от 1. Ҳайвон танасининг чиқарув тешиги тепасидан бошланадиган ва ингичкаланиб борувчи энг ортки, охирги қисми; қуйруқ.
Сичқон сиғмас инига, ғалвир боғлар думига. — Мақол
Туянинг думи ерга тегар, Хўжанинг қизи эрга тегар. — Мақол
Шошган ўрдак ҳам боши билан, ҳам думи билан шўнғийди. — Мақол
У [ит] думини ликиллатди-да, Нигоранинг оёғи остига ёта қолди. — С. Анорбоев, Оқсой
2. Баъзи жониворлар танасининг кет томонидаги узун патлар ёки ингичкалашган қисми.
Хўрознинг думи. Қалдирғочнинг думи. Илоннинг думи.
Ҳалиги чавоқ балиқ қор устида ялт-юлт қилиб сакрайди, думи билан савалайди. — Н. Фозилов, Дийдор
Раиснинг ориқ, қорамтир юзига ярашмаган тақасимон мўйловининг учлари чаён думидай гажакланди. — С. Нуров, Майсаларни аёз урмайди
3. Мева, барг ва шу кабиларнинг банди.
4. Сабзавот ўсимликларининг ер юзасида ўсиб турган барги.
Сабзининг думини кесмоқ.
5. Учиш аппаратларининг ингичкалашган кет томони.
Бирпасдан кейин лагер устида думига каттакон пуфак боғлаб олган самолёт пайдо бўлди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз
Самолётнинг думида елкамни қисганча биқиниб ўтиравердим. — Гулдаста
6. Умуман бирор нарсанинг кети, охири.
Юлдузнинг думи. Қанча машиналар қаторлашиб ўтди, ҳали думи кўринмайди.
Чарос дераза панжарасидан думи ликиллаб турган даканг варракни кўрди. — Ў. Ҳошимов,Қалбингга қулоқ сол
Чопа беришнинг беҳуда эканини пайқаб, эшелоннинг думига уланган қизил вагонларга толиққан кўзларини умид билан тикди. — Н. Сафаров, Танланган асарлар
7. кўчма Доим бировга эргашиб ёки унга хушомад қилиб, бирга ортидан юрадиган одам; шотир.
Абдурасул Тожибойнинг мажлисда ўз тарафини оладиган думлар тўплай бошлаганини гапирди. — П. Турсун, Ўқитувчи
Дум эмиш, хўжа келиб менга дум бўлсин. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
8. кўчма с.т. Қарз, топширилмаган имтиҳон
Унинг математикадан думи бор.
- Думини хода қилиб 1. Думини тикка, юқори кўтариб. — Сигир бирдан ирғиб ўрнидан туриб, думини хода қилиб, бир қочиб берди, — деди Шум бола. — Ғ. Ғулом, Шум болаМолхонадан келаёцам, олдимдан думини хода қилиб, бир бузоқ югуриб ўтди. — МуштумОлдингга қанча бордим? Нуқул бадбашара махлуқдан қочган юраксиздай думингни хода қилиб қоласан-ку? — Ж. Абдуллахонов,Хонадонзўр келганда кўпинча беллашишдан бош тортади-да, думини хода қилиб қочади. — Т. Рустамов, Мангу жасорат
- Думи юлинган мусичадай (ёки товуқдай) Бир ери ёки бир нарсаси етишмагандай, беўхшов. Бердибой гарчи шаҳардан думи юлинган мусичадай бўлиб келган бўлса ҳам, фаҳмсиз эмас. — А. Қодирий, Обид кетмонорамизда Икром деган бир кимса ҳам бор эди. Думи юлинган товуқдай бир четга чиқиб, шумшайиб турибди. — Ёшлик
- Дум бермоқ Пишиб етилмоқ (асосан полиз экинлари ҳақида). Бир кун пахта чопиб юрсам, битта қовун жуда ҳам тўри келган, мени е! деб дум бериб турибди. — Ғ. Ғулом, Тирилган мурдаНимадир тирс этди: қизилуруғ қовун дум берди шекилли. — А. Эшонов, Дутор
- Бурганинг думини кўрган Жуда ҳам шум, айёр, уддабурон. Биламан, Гавҳар яхши қиз. Лекин анави иблис бурганинг думини кўрган! — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
- Думини босмоқ Ғашига, асабига тегмоқ. Идорада, иш устида, иш юзасидан гапираётирман. Думингизни босганим ёʻқ. — А. Қаҳҳор, СаробМен бир-иккитасининг думини босдим шекилли. — С. Сиёев, Отлиқ аёл
- Думини ликиллатмоқ Хушомадли ва айёрона иш кўрмоқ. Саройда биз ҳам дум ликиллатиб, қуйруқ қоқиб юрибмиз. — С. Сиёев, ЁруғликУкалондимоғ, энди қаршисидаги одамдан ўзига ўхшаб дум ликиллатишини талаб қилувчи нусхага айланади. — ЎТА
- Думини тугмоқ ёки думи тугилмоқ Қайтиб келмайдиган қилиб ишдан бўшатмоқ, ҳайдамоқ. [Розиқ сўфи] Бир магазинга кечки қоровул бўлиб олган эди. Ундан ҳам ишкал чиқариб, думи тугилди. — С. Абдулла, СояларТурсунбой қўпол ва дағал муомалали бўлгани сабабли бригадирликдан думи тугилган эди. — МуштумҲаммамизнинг думимизни тугар эмишлар. — Уйғун,Асарлариккинчи бу гапдан оғиз очманг, акс ҳолда, думингизни тугаман. — Ҳ. Ғулом, Машъал
- Думини тутқазмаслик (ёки ушлатмаслик) Ҳеч кўринмай, ёʻлиқмай қочиб юрмоқ. Ғаффор қўрбоши думини тутқазмасга, ўзини ютқизмасга уринади. — Н. Сафаров, Водиллик қаҳрамон
- Думини қисмоқ 1. Итоаткорона иш тутмоқ; бўйсунувчан, итоаткор бўлмоқ. Мен ўз юртимда мусофир итдай думимни қисиб юришни хоҳламайман. — А. Қаҳҳор, АсарларДевона ўша заҳоти думини қисиб, жуфтакни ростлаб қолди. — К. Яшин, ҲамзаСув думини қисди, энди шошмасдан [тўғонни] мустаҳкамлаш керак. — Ойбек, О.в. шабадалар.
- Думи хуржун (ёки хуржунда) Нотайин, таги-туги ёʻқ; ўлда-жўлда, чатоқ ёки чала-чулпа; сарсон. Думи хуржун гап. Думи хуржун иш.Бўрибой ўша одамларнинг номини тилга олгиси келмай, думи хуржунда қолди. — Ҳ. Назир, Ўтлар туташгандаГўшт топширишнинг ҳам думи хуржунда. — Муштум
- Думи қисиқ Бирор айби бўлган, айб иш қилган, айбдор; бирор нарсадан ҳадиксировчи. Мусофир итнинг думи қисиқ. — МақолИлгари ўғрининг думи қисиқ бўларди, эл олдида сазойи қилинарди. — С. Нуров, Нарвон