Қидирув

от 1. Руҳий ёки жисмоний азобга чидай олмай чиқарилган қаттиқ товуш; бақириқ, фарёд.

Дод! Войдод! Кимсаной, сен ўлгунча мен ўлсам бўлмайдими, болам! — А. Обиджон, Аканг қарағай Гулмат

Бу юракни сиқадиган жимликдан у дод! деб юборай деди. — С. Аҳмад, Уфқ

Эрталаб жуда ёмон аҳволга тушди: уйнинг у бошидан бу бошига дод деб юмалайди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

2. Хавф-хатардан ёки қўрқувдан ёрдамга чақириб чиқарилган қаттиқ овоз; бақириқ.

Дод солмоқ.

Дод! Дод, одамлар, келинглар! Дод, бек ўзига ўт қўйди. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Қиз ҳозир бошига қоп кийдирилишини билди-ю, бор овози билан дод солиб қичқира бошлади. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар

— Дод! Войдод! Қароқчилар босди! — довон орқасидан икки хотин фарёд кўтариб чиқди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

Ҳозир беҳисоб туёқлар остида қолиб янчилишини сезди-ю, дод солиб қичқирди. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар

3. кўчма Ёмон ном, ёмонлик, ёвузлик.

Дод қолдирма, от қолдир. — Мақол

Яхшидан от қолади, Ёмондан — дод. — Мақол

4. кўчма Адолацизлик ёки азоб-уқубатдан нолиб қилинган оғзаки ёки ёзма арз, шикоят, фиғон.

[Домла Ғофирга:] Қани, додингни айт, нима додинг бор? Ҳамза, — Бой ила хизматчи

Азиза додини кимга айтишини билмай, қон-қон йиғлади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

от 1. Нарсаларнинг бетидаги бошқа рангда, бошқа тусда ажралиб, фарқланиб турган кичикроқ жой, табиий белгилар.

Бадандаги қизил доғлар. Қуёш доғлари. Ойда ҳам доғ бор. — Мақол

Эъзозхон юзини нафис доғлар қоплаган бу қорача жувонни севиб юраркан. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Тунсиз кун ёʻқ, доғсиз лола ёʻқ. — Ойбек, Навоий

Юздаги доғларни ёʻқотиш учун бетни оқартирадиган дорилар ва турли хил усуллар қўлланади. — Саодат

2. Нарсаларнинг бошқа бирор модда, нарса тегиб булғанган, ифлосланган, кирланган жойи.

Сиёҳ доғи.

Шилиниб, тимдаланиб, қон доғи билан қопланган юзи ва йиртилган кўйлагини кўрганда, барчани даҳшат босди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Ойимхон доғ босган дастурхонни сандалга ёзиб, патнисда тўртта сингиб пишган нон келтириб қўйди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Баширжоннинг қора коржомасида оҳак ва бўёқ доғлари қотиб қолган. — Н. Аминов, Қаҳқаҳа

3. кўчма Иснод келтирувчи, ёмон таассурот ва таъсир қолдирувчи, ёмон ном; иснод.

Ёмондан доғ қолади, яхшидан боғ қолади. — Мақол

Яхши бола ёғ келтирар, Ёмон бола доғ келтирар. — Мақол

Тоза қалбда доғ бўлмас. — Мақол

Севгига тушган доғни дарё қадар кўз ёши тўкиш билан тозалаб бўлармишми? — Н. Сафаров, Ҳаёт мактаби

Қўрқоқлик доғини ўлим ҳам юволмайди. — А. Мухтор, Асарлар

Бу гап мактабимиз шаънига доғ. — Э. Райимов, Ажаб қишлоқ

Яхши сўз — юрак ёғи, ёмон сўз — юрак доғи. — Мақол

Кийим доғини ювиб кетказса бўлади, лекин қалб доғини ювиб бўлмайди. — Газетадан

5. кўчма Гуноҳ, камчилик, нуқсон.

Ўтган йилги доғимизни, албатта, бу йил ювамиз, планни бажармай қўймаймиз. Ўзбекистон қўриқлари

Ўз виждоним олдида умримнинг доғи ёʻқ. — А. Мухтор, Асарлар

6. кўчма Асорат, салбий таъсир.

Уруш доғларини ҳали ювиб тугата олмайман. — Ойдин, Ҳикоялар

Оҳу кеца агар, тоғи қолади, Яра ёмон бица, доғи қолади. — Ё. Мирзо, Ўғил меҳри

от Кемаларнинг сувга ботиб турадиган қисмини қуриш, сувдан чиқариб кўздан кечириш ва таъмирлаш ишларини амалга оширувчи корхона.

Касаба союзларига доклардаги юк ташувчилар, қора ишчилар ва бошқалар бирлашдилар. — Газетадан

от 1. фолк. 1 Тик, тикка, адил.

Дол қомат.

Дол бўйингдан мендай момонг ўргилсин, Эр йигит суйгани нозли гул бўлсин. — Нигор ва Замон

Ой томоша қилар осмондан Ҳовлиларни ҳар тун дол туриб. — У. Қўчқор, Ҳаяжонга кўмилган дунё

2. рвш. Худди, нақ, қоқ; аниқ.

Нишоннинг дол ўртасига урмоқ. Овни оцанг, билиб от, Дол нишонга илиб от. — Мақол

Олмакўзнинг [отнинг]

дол белига минайин, Чиқиб, саҳроларда сайр қилайин. — Орзигул

3. рвш. Бир оз қийшайтириб, яримта қилиб.

Дўппини дол қўймоқ. Дуррани (рўмолни) дол ўрамоқ.

Дўппини дол қўндириб олган новча ҳофиз тўйхонани бошига кўтариб хониш қиляпти. А. — Кўчимов, Ҳалқа

Эгнида гулдор пушти халат, дуррани дол қўйган, оёғида қизил бахмал шиппак. — С. Сиёев, Отлиқ аёл

Кичкина дакана рўмолини дол қўйибди. — С. Сиёев, Ёруғлик

4. Бутун, борича, баланд (товуш ҳақида).

— Ҳа, адаш, топилдими болаларингиз? — деди қўшниси Озодага, азбаройи эшицин дебми ё бошқа ниятдами, овозини дол қўйиб. — Ёшлик

5. Ёнғоқ, данак ўйинларида соққанинг ган(кон — маълум шаклда тизилган ёнғоқ)га энг яқин турган ҳолати ҳақида (бундай соққа эгаси биринчи бўлиб отиш ҳуқуқига эга бўлади).

— Сен долми, мен долми? —

Мен дол!

6. шв. Кифт, елка.

от

Бандга тушган бу кўнгилдир, менда, айтинг, не гуноҳ, Дил қушига дом қўйган ул икки жодуда айб. — Э. Воҳидов, Муҳаббат

Зумрад маккорнинг домига тушган эди, чор-ночор бўйин эгди. — С. Сиёев, Отлиқ аёл

Қафасдан бўшади эрк истаган қуш, оҳу халос бўлди йиртқич домидан. — Уйғун, Тонг қўшиғи

2. кўчма Асирлик, тутқунлик.

Мен у саҳро гўзалининг бўйнидаги зулм домини узиб олиб ташламоққа қодир эдим. — Ойбек, Навоий

Ёʻқ, эси-ҳуши сизда, муҳаббатингизнинг домига тушди. — Ойбек, Танланган асарлар

3. кўчма Бировни илинтириш ёки ўзининг ёʻлига юргизиш учун қилинган ҳийла, найранг; шу мақсадда қўйилган тузоқ, қоп-қон.

Аҳмоқ бўлмасам, шуларнинг ҳийласига лаққа тушармидим, Акрамнинг домига илинармидим. — О. Ёқубов, Айцам тилим куяди, айтмасам — дилим

Эркин-эркин ўйнаб юрган бошқа оҳулар бу золим сайёднинг домига тушмасин, дейди. — К. Яшин, Ҳамза

от 1. Бошоқли ва дуккакли ўсимликлар маҳсулининг бир донаси.

Буғдой дони. Маккажўхори дони. Деҳқон ишлаб дон сочар, Эл-юртига нон сочар. — Мақол

Арпанинг дони бўлгунча, Буғдойнинг сомони бўл. — Мақол

— Бир қумурсқа бир дона донни торца, иккинчи қумурсқа орқадан итариб, унга ёрдам беради-да, — деди бир деҳқон. — С. Айний, Қуллар

2. Шундай маҳсул мажмуи, йиғиндиси; ғалла.

Бирида улов бўлса, экиш учун дони ёʻқ, дони борида улов, ер ёʻқ. — Н. Сафаров, Оловли излар

Энди меҳнат кунига ҳам оз-моз дон тегса керак. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушса

Бошида отаси, уйида қопда дони бўлса, булар шу ерда ўтирармиди. — Т. Ашуров, Оқ, от

3. Паррандаларга бериладиган шундай овқат, озуқа; (сочиладиган) дон-дун.

Бир товуққа ҳам сув керак, ҳам дон. — Қанотли сўзлар

Болали она нонга тўймас, Болали ғоз — донга. — Мақол

Эй, дўстим, ҳозир-чи, тухум қилмайдиган товуққа ҳеч ким дон бермайди. — Шукрулло, Сайланма

Онаси тўр ортидаги товуқларга дон сочарди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол.