Қидирув

фл. Кесмоқ феълининг мажҳул ва ўзлик нисбати.

фл. 1. Тиғ билан танаси, этини тилмоқ, тилиб ичига кирмоқ.

Бетини устара кесмоқ. Товонини шиша кесмоқ.

Қўлингизга нима қилди, Шокирбек? — Пичоқ кесиб кетди —

Ёмон кесдими? — А. Қодирий, Ўтган кунлар

2. Тиғли асбоб билан бўлакларга ажратмоқ, бўлакламоқ; қирқмоқ.

Нонни кесмоқ. Қовунни кесмоқ. Қазини кесмоқ.

Ҳар вақт мақтайдиган пичоғини қинидан суғуриб, тарвузни кесди. — Ойбек, Танланган асарлар

Зиёдахон шитоб билан угра кесар экан, унга [Сидиқжонга] бир қараб қўйди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

3. Ортиқча, кераксиз қисмни тиғ билан олиб ташламоқ.

Ток кесмоқ. Гул кесмоқ.

Одатда, кучук боланинг қулоғини, думини кесишади. Чунки бунинг уларга фойдаси бор. — Ш. Холмирзаев, Оғир тош кўчса

Чўлоқ бўлиб юртимга қайтганимдан қайтмаганим берироқ эмасми?. Қарорим шу: оёғимни кесмайсизлар. — Н. Сафаров, Оловли излар

Оғриса ҳам, ярани ўз вақтида кесиб ташлаган яхши. — А. Мухтор, Бўронларда бордек ҳаловат

4. Канал, ёʻл ва шу кабилар қуриш учун ёки ер очиш мақсадида баландликни ковлаб, қазиб, ёриб, орасини очмоқ.

Адирни кесиб, ёʻл қурмоқ.

Оқбўра олислик қилса, тоғни тешиб ўтирмай, кесиб ўтказардик [сувни]. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

5. кўчма Бирор жойнинг ўртароқ қисмидан, орасидан тиккалаб ёʻл олмоқ, ёʻналмоқ.

Ҳуши ўзига келган Бўта, бировнинг қўрғонига бемаҳал мўралаб турганидан хижолат бўлиб, толзорни кесиб, орқасига қайтди. — С. Аҳмад, Ҳукм

Булар [жангчилар] шағал тўкилган катта ёʻлни кесиб ўтиб, адирга томон чиқиб кетаётганда, ботаётган қуёшнинг ҳорғин нури рўпарадаги қорли тоғ чўққисини бир лаҳза қизартирди-да, сўнди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз

6. Баданга (унинг бирор аъзосига) қаттиқ, таъсирини ўтказмоқ (асосан, совуқ ҳақида).

Кучли изғирин қулоқларни кесади, совуқдан оёқларнинг бармоқлари увушади. — Ойбек, Танланган асарлар

Кейин Йигитали, баданларини сув кесиб юборди шекилли, эринибгина қирғоққа чиқиб чалқанча тушиб ётди. — Д. Нурий, Осмон устуни

7. кўчма Орага луқма ташлаб, гапни бўлмоқ, тўхтатмоқ.

Ёʻлчи ҳали гапини битирмаган эди, Мирзакаримбой уни кесди: — Бир терининг ичида қўй неча озиб, неча марта семиради, — деди салмоқланиб бой. — Ойбек, Танланган асарлар

8. с. т. Белгиламоқ (масалан, нархни).

Улгуржи савдогарларга сотиладиган молларнинг нархини Ҳожи Ҳамдам кесиб берарди. — М. Осим, Элчилар

9. с. т. Жазога ҳукм қилмоқ.

Суд ўғрини беш йилга кесди.

[Амаки Фотимага:] Энди эшикдан бир қадам нари жилма, пичоқни тўрт жойингга ураман Кейин, майли, ҳукуматинг мени кесадими, осадими, нима қилса қилаверсин! — П. Турсун, Ўқитувчи

Прокурор, отиб ўлдирилсин, деган эди, суд., етти йилга Сибирга кесди. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

10. кўчма Пасайтирмоқ, қайтармоқ, ёʻқ қилмоқ.

Кун мисдай қизиб кетган, фақат адир ва сойлардан келган шабада куннинг тафтини кесиб, одамларга ором бериб турмоқда. — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар

Аччиқни аччиқ кесади дегандек, дадасининг бу сўзлари ташқаридаги совуқни кесди шекилли, Сувонжон эшикни куч билан очиб, ўзини бўроннинг қучоғига отди. — С. Анорбоев, Оқсой

11. этн. кам қўлл. айн. Кестирмоқ 2.

Лекин маҳалламизда газета ўқийдиган бир шумтака бор, у ҳароми: — Султонбекдек бир давлатманд ўз ўғлини мавлуд тўйи билан кесди, деб газетага ёзаман, — дейди. — Ойбек, Танланган асарлар

от 1. Қотган, қуриган лой бўлаги.

Ичкаридан ҳам чертиш товуши эшитилгандан кейин, ердан бир кесак олиб, деразага катта ҳарф билан мен сўзини тескари ёзди. — С. Айний, Қуллар

Девор устида турган ўн икки ёшлардаги бир қиз девордан кесак кўчириб олиб, мулла Норқўзига ўқталди. — А. Қаҳҳор, Майиз емаган хотин

2. шв. Гувала.

Кесак қаламоқ. Кесак девор.

3. кўчма Ҳис-туйғуси ёʻқ, ҳушсиз; ҳеч нарсадан таъсирланмайдиган (кесакка нисбат берилади).

— Қиз билан бошлашиб, [Қосимовнинг] уйига кираман, жиғига тегаман, қани, рашк ўти бормикан вужудида. Агар ғирт кесак бўлса, ўзидан кўрсин, — деди Аҳмад. — А. Мухтор, Давр менинг тақдиримда

— Ёрмат, одаммисан, отамисан! — деб бақирди элликбоши, — ўл, кесак! — Ойбек, Танланган асарлар

рвш. Кесилган.

Азизбек мудофеларнинг саломларига жавоб қайтаришни ҳам унутиб, кўзини кесик бошларга тикди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Қоплон! десагина, кесик думини ликиллатиб, югуриб келади. — Шуҳрат, Жаннат қидирганлар

от 1. Кесилган бўлак (карж, бурда ва шу кабилар).

Бир кесим нон.

Ҳаёт эса қимтиниб, тортиниб, онда-сонда бир кесим қовун олади-да, бир тишлаб, яна коса четига қайтариб қўяди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

Жек ҳамон тумшуғини чўзиб, кўзлари мўлтираб ётар, олдидаги сирли косада турган колбаса кесимларига қарамасди. — Ш. Холмирзаев, Бодом қишда гуллади

2. тех. Бирор жисмни текислик билан кесиш натижасида ҳосил бўладиган юза.

Силиндрнинг кўндаланг кесими доирадир.

3. тлш. Гапнинг бош бўлакларидан бири; гапнинг асосини ташкил этиб, эга ифодалаган шахс, предмет ва ҳодисанинг ҳаракатини, ҳолати ёки белгисини билдирувчи бўлак.

от 1. Кесиб, қирқиб тайёрланган, ажратиб олинган.

Кесма милтиқ.

Бир оздан кейин шоир иккита нон ва жуда нафис ишланган гулдор лаганчада кесма ҳалво олиб чиқди. — Ойбек, Навоий

Дастурхон ёзиб икки коса кесма ош олиб чиқди. — М. Осим, Тилсиз гувоҳ

2. мат. Тўғри чизиқнинг икки нуқтаси орасидаги ва шу нуқталарни қўшиб ҳисоблагандаги қисми.