ot
1.
Kishining his-tuygʻu va kechinmalari manbai; yurak, qalb, dil.
Koʻnglida yaxshi niyatlari koʻp.
Koʻnglim quvonchlarga toʻldi.
Baxt, iqbol, farovonlik orzulari koʻngilda toʻla, ammo bu damda bir parcha chapatiga zorlik qanday musibat. — Oybek, Nur qidirib
[Zaynab:] — Koʻnglimda tariqdek yomonlik boʻlsa, ertagacha yetmayin. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Nigoraning koʻnglini qandaydir gʻamgin his-tuygʻular egallab oldi. — S. Anorboyev, Oqsoy
Aslida esa hozir uning koʻnglida bir-biriga zid, asov tuygʻular junbishga kelib, jism-u jonini goh bezovta qilsa, goh halovatli kechinmalarga gʻarq etayotgan edi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
2.
Feʼl-atvor, xarakter, xulq.
Jahldan tushgandan keyin yana yumshab qolasiz, rais, koʻnglingiz boʻsh. — S. Ahmad, Qadrdon dalalar
- Bir koʻngli Bir qur taxmin qilib, ichida gumonsirab, bir xayol bilan.
Bir koʻngli, bu gapni qozi topib kelgandir, deb oʻyladi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otgunchaBorgan yerigacha kuydirib bordi. Bir koʻnglim, Zahar berib qoʻydimi? deb qoʻrqdim. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngil bermoq 1. Berilmoq, mehr qoʻymoq.
Yaxshilik koʻr, yomonlikni koʻrmagin, Bevafo dunyoga koʻngil bermagin. — Oysuluv ;Men tunukasoz ustamning qiziga koʻngil bergan edim — K. Yashin, HamzaBir nechuk nomardga koʻngil bermagin — Alpomish
- Koʻngil yozmoq (yoki ochmoq) Gʻam-gʻussani tarqatmoq, unutmoq, xursandchilik qilmoq, oʻyin-kulgi, sayr va shu kabilar bilan dilgirlikni tarqatmoq.
Bamaʼni odam bilan gaplashib, koʻngilni yozmoq.Malika koʻngil yozish uchun tez-tez ovga chiqar ekan. — BulbuligoʻyoQoʻshiq kishining koʻnglini ochadi. — N. Safarov, Sharq tongi
- Koʻngil yormoq Dilidagi gaplarni aytmoq.
Shuning uchunmi dardini kimga aytishni bilmay qolgan kezlarda Avaz Mutribni sogʻinadi, unga koʻngil yoradi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
- Koʻngil ovlamoq 1. Oʻziga moyil, rom qilishga intilmoq.
Koʻzingni suzib, ovloqda Poʻlatjonning koʻnglini ovlab yurgan emishsan. — S. Ahmad, Qadrdon dalalarToʻraxoʻja oʻrtoqlarining koʻnglini ovlashni biladigan, oʻta madaniyatli bola edi. — D. Nuriy, Osmon ustuni
- Koʻngil soʻramoq Kishi boshiga biror musibat yoki tashvish tushganda, undan hol-ahvol, kayfiyat va shu kabilar haqida soʻramoq.
Ali meshkobchi keyinchalik Nizomiddinning hibs etilib, Ixtiyoriddinga tashlanganini eshitib, erta bilan kelib, Meʼmorning koʻnglini soʻradi. — Mirmuhsin, MeʼmorYodgorboyning nobud boʻlganidan bular bexabar ekan, toʻgʻri kelib, kampirdan koʻngil soʻrabman. — A. Qahhor, Asror bobo
- Koʻngil uzmoq Bahridan oʻtmoq, kechmoq, ajralmoq, tashlab ketmoq.
Bir yogʻi bular, qolaversa, volidamizning qabrlaridan koʻngil uzolmay, Kapsanchilarda qolib ketdim. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻngil uchun Hurmat yuzasidan; hech boʻlmasa, shunchaki, til uchida.
Shahidbek goʻyo koʻngil uchun yana: — Koʻp yaxshi ekan! — deb qoʻydi. — A. Qodiriy, Mehrobdan chayon
- Koʻngil xushi Oʻzining xursandligi, vaqtichogʻligi uchun xizmat qiladigan ish-harakat yoki narsa; xursandlik, vaqtichogʻlik vositasi.
Qiz boʻlsa ham, koʻngil xushi, farzand kerakdur yigitga. — Qoʻshiqlar
- Koʻngil qoʻymoq (yoki bermoq) Mehr-muhabbat bogʻlamoq, sevmoq.
Yigit shu qizga koʻngil qoʻydi.— Koʻngil berganimni, yaxshi koʻrganimni oʻlganidan keyin yana ham aniq bildim. Hech kimdan uyalmay, bagʻrimga bosib yigʻladim, — dedi Hoji xola. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngilga tugmoq
- Koʻngli aynimoq Toʻsh oldi sohasi va halqumda oʻziga xos noxushlik his etmoq; behuzur boʻlmoq.
Yoqimsiz hiddan koʻngli aynidi.
- Koʻngli bor 1. Xohishi, mayli bor; moyil.
Shu yerda qolib ishlashga koʻngli borligini birdan aytishga boʻyni yor bermay oʻylandi. — H. Nazir, Odamning qadriUnday desa, Soliyaning pichingida ham jon bor. Axir ilgarilari aka demas ediku? Koʻngli bormikin-a? — S. Anorboyev, Sherali sevib qoldi
- Koʻngli buzilmoq Kayfiyati buzilmoq; qattiq xafa boʻlmoq, qaygʻuga choʻmmoq; dili ogʻrimoq, dili gʻash tortmoq.
Dutor chalib oʻtirsam, Ipi uzilib ketdi, Yor seni oʻylab tursam, Koʻnglim buzilib ketdi. — QoʻshiqlarAkasining bu harakatidan Raʼnoning koʻngli buzilib, qovogʻini soldi-yu, arazlagancha hovliga tushib ketdi. — H. Nazir, Soʻnmas chaqmoqlarXondan boshqacha muomala kutgan Zuhra begim toʻsatdan koʻngli buzilib, koʻziga yosh oldi. — P. Qodirov, Yulduzli tunlar
- Koʻngli buzuq 1. Fikri, niyati yomon, yomonlik qilishni oʻylovchi;
Koʻngli buzuq boʻlsa, bolam, shod ayla, Yiqilganni, bolam, sen bosib oʻtma. — Ravshan
- Koʻngli boʻlmaslik Koʻngliga toʻgʻri kelmaslik, biror ishni bajarishga botina olmaslik; maʼqul koʻrmaslik.
Ibn Yamin ustozining vafotidan soʻng, uning oilasini tashlab ketishga koʻngli boʻlmadi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻngli boʻshamoq Gʻam-tashvishdan yengillanmoq, koʻngli yorishmoq.
Yigʻlab-yigʻlab, koʻngillari ancha boʻshagandan keyin: — Hasanjon bularni qayerdan topdinglar [dedi]. — E. Raimov, Ajab qishloq
- Koʻngli joyiga (yoki oʻrniga) tushmoq Xotirjam boʻlmoq, tinchlanmoq; taskin topmoq.
Gʻulomjon hali qoʻshnisi terim boshlamaganini koʻrib, koʻngli ancha joyiga tushdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngli yoʻq 1. Mayli, xohishi yoʻq; moyil emas, istamaydi.
Aslida Shodmon otaning beshikka koʻngli yoʻq edi. — H. Nazir, Koʻrmana
- Koʻngli keng 1. Har narsaga siqilavermaydigan, tashvish tortavermaydigan.
U koʻngli keng, vazmin boʻlishni, ancha-muncha narsani ichiga bemalol sigʻdirib, hech narsa koʻrmagandek boʻlib yurishni havas qiladi. — P. Qodirov, Uch ildiz
- Koʻngli koʻtarilmoq (yoki oʻsmoq) Ruhlanmoq, ruhi, kayfiyati koʻtarilmoq, ruhi yengil tortmoq; xursand boʻlmoq.
Sidiqjon isitmasi tushganidanmi yoki kampirning mehribonchiligidanmi, koʻngli koʻtarilib, taʼbi ochilganidanmi, juda yengil tortdi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻngli koʻtarmaydi 1. Xohlamaydi, yoqtirmaydi, tabiatiga toʻgʻri kelmaydi.
Qarindoshlar, qoʻshnilar — hech kim yoqmas, hech narsani koʻngli koʻtarmas, hech narsani istamas edi. — Oybek, Nur qidiribYogʻli ovqatni koʻnglim koʻtarmay qoldi.
- Koʻngli ochiq yoki ochiq koʻngil 1. Istagini, xafa yoki xursandligini yashirmaydigan; tortinmay gaplashaveradigan.
Yoʻlchining koʻngli ochiq, sodda yigit ekanini bilib, bolalar birin-sirin yaqinlasha boshlaydilar. — Oybek, Tanlangan asarlar ;odamlarga juda mehribon, koʻngli ochiq, qotmagina chol edi. — S. Karomatov, Oltin qum
- Koʻngli oq yoki oq koʻngil Birovga yomonlikni istamaydigan; begʻaraz, yuragi toza, sofdil.
Oq koʻngil odam.— Salimboyvachchadan qilcha shubhalanmang, — qatʼiy dedi Tantiboyvachcha, — uning koʻngli oq. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Koʻngli ogʻrimoq Xafa boʻlmoq, ranjimoq.
- Koʻngli sovimoq (yoki qolmoq, qaytmoq) Avvalgi yaxshi munosabati, mayli yoʻq boʻlmoq, ixlosi qaytmoq, sevmaydigan, yoqtirmaydigan boʻlib qolmoq.
Doʻstidan koʻngli sovidi.[Abdishukurning] Keyin Madrasa ilmlaridan koʻngli soviy boshladi, chunki imom boʻlish uni sira qiziqtirmadi. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Koʻngli sof (yoki toza)
[Gulnor:] Oʻzimdan ortiq sizga ishonaman. Siz koʻngli toza yigit, bilaman. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Koʻngli sust ketdi Juda ham havasi keldi, totib koʻrgisi, yegisi yoki ichgisi keldi.
Anorga koʻnglim sust ketdi.
- Koʻngli tinchidi
- Koʻngli tor 1. Har narsaga siqilaveradigan, tashvishlanaveradigan; serjahl;
- Koʻngli tosh yoki tosh koʻngil Rahm-shafqati yoʻq, berahm, shafqatsiz; bemuruvvat.
[Fotima:] Zolim, rahmsiz, tosh koʻngil! — S. Ayniy, Qullar
- Koʻngli toʻlmoq Mamnun boʻlmoq; qanoat hosil qilmoq, tinchlanmoq.
Muhiddin aka allanimadan xursand boʻlib, koʻngli toʻlib chiqib ketdi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻngli toʻq Gʻam-tashvishdan xoli, xotirjam.
Elga qoʻshilganning koʻngli toʻq, eldan ajralganning beti yoʻq. — Maqol— Bektemirdan koʻnglim toʻq, — dedi Ali tajang, — kallasi ishlaydi. — Oybek, Quyosh qoraymasIshonchlaringizni oqlayman, koʻngillaringiz toʻq boʻlsin. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngli xira
U smena oxirida bir oz yengil tortdi-yu, lekin koʻngli hamonxira edi. — A. Muxtor, Tugʻilish
- Koʻngli chopmoq 1. Tabiatiga, didiga mos kelmoq, muvofiq deb bilmoq, yoqtirmoq.
[Gulsumbibi:] Duradgor yigitning onasi qatnay-qatnay, tinka-madori quridi. Ayniqsa, oʻshanga koʻnglim chopgan edi. — Oybek, Tanlangan asarlar ;— Qaygʻurma, Oftob kuyoving bunchalik suluv boʻlsa chimildiqda pechakguldek boʻlib, eriga chirmashganini koʻrarmiz! — Oh, opajon, — dedi umidsizcha oyim, — mening bunga koʻnglim chopmaydi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
- Koʻngli choʻkmoq Ruhi tushib ketmoq, umidsizlikka berilmoq; oʻksimoq, afsuslanmoq.
Bolaning koʻngli choʻkdi.Hayotning koʻngli choʻkib ketdi, lekin umid ipini uzgisi kelmadi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngli yumshamoq Achinib rahmi kelmoq; achchigʻidan, qahridan tushmoq.
Mehri yurak-yuragidan ezilib, dadasining koʻnglini yumshatish yoʻllarini qidirardi. — Sh. Rashidov, Boʻronday kuchli
- Koʻngli yumshoq yoki yumshoq koʻngil
- Koʻngli yarim (ta) Gʻam-tashvish bilan ruhan ezilgan, dilshikast.
— Qoʻy endi, ozor berma, koʻngli yarimta, — degan edi, Asrorqul qayta avj oldi: — Koʻngli yarimta boʻlsa, miyasi ham yarimtami? — A. Qahhor, Asror bobo
- Koʻngli oʻksimoq Xafa boʻlmoq, maʼyuslanmoq.
Qizning atrofga javdirab turgan koʻzlari xomush yerga boqdi. Qiz koʻngli oʻksidi. — S. Ahmad, Mehribon
- Koʻngli qattiq yoki qattiq koʻngil
Shu yoshga kelib, otalik mehrini juda kam koʻrsatgan qattiq koʻngil otaning yuragi birdan erib ketdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻngli qora ayn. ichi qora
Qaysi koʻngli qoradan chiqdi bu gaplar? — A. Muhiddin, Koʻngillar
- Koʻngli gʻash Taʼbi xira, biror narsadan tashvishli, bezovta, notinch.
Koʻngli gʻash, boyagi quvonchli, shirin, ammo tagi yoʻq xayollardan asar ham qolmagan edi. — O. Yoqubov, Muqaddas
- Koʻngliga kelmoq 1. Oʻzicha oʻylamoq, xayolidan oʻtmoq.
Zoʻrlikni koʻngilga keltirmang. — Sh. Toshmatov, Erk qushiOʻzing bilasan. Axir shunday boʻladi, deb koʻnglimga keltiribmanmi?! — P. Tursun, OʻqituvchiBu gapingiz notoʻgʻri, qori, sizning ilmingiz eskicha ilm Koʻnglingizga kelmasin-u, izvoshga eshak qoʻshib boʻlmaydi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻngliga ogʻir olmoq
Qoʻying-chi oʻzingiz har bir narsani koʻnglingizga ogʻir ola berar ekansiz. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarQalmoqlarning koʻzicha, sen mendan zoʻr boʻlgin, qanday siyosat qilib gapirsang ham, men koʻnglimga ogʻir olmayman. — Alpomish
- Koʻngliga tegmoq (yoki urmoq)
Bular hammasi ham koʻngilga urdi, shekilli, gulzorlar boʻylab bogʻni aylana boshladi. — Oydin, Fonar tagida.
- Koʻngliga qaramoq Raʼyiga, xohish-istagiga muvofiq ish tutmoq.
Mana shunaqa-da, bolaning koʻngliga qarayversangiz, haddidan oshib ketadi. — Oydin, Oʻzi monand
- Koʻngliga qil (ham) sigʻmaydi
- Koʻngliga qoʻl solib koʻrmoq
- Koʻnglida kiri yoʻq
Yuragida bori yuziga tepib turadigan bunday kishilarni, koʻnglida kiri yoʻq, deb maqtaydilar. — P. Qodirov, Uch ildiz
- Koʻnglidan kechirmoq (yoki oʻtkazmoq) Xayolidan oʻtkazmoq, oʻylamoq.
Endi bu hayot nimaga kerak? degan fikrni koʻnglidan kechirgandi. — O. Yoqubov, Tilla uzukTegirmonga tushsa, tirik chiqadigan odam, deya koʻngildan oʻtkazardilar. — Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli
- Koʻnglidan chiqarmoq 1. Butkul unutib yubormoq; oʻylamay, eslamay qoʻymoq.
Aslida esa Xolmurod sevgan qizidan hali-veri judo boʻlishni ham, u ni koʻnglidan chiqarib yuborishni ham istamasdi. — P. Tursun, OʻqituvchiBola bechoraning dilini ogʻritgan edim Oʻlmasam. bir yaxshi ish qilib, koʻnglidan chiqarib yuboraman. — S. Ahmad, Qadrdon dalalar
- Koʻnglini buzmoq Xafa, gʻamgin qilmoq, gʻamga botirmoq.
Bir yosh ayolning gʻam va hasrat bilan toʻla yor-yori alohida eshitilar, odamning koʻnglini buzar edi. — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Koʻnglini koʻtarmoq (yoki oʻstirmoq) Dilini chogʻ qilmoq, xursand qilmoq, yaxshi kayfiyat bagʻishlamoq; ruhlantirmoq.
Bemorning koʻnglini koʻtarib, kechqurun uyiga qaytdi. — T. Ashurov, Oq otBirovi yillab saqlagan yilqi moyi topib kelib, toʻpigʻini silaydi, birovi qiziq-qiziq gaplar aytib, koʻnglini koʻtaradi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik— Xafa boʻlmang, Toʻxta xola, koʻpga kelgan toʻy, — dedi Bozorov, uning koʻnglini koʻtarish. uchun. — I. Rahim, Chin muhabbatBu gap Jumanning koʻnglini oʻstirib yubordi. — A. Muxtor, Tugʻilish
- Koʻnglini olmoq 1. Xursand qilmoq.
Men birov bilan oshnachilik qilsam, undan jonimni ham ayamay, koʻnglini olmoqqa tirishaman. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar[Sidiqjon:] Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan keladi. Inʼomjonga Qizimning koʻnglini ol, eridan chiqarib, senga beraman, degan kishidan keladi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻnglini ogʻritmoq Xafa qilmoq, ranjitmoq.
Uka, men uch-toʻrt kundan keyin Fargʻonaga joʻnayman. Lekin san cholning koʻnglini zarracha ogʻritma, durustmi? — Oybek, Tanlangan asarlar.
- Koʻnglini topmoq Istak-xohishiga mos tushadigan ish yoki harakat bilan oʻziga moyil qilmoq, oʻzidan xursand qilmoq.
Kattarogʻini aka de — qoʻltigʻiga kir, kichikrogʻini uka de — qoʻltiqqa ol, koʻnglini top. — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Koʻnglini eritmoq Dilini, qalbini eritmoq, yumshatmoq.
- Oʻrgangan koʻngil oʻrtansa qoʻymas Kishi biror narsaga oʻrganib, odatlanib qolsa, garchi u ziyon boʻlsa ham, uni tark etolmaydi, degan maʼnoda ishlatiladigan matal (asosan yaramas odatlar haqida).
