от 1. 1 Инсон фаолияти билан боғлиқ, унинг меҳнати билан амалга ошадиган, бажариладиган нарса.
Далада иш кўп. Бор-ёʻғи бир кунлик иш қолди. Ишлайман деганга иш топилади. Хайрли иш. Машаққатли иш.
Ишлай десам — иш бўлмаса, деҳқончилик қилай десам — ер бўлмаса. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Ёʻлчи ишга разм солиб, қайдан бошлаш кераклигини ўйлади. — Ойбек,Танланган асарлар
— Ҳай Адол, қиз болаларни фронтга олмас эмиш. — Қизларни ҳам олаверса, даладаги иш кимга қолади. — И. Раҳим, Чин муҳаббат
2. Ишнинг ижроси, иш устидаги фаолият, меҳнат.
Ишдан қолдирмоқ. Ишга киришмоқ. Иш иштаҳа очар, дангаса ишдан қочар. — Мақол
Қари келса — ошга, ёш келса — ишга. — Мақол
Улар меъморга кўзлари тушиши билан, бир дақиқа ишни тўхтатиб, бош ирғаб салом беришди. — Мирмуҳсин,Меъмор
Устахона дарвозасидан киришимиз биланоқ сехларда иш қайнаётганлигининг гувоҳи бўламиз. — Газетадан
Қурбон ота ҳеч кимнинг эсига келмаган бир яхши ишни бошладилар. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
3. Иш-фаолиятнинг маҳсули, ундан юзага келган (яратилган) нарса.
Рассомнинг кўргазмага қўйган ишлари. У яратган ишлар мутахассислар томонидан юқори баҳоланди.
Ёʻлчининг бажарган ишига кўз югуртириб, ўзича ўйлади: Девкор йигит экан. — Ойбек,Танланган асарлар
Бу ишинг бирор олимнинг қўлига тушиб қолса борми, диссертация ёқларди. — Т. Ашуров, Оқ от
4. Маълум ҳақ, эваз ҳисобига қилинадиган иш-фаолият, меҳнат.
Бечора иш қидириб, боши оққан томонга борар экан. — Ойбек,Нур қидириб
Тошкентда иш топсам, балки қоларман. — Ойбек,Танланган асарлар
5. Хизмат вазифаси; лавозим.
Ишга кирмоқ. Шу ишда ишлаб келяпти.
Сизни бўшатишадими, ёʻқми — сизни бу ишга ким тайинлаган бўлса, ўшандан сўранг. — Й. Ёқубов, Эр бошига иш тушса
Бу гап корхонага овоза бўлиб, Жонфиғонни ўша замониёқ ишдан ҳайдашибди. — А. Қаҳҳор, Қаноциз читтак
Дадамни илгари катта-катта ишларда ишлаган дейишади. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
6. с. т. Бўш иш ўрни.
Кўп жойга учрадим, лекин иш ёʻқ деган жавоб олдим.
7. Меҳнат-фаолиятнинг муайян соҳаси, тури; касб.
Ҳаётда шундай одамлар бўладики, улар бутун умрларини фақат бир ишга, бирон касбга бағишлаган бўладилар. — Х. Ёдгоров, Ҳаёт тўлқинлари
Худо кўнглингизга солиб, шу ишни [сартарошликни] ихтиёр қилибсиз — кам бўлмайсиз. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
8. Бурч.
Озодаликка доимий эътиборда бўлиш — барчанинг иши.
[Элликбоши:] Маҳалладаги йигитларнинг бари манга маълум. Билиш менинг ишим-да. — Ойбек, Танланган асарлар
9. Ҳал этилиши лозим бўлган нарса; масала, муаммо.
Ишнинг енгил кўчишига севинган она Отабекнинг бу шартига лом демасдан кўнди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Ясовулбоши хон иккаласигина тушунадиган тилда ишни пишириб қўйган эди, шунинг учунми, муртини силаб кулди. — С. Сиёев, Ёруғлик
айниқса, кундалик иши қийин, коса косага тегганда, ғиди-биди гаплар кўпайса ўғлингга ҳам татимай қоладир. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
10. Ўзгага, ўзга манфаатига қарашли юмуш; ҳожат.
Кел, қўзим, нима ишинг бор? — Ойбек,Танланган асарлар
Юрт ишига ярамаган бола қай ишга ярайди? — С. Аҳмад, Уфқ
11. Хос иш, хатти-ҳаракат.
Олдига қўйганни емак — ҳайвоннинг иши, оғзига келганни демак — нодоннинг иши. Ваъдага вафо — марднинг иши.
Аваз, йигитнинг иши таваккал, деб чап томонга бурилди. — С. Сиёев, Ёруғлик
12. Воқеа, ҳодиса.
Ўз уйида ўтирган қиз бир кечада ғойиб бўлсин, тавба! Жуда хунук иш, Олимхон ака? — Ойбек,Танланган асарлар
Низомжон унинг авзойидан жуда хунук иш бўлганини фаҳмлади-да, ёнига ўтирди. — С. Аҳмад, Уфқ
Бошинг соғ бўлса, ҳали Тошкентда кўп ажойиб ишларни кўрасан, йигитча! — Ойбек,Танланган асарлар
13. Аҳвол, ҳолат.
Ҳозир иш бошқа: Ёʻлчи қамоқда. — Ойбек,Танланган асарлар
Хўш, Содиқ полвон, ишлар қанақа, Тошкентда нима гаплар бор? — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Ҳар ерда деҳқоннинг иши чатоқ. Ери бўлса, улови ёʻқ, улови бўлса, ери ёʻқ, кўпида иккиси ҳам ёʻқ. — Ойбек,Танланган асарлар
14. Гап-сўз, гап-сўз бўлган нарса(лар).
Нега десанг, мазмунидан ҳам кўриниб турибдики, бу иккинчи уйланишга Отабек бутунлай қарши бўлиб, фақат бу гап қудаларнинггина ишларидир. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
15. ҳуқ. Суд ёки маъмурий органларда кўриладиган нарса, жараён.
Фотима устидан жиноий иш қўзғатилди. — Т. Ашуров, Оқ от
Шу телефон сабаб бўлдими бир-икки кундан кейин ишим бошқа терговчига ўтиб, тезлашиб кетди. — О. Ёқубов, Излайман
Ер тўғрисида бир чатоқ одам билан судлашиб юрган эди, суд ишни бунинг зарарига ҳукм қилганмикан, деб ўйлади. — Ойбек,Танланган асарлар
- Бошига иш тушмоқ Кимса учун нохуш, ташвишли ҳол юз бермоқ. Бошимга иш тушди. Фарзандим Низомиддин қатл этилди. Мирмуҳсин, — Меъмор
- Бўлар иш бўлди Юз берган иш-ҳодиса оқибатини тузатиб, ўнглаб бўлмаслигини қайд этади. Нимани гаплашаман! Бўлар иш бўлган-ку! Мен унинг юзига қаролмайман энди. — К. Яшин, Ҳамза
- Дунёнинг иш(лар)и Кишига боғлиқ бўлмаган, киши ихтиёридан ташқари иш(лар). Дунёнинг ишлари шунақа тескари экан, боши-охири ёʻқ.
- Иш бермоқ 1. Асқатмоқ, кунга (эҳтиёжга) ярамоқ. Уни машиналар билан ковлаб бўлмайди, фақат кетмон, белкуракларгина иш бериши мумкин. — Ж. Абдуллахонов, ТўфонАммо тоққа чиқишда Бобурнинг ўсмирлиги жуда иш берди. — П. Қодиров, Юлдузли тунларЁрматгами ё бошқа бир собиқ қаролга узоқ иш бериб ийиғи чиққан, пешонаси қийшиқ этикни кийди. Ойбек, — Танланган асарлар
- Иш битмайди Мақсадга эришиб бўлмайди, натижа чиқмайди. Ҳа, колхозга киргандан кейин унча-мунча ваъз айтишни ҳам билиш керак бўлади, бусиз иш битмайди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариУрушнинг оти ўчсин, уруш бўлмасин, дейиш билан иш битмайди. — Газетадан
- Иш катта Бирор иш-нарсанинг ҳажм, даража ва бошқалар эътибори билан меъёридан ортиқ, зўр ҳолатини қайд этади. Ишлар катта-ку, уста! Дўконларни ҳам қуриб юборибсиз! — А. Қодирий, Ўтган кунларЭҳҳе, иш катта-ку. Омад тилайман — Ойбек,Танланган асарлар
- Ишкўрган Ҳаёт, иш (амал) тажрибаси катта, кўпни кўрган, кўп воқеа-ҳодисалар, қийинчиликларни бошидан кечирган. Қўшин ичида энг иш кўрган, қилич чопган баҳодирларни саралаб, қоровул тузиб, буни Шайх Темурга, Зуннун Арғунбекка топширди. Ойбек, — НавоийМирзо саройидан бизга етиб келган маълумотлар шуни кўрсатадики, фарғоналиклар биздан кам, иш кўрган сарбозлари оз, кишилари қўрқувда. — Мирмуҳсин,Меъмор
- Иш кўрмоқ 1. Муайян ёʻл билан иш олиб бормоқ; иш тутмоқ. Унинг ёр-дўстлари беҳисоб, ўйлаб иш кўриш лозим, ҳазратим. — К. Яшин, ҲамзаМухбирликда ҳам ошначилик, қўшничилик билан иш кўриладими? — ГулдастаМан шу ердан қочиришда сир очилиб қоладими, деб жуда қўрққан эдим. Лекин жуда қулай фурсатда иш кўрдик. — Ойбек,Танланган асарлар
- Иш кўрсатмоқ 1. Намунали, қойил қоладиган иш қилмоқ. учала хатимга ҳам Сени мудофаа қилишда айрим иш кўрсатганим учун орден олдим, деб жавоб қайтардилар. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдузДучор келганини кўкка отарман, Иш кўрсатиб, ёрим олиб кетарман. — АлпомишКеча тўйда кайфи ошиб, роса иш кўрсатибди. Иш ташламоқ Оммавий суратда ишни тўхтатмоқ.Бундан уч йил бурун Симхоев заводидаги ерлик ишчилар иш ташладилар. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Иш тутмоқ Маълум ёʻл-ёʻриқ, шарт-шароит ва шу кабилар билан ҳисоблашган ҳолда иш олиб бормоқ, иш юритмоқ. Азизим, сиз отдан тушсангиз ҳам, эгардан тушмайсиз. Орқа-олдига қараб иш тутмоқ керак. — Ж. Шарипов, ХоразмСизга жон керак бўлса, шундоқ иш тутасиз, розимисиз? — К. Яшин, ҲамзаИнсоф юзасидан иш тутинг, бойвачча ака. — К. Яшин, Ҳамза
- Иш чиқармоқ 1. Бирор натижага эришмоқ, бирор иш қила олмоқ. Бу боришдан бирор иш чиқара олдими, ёʻқми — бу тўғрида биз келаси фаслларнинг бирида ўрганармиз. — А. Қодирий, Ўтган кунларБеш марта қарши атака қилиб, ҳеч иш чиқара олмагандан кейин қутурган, энди қуршовда қолиб, жон талвасасига тушган душман — А. Қаҳҳор, Олтин юлдузШеригингга эҳтиёт бўл, ёнидан жилма. Яна бирон иш чиқариб ўтирмасин.
- Иш юритмоқ (ёки юргизмоқ) Эл, юрт улуғлари! Худо ёʻлига кўзингизни очинг! ҳақиқатга қараб иш юритинглар! — К. Яшин, Ҳамза— Ҳовлиқма, зимдан иш юргиз! — секингина сўзлаб ҳовлида қолди — Қоратой. Ойбек, Танланган асарлар
- Ишга солмоқ 1. Ишга жалб қилмоқ; ишлатмоқ. Ўрмонжон акам шуни ҳам ишга солдилар, одам қилдилар. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариАммо Асрора [Дилдорани] ноз-фироқларига қарамай, турткилаб-турткилаб ишга соларди. — С. Аҳмад, УфқЭлчи ҳозир ўз подшоҳининг топшириғини бажариш учун бутун айёрлигини ишга солар, тилёғламалик қилиб, Тўмарисни кўкларга кўтарар эди. — М. Осим, Аждодларимиз қиссасиЧол бутун қуввайи нутқини ишга солиб, яна ялинди. — Ойбек,Танланган асарлар
- Ишдан чиқмоқ 1. Иш-меҳнат қобилиятини ёʻқотмоқ. Раҳматли эрим мардикор эди касалга чалиниб, эртароқ ишдан чиқиб қолди. — Ойбек,Танланган асарларНекқадам қариган, ишдан чиққан эди. — С. Айний, ҚулларТо адирнинг этагига етгунча, Турғунойнинг кавуши ишдан чиқди, адирга маҳсичан чиқишга тўғри келди. — А. Қаҳҳор, МастонЛекин у ўйлаганча бўлмади, икки киши занг босиб кетган ишдан чиққан бешотарни олиб келиб берди. — Ж. Шарипов, Хоразм
- Ишдан қолмоқ 2. Чалғиш ва бошқа сабаб билан ишни мўлжалдагича қила олмаслик. Мариянинг бахтига қарши, амаки сил касаллигига учраб, ишдан қолди. — Ойбек, Танланган асарлар;Тан билан бўлиб, анча ишидан қолди.
- Ишдан қўймоқ (ёки қолдирмоқ) Бажариб турган иш-вазифасидан вақтинча чалғитмоқ, уни бажаришга халақит бермоқ. Ёʻлчи Шоқосимни ишдан қўймаслик учун, икки-уч минутда воқеани сўзлаб берди. — Ойбек,Танланган асарлар
- Иши бўлмаслик Аралашмаслик, эътибор бермаслик. — Сенинг ишинг бўлмасин, — деб ғазаб билан жавоб берди амакиси. — П. Турсун, Ўқитувчимеҳмонлар кимлар ва нима учун келганликлари билан иши бўлмай сўзлаб кетди. — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Иши ёʻқ Эътибор бермайди. Унинг атрофидагилар билан иши ёʻқ, ўз иши билан машғул.Хоннинг ўлик-тирик билан иши ёʻқ эмиш. Жони ҳалак, дейдилар. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Иши нима Сизларни кўролмас экан. Бўлмаса, буларнинг иши нима? — П. Турсун, Ўқитувчи
- Иши тушмоқ Кимсага бирор илтимос, ҳожат билан мурожаат қилмоқ. Бир жойдаги одаммиз, яна бир-биримизга ишимиз тушади, отахон! Ойбек, — Танланган асарларАнварга иши тушиб, унинг шафқатини кўрган Сафар бўзчи кабилар бу хабардан жуда ҳам хурсанд. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён
- Ишнинг белига тепмоқ Ишнинг бажарилишига, меъёрида бўлишига халал бермоқ (тўсқин бўлмоқ). Ҳеч нарса топилмагач, уйини тинтиш учун ҳовлига киришган эди, бурчакда тинимсиз вакиллаб турган ит ишнинг белига тепди. — МуштумҚочиб қаерга ҳам борарди Шунчаки ишнинг белига тепганига ачинасан киши. — С. Анорбоев, Оқсой
- Ишнинг кўзини билмоқ Ишнинг бажарилиш, битиш ёʻл-ёʻриғини яхши билмоқ. Қайнатам ишнинг кўзини биладиган одам. Хизматкорлари бари яхши ишлайди. Ойбек, — Танланган асарларИшчан, жуда-жуда ишчан одам. Ишнинг кўзини билади бутун ҳисоб-китоб ишларини шу эплаб турипти. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнгил иши Киши ички дунёсига, кўнгли-дилига боғлиқ иш(лар). Асрора ўйлаб қараса, кўнгил иши нозик нарса экан. — С. Аҳмад, Уфқ
- Нима иши бор Дахлдор эмаслик, алоқа, муносабати ёʻқликни қайд этади. Қаердадир қамишзорда бир номаълум девонани ит ғажиб кетган бўлса, бунда кимнинг нима иши бор? — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссасиСенинг кўнглинг, сенинг умидинг билан кимнинг нима иши бор! — П. Турсун, Ўқитувчи.— Менинг нима ишим бор. —Албатта, ишинг бўлмасин. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Оллонинг (ёки худонинг, тақдирнинг, фалакнинг) иши Умуман, инсон (бандаси)га хос бўлмаган иш. Чирқилланг, тоғнинг қушлари, Бу иш оллонинг ишлари. — Юсуф ва АҳмадБу ишлар фалакнинг иши — Юсуф ва АҳмадҲаммаси ҳам тақдирнинг иши, амаки, бу ерда сиз билан менинг ҳеч бир ихтиёримиз ёʻқ. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Ўз ишини қилмоқ (ёки кўрсатмоқ) Муайян омил, сабаб билан боғлиқ юз берадиган иш, нарса-ҳодиса рўй бермоқ, амалга ошмоқ, рўёбга чиқмоқ. орадан ўтган ўн йил ўз ишини қилган — эшон анчайин кексайган, ҳатто юз териси ҳам олачипор бўлиб кетган эди. — П. Турсун, ЎқитувчиУнинг ҳам, бунинг ҳам айрилгиси келмас эди. Лекин вақт ўз ишини қилди — ойни ғарб уфқидан тортиб кириб кетди. Демак, тонг отди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаИтнинг инстинкт ва рефлекслари ўз ишини кўрсатган эди. — О. Мўминов, Хиёбондаги уч учрашув
- Ўтган ишга салавот Ўтган иш ўтди, бўлар иш бўлди (бўлиб ўтган иш ҳақидаги гапни тўхтатиш, унга қайтмасликни қайд этади). Хўш, ўтган ишга салавот. Қалай, экинларимиз дурустми? — Ойбек,Танланган асарлар
- Қўлидан иш келмоқ Муайян иш(лар)ни ўзича уддаламоқ, қила олмоқ. Дуруст, сен самолёт ясолмайсан, кетмон чополмайсан лекин қиламан десанг, қўлингдан иш келади. — А. Қаҳҳор, Асрор бобо