғрилаб, ҳаётбахш кокилларнинг муаттар бўйини узоқ ҳидлади. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

4. Бирор томонга қаратмоқ, рўпара қилмоқ; ёʻналтирмоқ.

Прожекторларни самолётга тўғриламоқ.

Чол у ёқ-бу ёқ суриб ўртадаги ходани хаёл қилинган ип ёʻлига тўғрилаб қўйди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Гулнор умримга эгов бўлди. Яна у Мирзакаримбой хонадонига бошлик бўлиб кеккайсин, ҳеч ким билан сўзлашмасин, туғсин, бойликнинг нишабини ўз томонига тўғриласин. — Ойбек, Танланган асарлар

У хаёл сураркан, кимнингдир кўли елкасига қўйилганини сезиб, дарҳол орқасига бурилди ва юзини юзига тўғрилаб турган Лолани кўрди. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли

Биров ёшга тегади, биров бошқага. Худо юлдузингни ўшанга тўғрилаган экан, чорамиз ёʻқ. — Ойбек, Танланган асарлар

5. с. т. Эпини, иложини қилиб битирмоқ, юзага келтирмоқ, муҳайё қилмоқ; эплаштирмоқ.

Мушкул ишни тўғриламоқ.

Бу ҳақда ташвиш қилманг, ўзимиз тўғрилаймиз.

Ҳо-зир секретарнинг олдига тушгин, у ҳаммасини тўғрилаб беради. — Ойдин, Уялди шекилли, ерга қаради

Наинки, амирзода, бу ишни устод Қавомнинг бир оғиз сўзи билан ҳам тўғриламоқ мумкин — Мирмуҳсин, Меъмор

от Ўзгарувчан электр токини ўзгармас токка айлантирувчи асбоб, қурилма.

Симобли тўғрилагич.

фл. Тўғриламоқ феълининг мажҳул нисбати.