Қидирув

от Қум аралашиб, донадор бўлиб қолган; қумли.

Унинг ери қумоқ. Шунинг учун у доимо бир марта ҳайдалади. — Ҳ. Олимжон, Танланган асарлар

от 1. тар. Эксплуататорлик жамиятининг илк даврларида хусусий мулк, мол қатори олиб-сотилган, бутунлай хўжайинга қарам бўлган, ҳеч қандай ҳақ-ҳуқуқ ва мол-у мулкка эга бўлмаган хизматкор.

— Ойжамол, мана бу ер қул бозори бўлган, — Шерниёз сандиқсозлик дўкони қаршисидаги майдончани кўрсатди. — Ж. Шарипов, Хоразм

Хафа бўлманг, биз ҳақ олмасдан ҳам ишлаймиз. Ахир биз қулмиз-ку, ҳақ талаб қилишга ҳаддимиз борми?! — Мирмуҳсин, Меъмор

2. Умуман, синфий жамиятда эксплуатация ҳамда сиёсий-иқтисодий қарамлик асоратида ҳар қандай ҳуқуқдан маҳрум бўлган, эзилувчи киши.

Қизлар бунда чўри, тул эди, Йигитлар хўр, гадо, қул эди. — Э. Раҳим

3. кўчма салб. Кимсага кўр-кўрона хизмат қилувчи, бўйсунувчи; итоатгўй, малай, хизматкор.

— Маши, — деди Фазлиддин, — лекин шундай яхши қулни улар бизга беришмас, дейман. — Ойбек, Танланган асарлар

— Бизнинг Қамишкапада кўпчилик аёллар ҳали ҳам тўрт девор ичида эрларига қул бўлиб келмоқдалар, — деди Гулсум. — П. Турсун, Ўқитувчи

4. кўчма Бирор кимсага, нарсага қаттиқ берилган, дарди, хаёли ўшанда бўлган киши, унинг фидойиси.

Яхши гапнинг қулиман. Ўз қарашларининг қули.

Сен ҳам от қулига ўхшайсан. — Ойбек, Танланган асарлар

орамизда Мирҳайдар деган кеча-кундуз фақат овқатни ўйлайдиган, қорнининг қули бўлиб қолган бир йигит бор эди. — О. Ёқубов, Излайман

Мангуга қолай, дея шуҳрат қули Искандар Юксак тоққа ўзининг суратини солибди. — А. Орипов, Юртим шамоли

5. Банда.

Худо хабар олсин жами қулидан — Ҳасанхон

Ё худо, бу гуноҳкор ўғлимга ўзинг тавфиқ бер ва мен қулингни кечир. — Ойбек, Нур қидириб

от 1. Бир-бири билан бирлашмайдиган, майда заррачалардан ташкил топган чўкинди тоғ жинси (асосан қурилишда ва қурилиш материаллари ишлаб чиқаришда хомашё сифатида фойдаланилади).

Қумдан қўрғон бўлмас. — Мақол

Тут дарвоза олдига тўкилган қумда ўйнаб ўтирган болакайларга бирпас завқ билан қараб ўтирди. — Н. Аминов, Суварак

Қурилиш материаллари оёқ остида тўкилиб, оҳак қумга, қум тупроққа қоришиб кетади. — Муштум

2. айн. Қумлик.

Карвонлар қумда адашиб, саргардон бўлмайдилар. — Мирмуҳсин, Меъмор

Бир йигит чироғи ўчирилган мотоциклини қуюндай учириб, қум ичкарисига кириб кетди. — С. Сиёев, Ёруғлик

3. сфт. Қумга ўхшаш, майда.

Қум шакар.

Жўрапошша бўйнидан қум марварид маржонини чиқарди-да, ипини шарт-шурт узиб, марваридларни кигизга тўкди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

2. Давра; партия, гал (баъзи ўйинларда)

Майли, икки қур ўйнайман-да, кетаман — С. Нуров, Майсаларни аёз урмайди

3. Гуруҳ, давра

Яғрин ташлаб, елвагай, мағрур, бепарво, Бир қур йигитлар келар, енгил худди пар — Ғ. Ғулом

Самадлар кириб ўтиргандан буён уч қур янги меҳмонлар келиб кетган — Ғ. Ғулом, Ёдгор

от 1. Бойлик, бахт; барака.

Чақмоқ чақсин момақалдироқ, Майли кўкни қопла-син булут, Шалоладай булутинг оппоқ, Ёғдиради сероблик ва қут. — Ю. Шомансур

— Ишимизга қут киряпти — деди — Ўктам. Ойбек, Олтин водийдан шабадалар

2. Юз (бет)нинг ранги.

Энди хотиннинг ранг-қути жойига келган ва башарасидан қўрқиш аломати ёʻқолган эди. С. — Айний, Қуллар

от Куёв ва келиннинг ота-оналари (бир-бирларига нисбатан).

Хотин қуда. Эркак қуда.

Қудалар ўртасида рўй берадиган англашилмовчиликлар, жанжаллар аксар вақт музокара ва муроса ёʻли билан ҳал қилинади. — Ойбек, Танланган асарлар

Қудаларингни нима билан кутишни бўлса ўзинг биласан: туя сўйиб чорлаганингда ҳам келмайдирган кишилар. — А. Қодирий, Ўтган кунлар