Қидирув

рвш. 1. Бирор нарсанинг бошқалардан илгарида турган, олдинги вазиятни ишғол этган қисми, кишиларнинг энг олдингиси, сараси, кўзга кўрингани.

Энди Зайнаб бўйи етиб қолди. Юртимизнинг мана энг олди. — Ҳ. Олимжон

2. Бирор иш ёки ҳолатнинг бошланиш арафаси, яқин етган пайти.

Уйқу олди. Қиш чиқар олди. Ёз олди.

Ҳой, келинг! Олди ёз, деразаси қурилса бас-да, печкасиз ҳам уй ҳаммом бўлиб кетади. — Н. Сафаров, Олияхон Султонова

фл. 1. Нарсани ушлаб ёки бирор асбоб билан тутиб қўлга киритмоқ.

Ариқдан сув олмоқ.

Саодатхон капалак ушлагандек эҳтиётлик билан қутичани қўлига олди. — С. Зуннунова, Олов

Ўзбек ойим бурчакда бола кўтариб ўтирган Зайнабдан чақалоқни олиб, уни жомни тўкиб келишга буюрди. А. Қодирий, — Ўтган кунлар

Ёʻлчи кетмонни олиб, ишига жўнади. — Ойбек, Танланган асарлар

2) келишмоқ, розилигини олмоқ.

3. Қабул қилмоқ; ёлламоқ.

Ишга олмоқ. Болага энага олмоқ.

4. Бўшатмоқ, бекор қилмоқ, туширмоқ.

Сизни бугундан бошлаб ишдан олдик.

У аввалги директоримизнинг бошига туҳмат ёғдириб, ишдан олдирди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати

5. Қирқиб, кесиб, тортиб, суғуриб чиқармоқ.

Тирноқ олмоқ. Қўйнинг жунини олмоқ. Соч олмоқ. Оёққа кирган тиканни олмоқ.

[Али охун] Дўпписи ичига тўғналган игнани олди. — Ойбек, Танланган асарлар

6. Ечмоқ, солмоқ.

Хотин бошидан жун рўмолини олди-да, бир-икки қоқиб, яна ўради. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

7. Туширмоқ, бўшатмоқ; холи қилмоқ.

Елкасидан юкини олмоқ. Машинадаги яшикларни олмоқ.

Уста Олим отнинг жиловидан қўлини олиб, сўради — А. Қодирий, Ўтган кунлар

8. Қўлга киритмоқ; эга бўлмоқ.

Даромад олмоқ. Пахтадан мўл ҳосил олдик.

[Ёʻлчи] Икки ярим йил бойнинг бўйинтуруғини судради. Нима олди? — Ойбек, Танланган асарлар

Феруза Йигиталиева шу олимпиада-да бир йил биринчи ўринни олди. — С. Аҳмад, Юлдуз

9. Емоқ, емоқ-ичмоқ, тановул қилмоқ.

Ҳаммаси сизнинг тегишингиз, ҳеч кимга қараманг. Балиқни олинг! — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

10. Ўзига сингдирмоқ, қабул этмоқ.

Рангни яхши оладиган ипак.

11. Пайдо қилмоқ, ҳосил этмоқ, йиғмоқ.

Яра йиринг олибди. Ғўзалар кўсак олди.

12. Айтмоқ, куйламоқ.

“Насруллойи”, Гиря ол! Ибодхўжа, Фиғонни ол! — Шукрулло, Сайланма

Зўр қўшиқлардан биттасини ўрганиб, катта тўйда ўртага чиқиб, бир олайки. — А. Кўчимов, Ҳалқа

13. Уйланмоқ, хотин олмоқ.

[Зуҳра:] Ёш қизни олганинг бир сари, энди буни ўқишдан қўйиб, курортга олиб кетаётганинг нимаси? — А. Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

14. Харид қилмоқ.

Бу палтони неча пулга олдингиз? Ҳовли олма — қўшни ол. — Мақол

Анча нарса олдик Сенга бир жўра беқасам. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

15. Қўлга киритмоқ, қозонмоқ.

Обрў олмоқ. Эркинлик олмоқ. Дарсдан аъло баҳо олдим. Илмий даража олмоқ. Олқиш олган омондир, қарғиш олган ёмондир. — Мақол

Ўн беш кунлик синовдан кейин тракторчи номини олдик. — А. Қаҳҳор, Хотинлар

16. Кетказмоқ, ёʻқотмоқ.

Чаённинг заҳрини чаён олади. — Мақол

Фотиҳадан кейин Офтоб ойим куёвга қатиқ олиб чиқди ва Отабекнинг ичмаганига ҳам қўймай, ичингиз, ёʻл ғуборини оладир, деб қистай бошлади. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

17. Қопламоқ, чулғамоқ, ўрамоқ, тутмоқ.

Тўқайни ўт олган. Кабобнинг ҳиди бутун ҳовлини олди. Мени иситма олди.

Сен бундан кетмайсан омон, ўнгу сўлни олса туман. — Ёдгор

18. Эгалламоқ, ишғол қилмоқ, банд этмоқ.

Роял кўп жойни олди. Гўрўғли келиб, фалон шаҳарни олибди, деса семириб, эшикдан ичкарига базўр кираман. — Гулихиромон

Можаро устига Фосиҳ афанди кириб қолди. У тўғри айвонга чиқиб, мингбошининг пинжидан жой олди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

19. Қамаштирмоқ.

Тонг ёришиб, қамиш поялари офтоб тиғида лов-лов ёнаётганга ўхшаб кўзни олади. — С. Аҳмад, Уфқ

20. Етакчи феъл сифатида от туркумидаги сўзлар билан бирикиб, қўшма феъл ясайди, масалан,

амал олмоқ, авж олмоқ, аланга олмоқ, баҳра олмоқ, бош олмоқ, ёнини олмоқ, ёш олмоқ.

21. Равишдош шаклида бошқа феъллар билан бирикиб, қўшма феъл ҳосил қилади, масалан

олиб бермоқ, олиб бормоқ, олиб келмоқ, ола билмоқ, ола бошламоқ, ола келмоқ. Узум сув олиб қолди.

22. -и(б) аффиксли равишдошлар билан бирикиб, қўшма феъл ҳосил қилади ва иш-ҳаракатнинг ўзи учун бажарилганлигини билдиради, масалан

билиб олмоқ, тортиб олмоқ, етиб олмоқ, йиғиб олмоқ, суғуриб олмоқ, ёза олмоқ, қила олмоқ.

кт. Қизил, қирмизи

Ол юзли

от 1. Нарсаларнинг кузатувчига қараган қисми; пеш, юз.

Бинонинг олдига шиорлар осилган. Кўйлакнинг олди узунроқ бўлибди.

От олд оёқларини ирғитиб сапчиди-да, шамолдек учиб кетди. — С. Аҳмад, Уфқ

2. Нарсаларнинг илгари томонидаги ёки қисмидаги жой, ўрин.

Уйнинг олдини супуриб, жой қилмоқ.

Мастонга араванинг олдидан жой беришди. — А. Қаҳҳор, Мастон

3. (3-шахс бирлик шаклда) Бирор иш-ҳаракат, воқеа-ҳодиса ва шу кабилардан олдин бўладиган, рўй берадиган, ўтказиладиган.

Байрам олди мусобақаси. Сайлов олди кампанияси.

4. 3-шахс эгалик ва жўналиш, ўрин-пайт, чиқиш келишиклари аффикслари билан кўмакчи вазифасида қўлланади (олдида, олдидан).

рвш. 1. Олд томонда, олдинда; илгари.

У мендан олдин. Олдин турмоқ.

Шу пайтда олдин кетаётган ёʻловчи ташийдиган автобус тўхтади. — С. Зуннунова, Олов

2. Дастлаб, биринчи галда.

Қўрққан олдин мушт кўтарар. — Мақол

У ёққа боргани ҳаммадан олдин бу янги ўқитувчиларнинг ўзлари уялишлари табиий эди. — П. Турсун, Ўқитувчи

3. кўм. (чиқиш келишиги билан) Муқаддам, илгари, аввал, бурун.

Овқатдан олдин. Сиз келмасдан олдин. Бундан бир йил олдин.

Ундан олдин Тўланбой жавоб қилди. — С. Аҳмад, Уфқ

Илгари, олдин.

Чой олдидан. Уруш олдидан.

Мансур хайрлашиш олдидан эшик ёнида туриб секингина: — Бир ёққа борсангиз, Зулайҳо опангизга айтиб кетинг, — деди. Ў. — Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол