эск. кт. Ёʻқлик, мавжуд эмаслик; зид. борлик.
- Адам айламоқ Ёʻқотмоқ, ёʻқ қилмоқ. Адам ёʻлини тутай зарра менда ғам бўлса. — Бобур
Қидирув
«адам» бўйича 132 та натижа: Изоҳли
Луғат мақолалари
52 таот геол. Гранитга ўхшаш тоғ жинси.
от Ижтимоий ва шахсий ҳаётдаги яхши ахлоқ, тарбия, хушмуомалалик.
Адаб бозорда сотилмас. — Мақол
Адаб доирасидан чиқмаслик. цҳ Киши қадрин оширмоқ боиси аввал адаб дерлар. — Воқиф
- Адабини бермоқ Ножўя хатти-ҳаракатлар учун гап-сўз, калтак ва ш.к. билан жазо бермоқ; таъзирини бермоқ. Жўрахон отган ўқдан ўндан ортиқ фашист қулаб, бошқалари орқага чекинди. — Адабини бердик. — Назармат
- Адабини емоқ Азобини тортмоқ (қилмишига жавобан). ..енгилроқ жерси палтода чиққан экан, подездга кириб олгунча роса адабини еди. — Д. Нурий, Осмон устуни
- Адаб сақламоқ Ўзини ахлоқ, одоб доирасида тутмоқ. Ёшлар “янги фикр“, эски фикр деган гапларни йиғиштириб.. уламолар олдида адаб сақлашлари керак. — Ойбек, Танланган асарлар
от 1. Миқдор.
Қўшиқчиларнинг адади борган сари ортди. — Ойбек, Навоий
Тўпламни тўплаб нашрга тайёрловчи ва муҳаррир Аҳмаджон Мелибоев. Адади 5000 нусха. — Газетадан
2. нумератив с. Дона.
Алалхусус, яна шуни баён қиладурмизким, кофирлар юртига кетувчиларнинг сони икки юз ададга боради. — Ж. Шарипов, Хоразм
АДАШ И 'исми бир хил (кишилар)'. Иккимиз а д а ш м и з. Бу сўз қадимги туркий тилдаги 'исм' маъносини англатувчи а:т сўзининг ат шаклидан -даш қушимчаси билан ясалган (ЭСТЯ, I, 204), кейинчалик т ундоши д ундошининг таъсирида д ундошига алмашган, сунгра дд ундошларидан бири талаффуз қилинмай қуиган (ТРС, 15); ўзбек тилида а унлилари ä унлиларига алмашган: ат + даш = атдаш > аддаш > адаш > äдäш. АДАШ ИИ: АДАШ БЎЛ- ъоёқ кийимининг бир пойи бошқа бир оёқ кийимининг бир пойи билан алмашиб қол- . Кечаги йиғинда бир пой калишим а д а ш бўлиб ҳолибди. Бу сўз äдäш- феълининг эски ўзбек ти — лидаги исм эши бўлиб, мустақил ишлатилмайди, äдäш бол- қўшма сўзи таркибида келади
1. Исми бошқа бирор кимса билан бир хил бўлган одам, иемдош
Биз иккимиз адашмиз
2. Шундай кишиларнинг бир-бирига мурожаатида қўлланади
-Яша, адаш! — хурсанд бўлиб кетди Қудрат — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар
от 1. Юриш жараёнидаги ҳар бир оёқ ташлаш, оёқ босиш; одим.
Илдам қадам. Шахдам қадам.
Очил бу гапларнинг менга алоқаси ёʻқ, дегандай қилиб, қадамини тезлаштирди. — П. Қодиров, Уч илдиз
Ёнидаги қорабайир буни сезди шекилли, бир неча одим ўтиб, қадамини секинлаштирди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Шу вақт болохона нарвонида гурс-гурс қадам товуши эшитилди. — Ҳ. Ғулом, Машъал
— Мардонқул ака, — деди у бошлиқнинг юришига қадамини мослаб — А. Мухтор, Бўронларда бордек ҳаловат
Саодатхон бир-икки қадам босиб, яна орқасига қайтди. — С. Зуннунова, Янги директор
2. Ҳар бир қадам оралиғига тенг масофа, оралиқ масофа.
— Ассалому алайкум, — дедим остонадан бир қадам нарида туриб. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
Содиқ аминнинг капаси унгурдан юз қадамча ғарбда, тоғнинг соябон бўлиб осилиб тушган каттакон тоши остида эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
3. кўчма Иш-фаолият, ривожланиш ва шу кабиларда олға силжиш, илгарилаш.
Ўртоқ Аҳмедов, бу тажриба пахта агротехникасида олға қўйилган катта қадам, дейди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
4. кўчма Бирор жой, томонга қаратилган, ёʻналган юриш; ташриф.
Унинг бу ердан қадами узилди (кесилди). У бизникига қадам босмай қўйди.
Агар қадамимни бой сезиб қолса, Гулнорнинг аҳволи оғирлашмайдими? — Ойбек, Танланган асарлар
Хайрият, хайрият, Абдурасул! Сенинг ҳам қадаминг биз томонларга тушар экан — П. Турсун, Ўқитувчи
Сенинг учун келди совчи қадами — Баҳром ва Гуландом
5. кўчма Иш-фаолиятдаги ҳар бир хатти-ҳаракат; амал.
Одам баъзан бир марта нотўғри босиб қўйган қадами учун умрбод жавоб беради. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Ахир, кам гапириб, қадамини билиб босса, ишини билиб қилса ва зимдан қора ниятлар ёʻлидан кета берса, уни дарҳол билиш осонми, ахир? — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли
- Бир қадам 2. Жуда қисқа оралиқ, оралиқ масофа ҳақида. Бир қадам нарида турибди;Ўзингиз кўрдингиз, бугун гузардан бир қадам ҳам жилганим ёʻқ, гувоҳ бўларсиз дейман-да. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Қадам босмоқ 1. Қадамлаб юрмоқ. Турғуной тиззасини ушлаб, зўрға қадам босарди. — А. Қаҳҳор, МастонЁʻқ, амаки, уйга энди бир умр қадам босмайман. — С. Аҳмад, УфқБугун саккиз кун бўлди, қадам босмайсиз-а? — С. Сиёев, Ёруғликўша босган ножўя қадами бошига бало бўладиган бўлди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Қадам олиш Иш-фаолиятда, ҳаётда ўзини тутиш, бундаги ўзига хос хатти-ҳаракат, ҳолат. Иккаласининг кайфлари баландми ё Опа келтирган хушхабар эсанкиратиб қўйганми, ишқилиб, қадам олишлари бошқача. — О. Ёқубов, ЛарзаАбдусамад қорининг сўнгги кунлардаги қадам олиши Ўрмонжоннинг ҳар иккала тахмини ҳам тўғри эканини аниқ кўрсатиб турар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Қадам отмоқ (ёки ташламоқ) 1. Қадам босиб юрмоқ, одим отмоқ. Иккала от бир қиёсда баравар қадам ташлаб борар эди. — А. Қаҳҳор, Асрор бобо
- Қадам ранжида қилмоқ Устоз ёзувчи хотирасини эъзозлаш учун қалам соҳиблари, олимлар музейга қадам ранжида қилдилар. — Газетадан
- Қадам ташламоқ Мақсадсиз ташланган қадам — ўксиз милтиқ билан овга чиқишдек гап. — Шукрулло, Жавоҳирлар сандиғиЎтган йил билан ҳам хайрлашдик. Янги йилнинг бўсағасига қадам ташладик. — Н. Сафаров, Оловли излар
- Қадам қўймоқ 2. Журъат қилмоқ; киришмоқ, бошламоқ. У уйнинг зинасига энди қадам қўйганда, похол остидан чиққан кампир: — Ҳой, болам, немис бор! — деб қичқирди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдузДўст билан обод уйинг, Гар бўлса у вайрона ҳам. Дўст қадам қўймас эса, вайронадур кошона ҳам. — Э. ВоҳидовБу ишга қадам қўймасдан илгари, бир карра сизнинг олдингиздан ўтиш, раъйингизни билишга тўғри келди. — Ойбек, Танланган асарларЎн иккига қадам қўймоқ.О, учга қадам қўйиб қолди-ку. Тили бирам ширин бўлиб чиққанки, сира қўя берасиз. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Ҳар қадамда 1. Ҳар бир қадамга тенг масофада. Ҳар қадамда белги қўйиб борарди;Масжиди жомий бўйлаб ҳар қадамда гадой, қаландарлар, тиланчи болалар, кампирлар — Ойбек, Танланган асарлар
- Қадамини узмоқ Бормайдиган, келмайдиган бўлмоқ. Нега бизникидан қадам узиб кетдингиз, ё кўнгил қоларлик иш ўтдими биздан? — К. Яшин, Ҳамза
Таърифлар ичида
2 таишхона Иш, хизмат қилинадиган жой; корхона. Чиндан ҳам, адам борида ойимга енгил эди ишхонасига бориб-келишни биларди, холос. Ҳ. Назир, Ёнар дарё айн. Устахона. Қ
енгил ЕŊИЛ ъвазни камъ, 'вазмин эмасъ. Юки е н г и л эшак ётагон бўлади (Мақол). Бу сифат қадимги туркий тилдаги ъвазни кам бўл-ъ маъносини англатган еŋи-феълида
Эртаклар
55 та
Халқ оғзаки ижоди
Бир йигит тасодифан алвастининг телпагини қўлга киритади ва шу орқали кўринмас бўлиб қолади. У алвасти билан бирга турли саргузаштларга дуч келади, жумлад
Халқ оғзаки ижоди
Андижонлик йигитнинг саргузаштлари ҳақидаги ушбу эртакда, йигитнинг бойга хизматга кириши ва турли қийинчиликларга дуч келиши тасвирланади. Унинг бошидан
Халқ оғзаки ижоди
Бир подшо ташна бўлиб, бир қизнинг уйидан сув сўрайди ва унинг ақлига қойил қолиб, уйланмоқчи бўлади. Қиз эса подшога бажарилиши қийин бўлган бир шарт
Халқ оғзаки ижоди
Уч опа-сингил оталарининг золимлигидан қочиб, ҳар бири ўз ёʻлига равона бўлади. Кенжа қиз Иқбол айиқ билан турмуш қуриб, Айиқполвон исмли ўғил кўради.
Халқ оғзаки ижоди
Бу эртакда подшоҳнинг ўғил фарзанд кўриш истаги ва бу истакнинг амалга ошиши учун қилинган ҳийла-найранглар тасвирланади. Шунингдек, оддий деҳқоннинг о
Халқ оғзаки ижоди
Бектемир ботир ҳақидаги ушбу эртакда қаҳрамоннинг жасорати, садоқати ва севги ёʻлидаги курашлари тасвирланган. Эртакда йигитнинг қийинчиликларга қарамай, ў
Шева материаллари
23 та
Тошкент вилояти · биринчи қадам
боланинг илк қадами муносабати билан о'тказиладиган маросим
Қорақалпоғистон Республикаси · Одам Ато
Одам Ато (инсониятнинг афсонавий биринчи отаси)
Қашқадарё вилояти · Одам Ато
Одам Ато (инсониятнинг афсонавий биринчи отаси)
Қашқадарё вилояти · одамзод
одамзод
Хоразм вилояти · бодом қовоқ
бодом қовоқ
Андижон вилояти · бирров