Qidiruv

ot 1. Ruhiy yoki jismoniy azobga chiday olmay chiqarilgan qattiq tovush; baqiriq, faryod.

Dod! Voydod! Kimsanoy, sen oʻlguncha men oʻlsam boʻlmaydimi, bolam! — A. Obidjon, Akang qaragʻay Gulmat

Bu yurakni siqadigan jimlikdan u dod! deb yuboray dedi. — S. Ahmad, Ufq

Ertalab juda yomon ahvolga tushdi: uyning u boshidan bu boshiga dod deb yumalaydi. — A. Qahhor, Asarlar

2. Xavf-xatardan yoki qoʻrquvdan yordamga chaqirib chiqarilgan qattiq ovoz; baqiriq.

Dod solmoq.

Dod! Dod, odamlar, kelinglar! Dod, bek oʻziga oʻt qoʻydi. — H. Gʻulom, Mashʼal

Qiz hozir boshiga qop kiydirilishini bildi-yu, bor ovozi bilan dod solib qichqira boshladi. — P. Qodirov, Yulduzli tunlar

— Dod! Voydod! Qaroqchilar bosdi! — dovon orqasidan ikki xotin faryod koʻtarib chiqdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha.

Hozir behisob tuyoqlar ostida qolib yanchilishini sezdi-yu, dod solib qichqirdi. — P. Qodirov, Yulduzli tunlar

3. koʻchma Yomon nom, yomonlik, yovuzlik.

Dod qoldirma, ot qoldir. — Maqol

Yaxshidan ot qoladi, Yomondan — dod. — Maqol

4. koʻchma Adolatsizlik yoki azob-uqubatdan nolib qilingan ogʻzaki yoki yozma arz, shikoyat, figʻon.

[Domla Gʻofirga:] Qani, dodingni ayt, nima doding bor? Hamza, — Boy ila xizmatchi

Aziza dodini kimga aytishini bilmay, qon-qon yigʻladi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

ot 1. Narsalarning betidagi boshqa rangda, boshqa tusda ajralib, farqlanib turgan kichikroq joy, tabiiy belgilar.

Badandagi qizil dogʻlar. Quyosh dogʻlari. Oyda ham dogʻ bor. — Maqol

Eʼzozxon yuzini nafis dogʻlar qoplagan bu qoracha juvonni sevib yurarkan. — H. Gʻulom, Mashʼal

Tunsiz kun yoʻq, dogʻsiz lola yoʻq. — Oybek, Navoiy

Yuzdagi dogʻlarni yoʻqotish uchun betni oqartiradigan dorilar va turli xil usullar qoʻllanadi. — Saodat

2. Narsalarning boshqa biror modda, narsa tegib bulgʻangan, ifloslangan, kirlangan joyi.

Siyoh dogʻi.

Shilinib, timdalanib, qon dogʻi bilan qoplangan yuzi va yirtilgan koʻylagini koʻrganda, barchani dahshat bosdi. — P. Tursun, Oʻqituvchi

Oyimxon dogʻ bosgan dasturxonni sandalga yozib, patnisda toʻrtta singib pishgan non keltirib qoʻydi. — P. Tursun, Oʻqituvchi

Bashirjonning qora korjomasida ohak va boʻyoq dogʻlari qotib qolgan. — N. Aminov, Qahqaha

3. koʻchma Isnod keltiruvchi, yomon taassurot va taʼsir qoldiruvchi, yomon nom; isnod.

Yomondan dogʻ qoladi, yaxshidan bogʻ qoladi. — Maqol

Yaxshi bola yogʻ keltirar, Yomon bola dogʻ keltirar. — Maqol

Toza qalbda dogʻ boʻlmas. — Maqol

Sevgiga tushgan dogʻni daryo qadar koʻz yoshi toʻkish bilan tozalab boʻlarmishmi? — N. Safarov, Hayot maktabi

Qoʻrqoqlik dogʻini oʻlim ham yuvolmaydi. — A. Muxtor, Asarlar

Bu gap maktabimiz shaʼniga dogʻ. — E. Rayimov, Ajab qishloq

Yaxshi soʻz — yurak yogʻi, yomon soʻz — yurak dogʻi. — Maqol

Kiyim dogʻini yuvib ketkazsa boʻladi, lekin qalb dogʻini yuvib boʻlmaydi. — Gazetadan

5. koʻchma Gunoh, kamchilik, nuqson.

Oʻtgan yilgi dogʻimizni, albatta, bu yil yuvamiz, planni bajarmay qoʻymaymiz. Oʻzbekiston qoʻriqlari

Oʻz vijdonim oldida umrimning dogʻi yoʻq. — A. Muxtor, Asarlar

6. koʻchma Asorat, salbiy taʼsir.

Urush dogʻlarini hali yuvib tugata olmayman. — Oydin, Hikoyalar

Ohu ketsa agar, togʻi qoladi, Yara yomon bitsa, dogʻi qoladi. — Yo. Mirzo, Oʻgʻil mehri

ot Kemalarning suvga botib turadigan qismini qurish, suvdan chiqarib koʻzdan kechirish va taʼmirlash ishlarini amalga oshiruvchi korxona.

Kasaba soyuzlariga doklardagi yuk tashuvchilar, qora ishchilar va boshqalar birlashdilar. — Gazetadan

ot 1. folk. 1 Tik, tikka, adil.

Dol qomat.

Dol boʻyingdan menday momong oʻrgilsin, Er yigit suygani nozli gul boʻlsin. — Nigor va Zamon

Oy tomosha qilar osmondan Hovlilarni har tun dol turib. — U. Qoʻchqor, Hayajonga koʻmilgan dunyo

2. rvsh. Xuddi, naq, qoq; aniq.

Nishonning dol oʻrtasiga urmoq. Ovni otsang, bilib ot, Dol nishonga ilib ot. — Maqol

Olmakoʻzning [otning]

dol beliga minayin, Chiqib, sahrolarda sayr qilayin. — Orzigul

3. rvsh. Bir oz qiyshaytirib, yarimta qilib.

Doʻppini dol qoʻymoq. Durrani (roʻmolni) dol oʻramoq.

Doʻppini dol qoʻndirib olgan novcha hofiz toʻyxonani boshiga koʻtarib xonish qilyapti. A. — Koʻchimov, Halqa

Egnida guldor pushti xalat, durrani dol qoʻygan, oyogʻida qizil baxmal shippak. — S. Siyoyev, Otliq ayol

Kichkina dakana roʻmolini dol qoʻyibdi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

4. Butun, boricha, baland (tovush haqida).

— Ha, adash, topildimi bolalaringiz? — dedi qoʻshnisi Ozodaga, azbaroyi eshitsin debmi yo boshqa niyatdami, ovozini dol qoʻyib. — Yoshlik

5. Yongʻoq, danak oʻyinlarida soqqaning gan(kon — maʼlum shaklda tizilgan yongʻoq)ga eng yaqin turgan holati haqida (bunday soqqa egasi birinchi boʻlib otish huquqiga ega boʻladi).

— Sen dolmi, men dolmi? —

Men dol!

6. shv. Kift, yelka.

ot

Bandga tushgan bu koʻngildir, menda, ayting, ne gunoh, Dil qushiga dom qoʻygan ul ikki joduda ayb. — E. Vohidov, Muhabbat

Zumrad makkorning domiga tushgan edi, chor-nochor boʻyin egdi. — S. Siyoyev, Otliq ayol

Qafasdan boʻshadi erk istagan qush, ohu xalos boʻldi yirtqich domidan. — Uygʻun, Tong qoʻshigʻi

2. koʻchma Asirlik, tutqunlik.

Men u sahro goʻzalining boʻynidagi zulm domini uzib olib tashlamoqqa qodir edim. — Oybek, Navoiy

Yoʻq, esi-hushi sizda, muhabbatingizning domiga tushdi. — Oybek, Tanlangan asarlar

3. koʻchma Birovni ilintirish yoki oʻzining yoʻliga yurgizish uchun qilingan hiyla, nayrang; shu maqsadda qoʻyilgan tuzoq, qop-qon.

Ahmoq boʻlmasam, shularning hiylasiga laqqa tusharmidim, Akramning domiga ilinarmidim. — O. Yoqubov, Aytsam tilim kuyadi, aytmasam — dilim

Erkin-erkin oʻynab yurgan boshqa ohular bu zolim sayyodning domiga tushmasin, deydi. — K. Yashin, Hamza

ot 1. Boshoqli va dukkakli oʻsimliklar mahsulining bir donasi.

Bugʻdoy doni. Makkajoʻxori doni. Dehqon ishlab don sochar, El-yurtiga non sochar. — Maqol

Arpaning doni boʻlguncha, Bugʻdoyning somoni boʻl. — Maqol

— Bir qumursqa bir dona donni tortsa, ikkinchi qumursqa orqadan itarib, unga yordam beradi-da, — dedi bir dehqon. — S. Ayniy, Qullar

2. Shunday mahsul majmui, yigʻindisi; gʻalla.

Birida ulov boʻlsa, ekish uchun doni yoʻq, doni borida ulov, yer yoʻq. — N. Safarov, Olovli izlar

Endi mehnat kuniga ham oz-moz don tegsa kerak. — O. Yoqubov, Er boshiga ish tushsa

Boshida otasi, uyida qopda doni boʻlsa, bular shu yerda oʻtirarmidi. — T. Ashurov, Oq, ot

3. Parrandalarga beriladigan shunday ovqat, ozuqa; (sochiladigan) don-dun.

Bir tovuqqa ham suv kerak, ham don. — Qanotli soʻzlar

Bolali ona nonga toʻymas, Bolali gʻoz — donga. — Maqol

Ey, doʻstim, hozir-chi, tuxum qilmaydigan tovuqqa hech kim don bermaydi. — Shukrullo, Saylanma

Onasi toʻr ortidagi tovuqlarga don sochardi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol.