Qidiruv

fl. 1. Qoʻliga tutqizmoq; qoʻliga yoki ixtiyoriga topshirmoq.

Berganning betiga qarama. — Maqol

Olmoqning bermogʻi bor. — Maqol

Haligi xatni u tanaffusga chiqqanda Rustamga bermoqchi edi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

Viktor ham koʻrishib, hol-ahvol soʻrashgach, qoʻliga telegrammani berdi. — S. Karomatov, Oltin qum

2. Ehtiyojini, talabini qondirmoq; yoʻq narsa bilan taʼminlamoq.

Ekinga suv bermoq. Molga xashak bermoq. Qurilishga mablagʻ bermoq. Bola yigʻlamasa, ona sut bermas. — Maqol

Qurilish tresti unga yotoqxonadan joy berdi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

Bandaning rizqini ollo beradi. — K. Yashin, Hamza

Boyning qiziga rahmi kelib, unga non beribdi. — Bulbuli goʻyo

Qoʻsha qarindoshlar, yaxshi farzandlar bersin. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

Sherigim unga bir stakan suv berdi. — A. Qahhor, Asarlar

Quryoz aka shuni kutib turganday: — Men qoʻylarga tomoq beray, — deb qoʻzgʻaldi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

3. Baxsh etmoq, bagʻishlamoq; ruhiy holat, kayfiyat, koʻrinish paydo qilmoq.

Musiqa dillarga orom beradi.

Sayohat gashti, togʻlar oʻrkachi, rango-rang tabiat koʻzlarni yashnatib, dillarga orom beradi. — Gazetadan

Mansur akalarcha mehribonlik bilan Gavharning yelkasidan tutib, dalda berdi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

[Nuri] Gulnor toʻgʻrisida soʻzlaganda, tovushiga sirli ohang berdi. — Oybek, Tanlangan asarlar

Uning [Kumushning] nafis qora sochlari orqa-oʻngiga toʻzgʻib, ajib bir manzara berdilar. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar

4. Biror muassasaga oʻrnashtirmoq, kiritmoq,

Bolani bogʻchaga bermoq. Oʻgʻlini oʻqishga bermoq.

Boshqa biror hunarga bersak boʻlmaydimi? — E. Raimov, Ajab qishloq

Bir oʻgʻlimni Xadradagi oʻris maktabiga berdim. — Oybek, Tanlangan asarlar

Men Marusyaga tayinlab qoʻydim, ertadan boshlab bogʻchaga ber. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

5. Mahsulot yetishtirib, tayyorlab yetkazib turmoq; oʻz mahsuli bilan taʼminlamoq.

Bu xalq xoʻjaligiga nima beradi? Qishloq xoʻjaligi aholiga oziq-ovqat, sanoatga xom ashyo beradi.

Etak-etak paxtani ikki qoʻllab terganman, Gektaridan yuz-yuzlab paxta beray deganman. — Qoʻshiqlar

6. Nashrga kiritmoq, bosmoq, eʼlon qilmoq; eshittirmoq; koʻrsatmoq.

Maqolangizni kelgusi sonda beramiz. Konsert bermoq.

7. Ayrim otlar bilan qoʻshma feʼl yasaydi; masalan:

ahamiyat bermoq, bardosh bermoq, javob bermoq, boy bermoq, joy bermoq, zarba bermoq.

Oʻn bir kishi qarshi ovoz berdi. — Sharq yulduzi

U koʻprikdan oʻtib, katta yoʻlga chiqqanidan soʻng otga qamchi berdi. — A. Qahhor, Asarlar

Mana, seni deb qanday balolarga bardosh beryapman. — K. Yashin, Hamza

Quruq odamlar kiyimga zoʻr beradi, deganlari bejiz emas ekan. — F. Musajonov, Himmat

Hayo qaysi narsada boʻlsa, unga ziynat beradi. — Fan va turmush

Quloqlarida uch kalima soʻz oʻrin talashib, aks sado berdi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

8. -(i)b Koʻmakchi feʼl vazifasida affiksli ravishdosh shaklidagi yetakchi feʼl bilan birikadi va:

9. 1) harakatning birov, oʻzga uchun bajarilganligini ifodalaydi.

Yangangga ayt: ilikdan osh qilib bersin. — Guldasta

Endi ishingga qara, bolam, ertaga koʻylak tikib beraman. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

Men boʻlgan voqeani aytib berdim. — T. Ashurov, Oq ot

Tutning ustiga chiqib qoqib berdim. — S. Zunnunova, Olov

Bu choldan har balo kutsa boʻladi. Uni hukumatga tutib berish kerak. — P. Tursun, Oʻqituvchi

10. 2) yetakchi feʼldan anglashilgan maʼnoni kuchaytirib ifodalaydi. U

qoʻlini siltab baqirib berdi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

Qambaralidan eshitib ishonmadi va ikkalovini ham soʻkib berdi. — A. Qahhor, Asarlar

Zulayho opamlar urishib beradilar. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol

11. -a-y Koʻmakchi feʼl vazifasida affiksli ravishdosh shakllaridagi yetakchi feʼllar bilan birikib kelganda, koʻpincha -ver shaklida talaffuz qilinadi va quyidagi maʼnolarni ifodalaydi:

12. 1) yetakchi feʼldagi harakatning bajarilishi uchun qarshilik, monelik yoʻqligini, u bemalol bajarilishi mumkinligini anglatadi.

Qatiqlamasdan kosalarga suza ber. — A. Qodiriy, Gʻirvonlik Mallavoy

Bahuzur oʻtira ber, charchagandirsan? — U. Ismoilov, Saylanma

13. 2) yetakchi feʼldagi harakatning davomliligi, takroriyligini bildiradi. U

suv tashib, xumlarga quya berdi. — S. Siyoyev, Yorugʻlik

Oʻlimdan boshqa hamma yaxshilikning barvaqt kelgani maʼqul, deb ona-bola izgʻiy berdi. — Mirmuhsin, Qahramonnoma

Sening mushtingni yeya berib, jonimda jon qolgan emas. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Hadeb katta shaharda yashay berish ham odamni diqqinafas qilib yuboradi. — T. Ashurov, Oq ot

14. Yetakchi feʼl sifatida qoʻshma feʼllar tarkibiga kiradi, masalan:

berib tur, bera qol, berib yubordi.

rvsh. 1. Soʻzlovchiga, shuningdek, soʻz borayotgan payt yoki oʻringa yaqin.

Hechqisi yoʻq, bir kun nari, bir kun beri.

[Qizlar] Nari yot, beri yot bilan bir-birlarini itarib, surib, koʻrpani toʻrt tomonga tortishib janjallasha boshladilar. — A. Qodiriy, Mehrobdan chayon

— Beri kel, qizim! — qoʻli bilan imladi kulib. — Oybek, Tanlangan asarlar

2. koʻm. (chiqish kelishigi bilan) Harakatning boshlanish paytidan boshlab, buyon; maʼlum vaqt davomida, mobaynida.

Kechadan beri. Yaqindan beri. Anchadan (koʻpdan) beri. Almisoqdan beri.

Asqar akaning dami ichiga tushib ketdi. Shu sabab, mana kechadan beri qovogʻi ochilmaydi. — N. Fozilov, Qissalar

Elmurod ertalabdan beri non-choydan boʻlak hech narsa yemaganlikdan koʻngli ozganini sezdi. — P. Tursun, Oʻqituvchi

Institutga kirgandan beri Kozimjon orqasidan soyadek ergashib yuribdi. — T. Ashurov, Oq ot

Taxminan uch yildan beri shu ishni qilaman. — S. Ahmad, Yulduz

sft. 1. zid. Bekitib, yopilib yoki toʻsib qoʻyilgan; yopiq. ochiq.

Darvoza berk. Uy berk. Yoʻl berk. Chegara berk.

2. Hamma yogʻi yoki bir qismi oʻralgan, yopilgan.

Usti berk yoʻlak. Usti berk arava. Berk mashina.

ot Dagʻal, ezilmaydigan; chaynab boʻlmaydigan.

Berch loy. Berch non. Olmaning berch joyi.

Mirvali baʼzan tekislangan yerdan bir siqim tuproq olib, kaftida ezib koʻradi. Sap-sariq, oltinga oʻxshaydi: ezgʻilasang, berch boʻlib, qoʻlingga yopishmaydi. Uqalanib ketadi. — S. Ahmad, Jimjitlik

sft. Ruhan ezilgan, ruhi past, ruhsiz.

Hafiza shu kundan boshlab koʻrpa-toʻshak qilib yotib qoldi, u negadir bemajol va beruh edi. — Mirmuhsin, Umid

sft. Rahm-shafqatni bilmaydigan, rahmi yoʻq, qahri qattiq; rahmsiz.

[Jamila oʻz-oʻziga:] Berahm boy, tokaygacha xunibiyron yigʻlatasan, bu toʻkilgan yoshlar bu ohu zorlar seni yoqangdan tutmay qoʻymas. — Hamza, Boy ila xizmatchi

Bir berahm sen bechoraning qanotingni qayiribdi-ku! — S. Anorboyev, Suhbatdoshlar

Berahmlar, nahotki bolani shunchalik qoʻrqitsalaring! — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari