Поиск

Lirik turga mansub klassik adabiyotda ham, hozirgi davr adabiyotida ham mavjud sheʼriy janrlardan biri. Muxammas besh misradan tuzilgan bir necha bandlardan iborat boʻlib, a-a-a-a-a, b-b-b-b-a va h.k. tarzida qofiyalanadi. Muxammas ikki xil boʻladi: 1. Mustaqil muxammaslar. Bunday muxammaslar Sharq adabiyotshunosligida «tabʼi xud muxammas» deb yuritiladi. Ular klassik adabiyotda juda koʻp uchraydi. Navoiyning bir muxammasidan keltirilgan quyidagi band tabʼi xud muxammasga misol boʻla oladi: ...Gar meni majnuni shaydo noʻya qilsai bahr-u bar, Yoʻqsa shahru kuy aro har yon yugursam bexabar, Demagikim, har eshikka nevchun aylabsan guzar, Ey pari, gar telbarab boʻlmish Navoiy darbadar, Bu durur maqsud angakim, istagay har yon seni. 2. Biror shoir gʻazaliga bogʻlangan muxammas. Bunday muxammaslar taxmis deb yuritiladi. Taxmisni shoir oʻzga shoirlar ijodidagi biror gʻazaldan taʼsirlanish natijasida yaratadi va muxammasda oʻsha gʻazaldagi fikr rivojlantiriladi, oʻz davri yoki sharoitiga moslashtiriladi. Taxmisda har bir banddagi dastlabki uch misra muxammas bogʻlovchi shoirga taalluqli boʻlsa, keyingi ikki misra gʻazal egasiga taalluqlidir. Oʻzbek adabiyoti tarixida taxmis juda ham koʻp yaratilgan. Oʻzbek sovet sheʼriyatida esa Habibiy, Charxiy, S. Abdulla, Vasfiy, Chustiy, E. Vohidov, A. Oripov, Omon Matjon, Jamol Kamol, Oydin Hojiyeva kabi shoirlar bu janrda muvaffaqiyat bilan asarlar yaratishdi., muxammas

— Muhammad Xoʻjandiy — (taxminan 1000 yilda vafot etgan) — Xoʻjandlik matematik. Arifmetika, geometriya va algebraga oid tadqiqotlari bor, jumladan $x^3 + y^3 = z^3$ shaklidagi tenglamani ratsional sonlar sohasida yechib boʻlmasligi masalasi ustida ishlagan.

Abu Nasr Forobiy (870—950) — Oʻrta Osiyolik buyuk olim, filosof, elementar matematika (asosan geometriya) sohasida tadqiqotlar olib borgan.

Ulugbek Muhammad Taragay (1394— —1449) — Oʻrta Osiyolik buyuk olim, astronom, matematik. Amir Temurning nevarasi, Samarqand hokimi. Muhammad Taragay Ulugbek Samarqand rasadxonasini asoslagan, unda astronomik kuzatishlar olib borgan, natijada „Yangi astronomik jadvallar“ tuzgan („Zijji jadidi Guragoni“). Bu asarda 1019 ta yulduz vaziyati aniqlangan va astronomiyaning nazariy masalalari bayon qilingan. Trigonometrik jadvallar tuzgan, Sin 1° ning qiymatini 18 ta oʻnli raqamlargacha aniqlik bilan hisoblab bergan. Ulugʻbek ruhoniylar tomonidan shakkoklikda ayblanib oʻldirilgan.

— Mahammad Muso Xorazmiy (IX — asr) — Oʻrta Osiyolik matematik, geograf, astronom. Arifmetika, algebra, geometriya va geografiya sohasida katta natijalarga erishgan, astronomiya sohasida ham muhim ishlari bor. Xorazmiyning XII asrda latin tiliga tarjima qilingan arifmetikaga oid asari yevropaliklarni hisoblashning pozitsion sistemasi bilan tanishtiradi. „Aljabr va almuqobala“ da esa algebra mustaqil fanga aylanib, unda 1-va 2- darajali tenglamalarni yechishning sistematik usullari berilgan. Algoritm termini Alxorazmiy ismining buzilib aytilishidir.

Sarimsoqov Toshmuhammad Aliyevich (1915) — Oʻzbek sovet matematigi, Oʻzbekiston FA ning akademigi, davlat arbobi. Ehtimollar nazariyasi, statistika, geofizika, funksional analiz, topologiya sohalarida ishlaydi.