ot 1. (Y — katta) Quyoshdan keyingi uchinchi planeta.
Yer shari. Yer aylanasi. Yer Quyosh atrofida aylanadi. Yerning sunʼiy yoʻldoshi.
Agar Yer sharining yarmi tilla, yarmi yer boʻlib, birov mendan qaysi tomonida yashaysiz, deb soʻrasa, men ikkilanmay, yer tomonini tanlagan boʻlardim. — N. Fozilov, Qush — qanoti bilan
2. Shu planetaning quruqlik qismi (suv bilan qoplangan qismiga qarama-qarshi qoʻyilganda).
Yer planetamizning oltidan bir qismini tashkil etadi.
3. Planetamiz qobigʻining sirtqi qatlami.
Yer bagʻri. Yer osti boyliklari. Qora (qaro) yerga kirgur! (qargʻish). Yer yutgur! (qargʻish). Osmon uzoq, yer qattiq. — Maqol
Bir vaqt yer osti dukullagandek boʻldi. — A. Qodiriy, Mehrobdan chayon
4. Narsalar turgan, tirik organizmlar hayot kechirayotgan yuza, sath (shaxs yoki boshqa narsalarga nisbatan).
Yerga palos solmoq. Tomdan yerga qulamoq. Kosa stoldan yerga tushib sindi. Yerga tushgan — yetimniki. — Maqol
Sidiqjon boʻsagʻadan bir qadam ichkarida choʻnqaydi-da, bolani yerga qoʻyib, onasiga yoʻlladi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
5. Yer sathining muayyan bir qismi; joy, hudud.
Toshloq yer. Obod yer. Haydalgan yer. Baland-past yerlar.
Yigit ufqlarga tutash yerlarni koʻzdan kechiradi. — Gazetadan
Yaradorlarni tezda xavf-xatarsiz yerga olib chiqish zarur boʻlib qoldi. — T. Rustamov, Mangu jasorat
6. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan tuproq qatlami, ekin, daraxt va shu kabilar ekiladigan joy, maydon.
Men ham dehqon bolasiman Otam Odil koʻr degan qoʻqonlik boyning yerini jar edi. — A. Qahhor, Asarlar
Mehnati-la gullatar Bir tanobcha yerini. — Gʻayratiy
Choʻl odami xuddi yantoqqa oʻxshashi kerak oyogʻi ostidagi rizqi sochilgan yerga chuqur tomir otishi lozim. — Gazetadan
Yering boʻlsa, mehnati ham, rohati ham oʻzingniki boʻladi. — Oybek, Tanlangan asarlar
7. Biror narsa band qilib turgan, egallagan oʻrin, joy; makon.
Daraxt bir yerda koʻkaradi. — Maqol
Hokim choʻzilib yotgan yeridan turib, tashqari chiqdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
Ofitser yiqildi va yotgan yerida qoʻlini koʻtardi. — A. Qahhor, Oltin yulduz
8. Biror mamlakat, davlat, xalq, xoʻjalik va shu kabilarga qarashli hudud.
Qoni, eti., yeri, tili., bir boʻlgan bir xalq nima uchun ikki dushman guruhga boʻlinib, bir-birining qonini toʻkadi? — Oybek, Navoiy
Oʻn uch xoʻjalik yerini qoʻshibdi traktor bir yarim kun ishlab, tizza boʻyi haydab beribdi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
9. Biror narsaning yoki aʼzoning ayrim qismi, oʻrni, nuqtasi, joyi.
Gilamning bir yerida dogʻi bor. Haq — yerini topar. — Maqol
Xat sakkiz buklanib, qizil ipak bilan bir-ikki yeridan chatilgan va Otabekka atalgan edi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Besh yeridan oʻq yeganiga qaramay yer bagʻirlab ketishdi. — Oybek, Quyosh qoraymas
Hoji xola oʻz tarjimayi holining juda koʻp yerlarini tashlab ketdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
10. Ish joyi, muassasa, tashkilot.
Ish-lagan yeridan hujjat keltirmoq. Biror yerga arz qilmoq.
[Badriy:] Sizlar bilan boshqa yerda gaplashaman! — Z. Said, N. Safarov, Tarix tilga kirdi
11. koʻm. vzf. (joʻnalish, oʻrin-payt, chiqish kelishigi shaklida) Payt, oʻrin, sabab kabi munosabatlarni bildiradi.
Kutilmagan yerda shaharning aʼyonlaridan boʻlgan Salim sharbatdor deganning Komilbek ismli oʻgʻlidan sovchilar kelib qoldi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Roʻzimat aytmoqchi, gap boshqa yerda boʻlishi ham mumkin. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
Sariq atlasni kiyishga chogʻlab koʻrgan boʻlsa-da, biroq koʻylakni olgan yerida bu fikrdan qaytdi. — K. Yashin, Hamza
- Yer bilan yakson boʻlmoq
- Yer boʻlmoq Yoʻq boʻlmoq, yerga kirmoq. Elga qoʻshilsang, er boʻlasan, eldan ajralsang, yer boʻlasan. — MaqolKoʻp ogʻiz bir boʻlsa, bir ogʻiz yer boʻlar. — Maqol
- Yerga urmoq Qadrini kamsitmoq, tahqirlamoq. Men nomus-orimni yerga urgan dushmanimning qonini oʻz qoʻlim bilan toʻkishim kerak — K. Yashin, HamzaQoʻysangiz-chi. Oʻzingizni juda ham yerga urib yubordingiz-e. — K. Yashin, Hamza
- (Yuzini) Yerga qaratmoq Nomus-hijolatga qoʻymoq. El-yurt ichida olamga dovrugʻi ketgan otamning yuzini yerga qaratdi. — K. Yashin, HamzaVatanning amri shu, burchingni bajar, Oxiri yuzimni yerga qaratma! — GʻayratiyUyalmaysanmi Men falonchiga tegaman, deb ota-onangni yerga qaratib qoʻyishga! — Hamza, Paranji sirlari
- Yer ostidan qaramoq Yuzni yer tomonga qilgan holda roʻparasidagiga qaramoq. Ertoyev yigitlarga yer ostidan bir qaradi-yu, peshonasidagi ajinlari yozilib, kutilmaganda xushnud jilmaydi. — O. Yoqubov, Er boshiga ish tushsa
- Yer(ning) tagida(n) boʻlsa ham Qayerda(n) boʻlsa ham. Ma, laylak, yer tagidan boʻlsayam, ikkita vino topib ke. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
- Yer tishlamoq Bombardimonda yuzlab fashist soldat, ofitserlari yer tishladi.
- Yer chizib qolmoq Kamol qozi ancha past tushib, Safoxon toʻra oldida yer chizib qoldi. — K. Yashin, Hamza
- Yer yuzi Butun dunyo, olam. Bu xabar butun yer yuziga tarqaldi. Yer yuzidan kelayotgan xabarlar.
- Yer qilmoq Qattiq beobroʻ qilmoq, yerga kiritmoq. Siz rahbarsiz! Meni bir imo bilan yer qilib qoʻyishingiz mumkin. — S. Nurov, Narvon
- Burnini yerga ishqamoq Rosa taʼzirini, adabini bermoq.
- Gapni bir yerga qoʻymoq
- Osmon yiroq (uzoq), yer qattiq Hayot, yashash sharoiti nochor va ilojsizlik holatida degan maʼnoda qoʻllanuvchi ibora. Ibn Yamin tabiblik, Jahonbuvi doyalik qilishdi. Lekin bu bilan ham murod hosil boʻlmadi. Osmon uzoq, yer qattiq edi! Sal kunda olti bola olamdan oʻtdi. — K. Yashin, Hamza
- Soʻzini (yoki gapini, iltimosini) yerda qoldirmoq Soʻzini (gapini, iltimosini) bajarmaslik, inobatga olmaslik. Oyim buvimning soʻzini yerda qoldirmadi-yu, oʻylab-oʻylab, oxiri Damirni topdi. — H. Nazir, Yonar daryoGavhar uning qorongʻida gʻira-shira koʻrinib turgan mehribon chehrasidan bu safar ham iltimosini yerda qoldirolmaganini tushundi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Tuyaning dumi yerga tegganda
- Qolgan yeridan Kelib toʻxtagan, uzilib qolgan joyidan (biror ish, xatti-harakat haqida). Ana endi uyquni qolgan yeridan olavering — S. Siyoyev, Yorugʻlik