Қидирув

фл. 1. Қўлига тутқизмоқ; қўлига ёки ихтиёрига топширмоқ.

Берганнинг бетига қарама. — Мақол

Олмоқнинг бермоғи бор. — Мақол

Ҳалиги хатни у танаффусга чиққанда Рустамга бермоқчи эди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Виктор ҳам кўришиб, ҳол-аҳвол сўрашгач, қўлига телеграммани берди. — С. Кароматов, Олтин қум

2. Эҳтиёжини, талабини қондирмоқ; ёʻқ нарса билан таъминламоқ.

Экинга сув бермоқ. Молга хашак бермоқ. Қурилишга маблағ бермоқ. Бола йиғламаса, она сут бермас. — Мақол

Қурилиш трести унга ётоқхонадан жой берди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Банданинг ризқини олло беради. — К. Яшин, Ҳамза

Бойнинг қизига раҳми келиб, унга нон берибди. — Булбули гўё

Қўша қариндошлар, яхши фарзандлар берсин. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Шеригим унга бир стакан сув берди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Қурёз ака шуни кутиб тургандай: — Мен қўйларга томоқ берай, — деб қўзғалди. — С. Сиёев, Ёруғлик

3. Бахш этмоқ, бағишламоқ; руҳий ҳолат, кайфият, кўриниш пайдо қилмоқ.

Мусиқа дилларга ором беради.

Саёҳат гашти, тоғлар ўркачи, ранго-ранг табиат кўзларни яшнатиб, дилларга ором беради. — Газетадан

Мансур акаларча меҳрибонлик билан Гавҳарнинг елкасидан тутиб, далда берди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

[Нури] Гулнор тўғрисида сўзлаганда, товушига сирли оҳанг берди. — Ойбек, Танланган асарлар

Унинг [Кумушнинг] нафис қора сочлари орқа-ўнгига тўзғиб, ажиб бир манзара бердилар. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

4. Бирор муассасага ўрнаштирмоқ, киритмоқ,

Болани боғчага бермоқ. Ўғлини ўқишга бермоқ.

Бошқа бирор ҳунарга берсак бўлмайдими? — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

Бир ўғлимни Хадрадаги ўрис мактабига бердим. — Ойбек, Танланган асарлар

Мен Марусяга тайинлаб қўйдим, эртадан бошлаб боғчага бер. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

5. Маҳсулот етиштириб, тайёрлаб етказиб турмоқ; ўз маҳсули билан таъминламоқ.

Бу халқ хўжалигига нима беради? Қишлоқ хўжалиги аҳолига озиқ-овқат, саноатга хом ашё беради.

Этак-этак пахтани икки қўллаб терганман, Гектаридан юз-юзлаб пахта берай деганман. — Қўшиқлар

6. Нашрга киритмоқ, босмоқ, эълон қилмоқ; эшиттирмоқ; кўрсатмоқ.

Мақолангизни келгуси сонда берамиз. Консерт бермоқ.

7. Айрим отлар билан қўшма феъл ясайди; масалан:

аҳамият бермоқ, бардош бермоқ, жавоб бермоқ, бой бермоқ, жой бермоқ, зарба бермоқ.

Ўн бир киши қарши овоз берди. — Шарқ юлдузи

У кўприкдан ўтиб, катта ёʻлга чиққанидан сўнг отга қамчи берди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Мана, сени деб қандай балоларга бардош беряпман. — К. Яшин, Ҳамза

Қуруқ одамлар кийимга зўр беради, деганлари бежиз эмас экан. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

Ҳаё қайси нарсада бўлса, унга зийнат беради. — Фан ва турмуш

Қулоқларида уч калима сўз ўрин талашиб, акс садо берди. — С. Сиёев, Ёруғлик

8. -(и)б Кўмакчи феъл вазифасида аффиксли равишдош шаклидаги етакчи феъл билан бирикади ва:

9. 1) ҳаракатнинг биров, ўзга учун бажарилганлигини ифодалайди.

Янгангга айт: иликдан ош қилиб берсин. — Гулдаста

Энди ишингга қара, болам, эртага кўйлак тикиб бераман. — С. Сиёев, Ёруғлик

Мен бўлган воқеани айтиб бердим. — Т. Ашуров, Оқ от

Тутнинг устига чиқиб қоқиб бердим. — С. Зуннунова, Олов

Бу чолдан ҳар бало куца бўлади. Уни ҳукуматга тутиб бериш керак. — П. Турсун, Ўқитувчи

10. 2) етакчи феълдан англашилган маънони кучайтириб ифодалайди. У

қўлини силтаб бақириб берди. — С. Сиёев, Ёруғлик

Қамбаралидан эшитиб ишонмади ва иккаловини ҳам сўкиб берди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Зулайҳо опамлар уришиб берадилар. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

11. -а-й Кўмакчи феъл вазифасида аффиксли равишдош шаклларидаги етакчи феъллар билан бирикиб келганда, кўпинча -вер шаклида талаффуз қилинади ва қуйидаги маъноларни ифодалайди:

12. 1) етакчи феълдаги ҳаракатнинг бажарилиши учун қаршилик, монелик ёʻқлигини, у бемалол бажарилиши мумкинлигини англатади.

Қатиқламасдан косаларга суза бер. — А. Қодирий, Ғирвонлик Маллавой

Баҳузур ўтира бер, чарчагандирсан? — У. Исмоилов, Сайланма

13. 2) етакчи феълдаги ҳаракатнинг давомлилиги, такрорийлигини билдиради. У

сув ташиб, хумларга қуя берди. — С. Сиёев, Ёруғлик

Ўлимдан бошқа ҳамма яхшиликнинг барвақт келгани маъқул, деб она-бола изғий берди. — Мирмуҳсин, Қаҳрамоннома

Сенинг муштингни ея бериб, жонимда жон қолган эмас. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳадеб катта шаҳарда яшай бериш ҳам одамни диққинафас қилиб юборади. — Т. Ашуров, Оқ от

14. Етакчи феъл сифатида қўшма феъллар таркибига киради, масалан:

бериб тур, бера қол, бериб юборди.

рвш. 1. Сўзловчига, шунингдек, сўз бораётган пайт ёки ўринга яқин.

Ҳечқиси ёʻқ, бир кун нари, бир кун бери.

[Қизлар] Нари ёт, бери ёт билан бир-бирларини итариб, суриб, кўрпани тўрт томонга тортишиб жанжаллаша бошладилар. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

— Бери кел, қизим! — қўли билан имлади кулиб. — Ойбек, Танланган асарлар

2. кўм. (чиқиш келишиги билан) Ҳаракатнинг бошланиш пайтидан бошлаб, буён; маълум вақт давомида, мобайнида.

Кечадан бери. Яқиндан бери. Анчадан (кўпдан) бери. Алмисоқдан бери.

Асқар аканинг дами ичига тушиб кетди. Шу сабаб, мана кечадан бери қовоғи очилмайди. — Н. Фозилов, Қиссалар

Элмурод эрталабдан бери нон-чойдан бўлак ҳеч нарса емаганликдан кўнгли озганини сезди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Институтга киргандан бери Козимжон орқасидан соядек эргашиб юрибди. — Т. Ашуров, Оқ от

Тахминан уч йилдан бери шу ишни қиламан. — С. Аҳмад, Юлдуз

сфт. 1. зид. Бекитиб, ёпилиб ёки тўсиб қўйилган; ёпиқ. очиқ.

Дарвоза берк. Уй берк. Ёʻл берк. Чегара берк.

2. Ҳамма ёғи ёки бир қисми ўралган, ёпилган.

Усти берк ёʻлак. Усти берк арава. Берк машина.

от Дағал, эзилмайдиган; чайнаб бўлмайдиган.

Берч лой. Берч нон. Олманинг берч жойи.

Мирвали баъзан текисланган ердан бир сиқим тупроқ олиб, кафтида эзиб кўради. Сап-сариқ, олтинга ўхшайди: эзғиласанг, берч бўлиб, қўлингга ёпишмайди. Уқаланиб кетади. — С. Аҳмад, Жимжитлик

сфт. Руҳан эзилган, руҳи паст, руҳсиз.

Ҳафиза шу кундан бошлаб кўрпа-тўшак қилиб ётиб қолди, у негадир бемажол ва беруҳ эди. — Мирмуҳсин, Умид

сфт. Раҳм-шафқатни билмайдиган, раҳми ёʻқ, қаҳри қаттиқ; раҳмсиз.

[Жамила ўз-ўзига:] Бераҳм бой, токайгача хунибийрон йиғлатасан, бу тўкилган ёшлар бу оҳу зорлар сени ёқангдан тутмай қўймас. — Ҳамза, Бой ила хизматчи

Бир бераҳм сен бечоранинг қанотингни қайирибди-ку! — С. Анорбоев, Суҳбатдошлар

Бераҳмлар, наҳотки болани шунчалик қўрқицаларинг! — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари