Поиск

Keng maʼnoda voqeband badiiy asar, badiiy adabiyotning hikoyaviy bir turi. Epos qadimda qabila yoki urugʻning maishiy hayotini hikoya qiluvchi ogʻzaki va yozma shakldagi badiiy asar. Bu qoʻshiqlari va afsonalari keyinchalik maʼlum bir tarixiy davrda birlashib, yozma shaklda yaxlit katta bir asar holiga kelib qoladi. Masalan, qadimgi hind eposi «Maxabxarata», Gomerning «Iliada» va «Odisseya», nemislarning «Nibelunglar haqida qoʻshiq» asarlari shular jumlasidandir. Qahramonlik epopeyalarining tuzilishi, mazmuni ham rang-barangdir. Chunki ularda, birinchidan, shu asarlarning butun shakllanish jarayonidagi tarixiy davrlarning izlari boʻladi, ikkinchidan, ularda xalqning ijtimoiy tajribalari turli darajada va nisbatda aks etadi. Har ikki holda ham qahramonlik epopeyalarining badiiyligi asosida xalqning qahramonona oʻtmishi yotadi va bu qahramonona oʻtmish oʻzida bugun bir jamiyat yoki tarixiy davrning pafosini, idealini aks ettiradi. Shuning uchun ham qadimiy epopeyalardagi asosiy tiplar, qahramonlar oʻta mubolagʻali, fantaziyaga boy, oʻlmas bahodirlar sifatida tasvirlanadi. Mana shu jihatlari bilan qadimgi epopeyalar butun-butun tarixiy davrlar; ijtimoiy formatsiyalardagi xalqlarning idealini oʻzlarida toʻliq ifodalaydi. Biroq davrning oʻtishi, tarixiy formatsiyalarning almashinishi, ijtimoiy ongning oʻsishi bilan bogʻliq holda qahramonlik epopeyalari oʻrnini komik epopeyalar ola boshladi. Chunki «kishilik jamiyatining bolaligi» oʻtishi bilan qadimgi epopeyalar rivoji toʻxtab qoldi. Maʼrifatchilik davriga kelib realistik romanning yuzaga kelishi yangi tipdagi epopeyalarni yuzaga keltirdi. XIX asrga kelib esa Balzakning «Insoniy komediya», Gogolning «Oʻlik jonlar», L. Tolstoyning «Urush va tinchlik», «Anna Karenina», F. Dostoyevskiyning «Aka-uka Karamazovlar» kabi epopeyalari yuzaga keldiki, bular real voqelik asosida yaratilganligi bilan qadimgi epopeyalardan ajralib turadi. XX asrga kelib M. Gorkiyning «Klim Samginning hayoti», M. Sholoxovning «Tinch Don», A. Serafimovichning «Temir oqim» kabi epopeyalari yaratildi. Bu epopeyalarning muhim xususiyatlari shundan iboratki, ularda turli xalqlarning taqdirini hal qiluvchi katta tarixiy voqealar toʻla-toʻkis aks ettiriladi. Katta tarixiy davrlar, inson hayotining turli qirralari, bir necha avlodlar taqdiri nisbatan toʻlaroq aks ettirilganligi uchun ham epopeyalar hajman katta, personajlar miqdoran koʻp boʻladi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodidagi «Alpomish» dostoni qahramonlik epopeyalariga misol boʻla oladi. S. Ayniyning «Qullar», Oybekning «Navoiy» kabi asarlari esa realistik oʻzbek epopeyalaridir., epos

qahramonlik eposi. Biror xalqning asriy ideallari, intilishlari, qahramonona oʻtmishini oʻzida mujassamlashtirgan xalq dostonlarining bir turi. Har qanday yovuzliklarni yengib, ezgulikning tantanasi uchun kurash, haqiqat va adolat gʻalabasiga intilish, baxtiyor va farovon hayot orzusi; el-yurtga samimiy muhabbat, dushmanga shafqatsiz gʻazab va nafrat, mardlik va fidokorlik, vafo va sadoqat, doʻstlik va qardoshlik, inson huquqi va nomusini ulugʻlash xalq qahramonlik dostonlarining gʻoyaviy asosini tashkil etadi. Har bir xalq oʻzining qahramonona oʻtmishiga ega boʻlganidek, uning oʻz qahramonlik eposi ham boʻladi. Masalan, qadimgi greklarning «Iliada», «Odisseya»si, rus bilinalari, gruzinlarning «Amirani»si, armanlarning «Sosunlik Dovud»i, qalmoqlarning «Jangar»i, moʻgʻullarning «Geser»i, turkiy xalqlarning «Alpomish»i va «Goʻroʻgʻli»si qahramonlik eposiga misol boʻla oladi. Qahramonlik eposiga xos asosiy xislatlardan biri shuki, xalqning biror tarixiy davrdagi ideali bir yoki bir necha obrazda mujassamlashgan boʻladi. Shuning uchun qahramonlik eposi xalqning badiiy tafakkur tarixini oʻrganishda tutgan oʻrnidan tashqari, u oʻzi mansub boʻlgan xalq tarixini oʻrganishda ham katta ahamiyat kasb etadi.

turkumli epos. Bir xil tarixiy davr, bosh qahramonlar, voqelik oʻrni va bir xil gʻoya asosida yaratilgan epik asarlar majmui. Turkumli epos dunyo xalqlari eposida keng tarqalgan. Masalan: irland sagalari, «Ming bir kecha» ertaklari, Ilya Muromes va Sadko haqidagi rus bilinalari va h.k. Turkiy xalqlar, xususan, oʻzbek eposida ham turkumlik juda keng tarqalgan. Masalan «Goʻroʻgʻli» turkumi, «Rustamxon» turkumi va boshqalar. Eposdagi turkumlilik oʻz tabiatiga koʻra ikki xil boʻladi. 1. Genealogik yoki nasliy turkumlilik. Bunday turkumlik tarkibiga kiruvchi asarlarda bir avlod va naslning paydo boʻlishi, nasl-nasabidan tortib keyingi avlodlarning qismatiga qadar barchasi mustaqil asarlarda aks etadi. Masalan, «Goʻroʻgʻli» nasliy turkumligi Goʻroʻgʻlining tugʻilishidan tortib oʻlimiga qadar boʻlgan davrni, uning farzandlari hayotini qirqdan ortiq mustaqil dostonlarda aks ettiradi. Bu turkumga kiruvchi dostonlar asosiy gʻoyadan tashqari, Goʻroʻgʻli, Yunus, Misqol pari, Hasanxon, Avazxon, Ahmad sardor va Soqibulbul kabi obrazlar, Chambil shahri, Gʻirot (Gʻirkoʻk) oti orqali bir-biriga bogʻlanib turadi va mantiqiy jihatdan ketma-ketlikni tashkil etib, Goʻroʻgʻli avlodining hayotini tugal

xalq qahramonlik eposi. Afsonaviy qahramonlarni tarannum etuvchi qadimgi xalq poema-qoʻshiqlari toʻplami