Qidiruv

adabiy asar qahramoni. Badiiy asarda ishtirok etuvchi shaxslar. Adabiy asar qahramonlari oʻz xarakteri jihatidan ikki xil boʻladilar: a) oʻz xatti-harakati, kechinmalari bilan zamonasining ilgʻor kishilariga xos xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtiruvchi, kitobxonga ijobiy taʼsir etib, kishilarga namuna boʻluvchi asar qahramonlari ijobiy obrazlar deb yuritiladi. Farhod, Shirin, Layli, Majnun (Navoiy); Tatyana (Pushkin); Taras Bulba (Gogol); Pavel Vlasov, Pelageya Nilovna (Gorkiy); Otabek, Kumush, Anvar va Raʼno (Abdulla Qodiriy); Yoʻlchi, Gulnor (Oybek); Saida, Kozimbek (Abdulla Qahhor) kabilar ijobiy obrazlarga misol boʻla oladi; b) oʻzida zamonasining qoloq va yaramas xislatlarini aks ettiruvchi asar qahramonlari salbiy obrazlar deb yuritiladi. Yago (Shekspir); Xlestakov (Gogol); Homid, mulla Abdurahmon (Abdulla Qodiriy); Mirzakarim-

Lirik asar asosida yotgan «men»dan iborat adabiyotshunoslikdagi shartli tushunchalardan biri boʻlib, lirik qahramon sifatida koʻpincha shoirning oʻzi gavdalanadi. Lirik qahramonning ichki dunyosi konkret ruhiy holat, kechinma vositasida biror hayotiy vaziyatda ochiladi. Shuning uchun ham sheʼrdagi lirik qahramon xarakteri uning u yoki bu konkret holatdagi, ammo barcha qirralari bilan birgalikda namoyon boʻlishi deb tushunmoq kerak. Shoirning estetik ideali har bir sheʼrda koʻrinib tursa-da, bu estetik ideal oʻzining butun borligʻi bilan uning umumijodi doirasida toʻliq namoyon boʻladi. Hayotiy tomonlari, estetik pozitsiyasi jihatidan juda koʻp umumiyliklarga ega boʻlishidan qatʼi nazar, lirik qahramonni shoir shaxsiyati bilan ayni bir narsa deb tushunmaslik kerak. Bu narsa lirikaning tabiatiga juda ham sodda, oddiy qarash boʻlib qoladi va xato xulosalarga olib keladi. Boshqa adabiy turlarda boʻlgani kabi lirik qahramon har bir shoir tomonidan hayotiy material tanlash, tipiklashtirish, badiiy toʻqimalar vositasida yaratiladi. Shuning uchun ham lirik qahramon «men», «sen», «u» kabi shakllarda boʻlishi mumkin. Biroq qaysi shaklda aks etmasin, lirik qahramonning qiyofasi, xatti-harakati shoirning nuqtayi nazari, munosabati bilan oʻlchangan va baholangan boʻladi. Chunki shoir shaxsiyati, kechinma va fikrlari bilan sheʼrdagi lirik qahramon shaxsiyati, kechinma va fikrlari oʻrtasida badiiy obraz bilan prototip orasidagi aloqaga oʻxshash munosabat mavjud boʻladi. Obraz prototipga qaraganda kengroq, koʻp qirraliroq boʻlganidek, lirik qahramon ham shoir shaxsiyati, avtobiografiyasiga nisbatan kengroq boʻladi., lirik qahramon

Адабиётнинг тарбиявий, эстетик аҳамиятини белгиловчи муҳим белгилардан бири. Маълумки, адабиётда ҳар бир ҳаётий воқелик у ёки бу давр ижтимоий идеаллари асосида тасвирланади. Мана шу нарсани конкрет инсон образига нисбатан қўллаш ижобий қаҳрамон масаласини келтириб чиқаради. Демак, ҳар бир даврнинг ижтимоий-эстетик идеаллари билан боғлиқ ҳолда шу даврнинг ўз ижобий қаҳрамонлари мавжуд бўлади. Ижобий қаҳрамон, у ёки бу даврнинг, бирор ижтимоий синф ёки гуруҳнинг илғор ғояларини ифодаловчи, ташувчи адабий асардаги образ ёки образлар системасидир. Прометей, Алпомиш, Илья Муромец, Гўрўғли каби образлар халқ эпосининг ижобий қаҳрамонлари бўлиб, улар ўзлари мансуб халқнинг ғоявий-эстетик идеалини акс эттирадилар. Шунинг учун ҳам улар ботир, ўлмас қаҳрамон сифатида тасвирланади. Реализм адабиётида эса давр пафоси, жамият идеали индивидуал-ижобий образлар воситасида, ҳаётий воқеалар асосида реалистик акс эттирилади. Тарихий тараққиётнинг тўхтовсиз ҳаракати, ижтимоий идеалларни ҳам тинимсиз ўзгартириб боради. Бир даврнинг ижобий образи иккинчи бир даврнинг ижобий образи талабларига тўғри келмайди. Адабиётшуносликда ижобий қаҳрамон масаласига конкрет тарихий нуқтаи назардан ёндашгандагина, уни тўғри ҳал қилиш мумкин. Ижобий қаҳрамон тушунчасининг тарихий тушунча эканлиги яна шу нарса билан ҳам белгиланадики, у адабиётнинг ривожланиш босқичларидаги конкрет вазифа, мақсад ҳамда сифатлар билан боғлиқдир. Социалистик реализм адабиёти ижобий қаҳрамон масаласини марксча-ленинча назария асосида ҳал қилмоқда. Бу жараённинг моҳияти кўп қиррали ҳаётий воқеаларни индивидуал ижобий образлар орқали реалистик акс эттиришда кўринади. Демак, ҳар бир даврнинг ўз ижобий қаҳрамони бор деганимизда, ижобий қаҳрамонни яккаю ягона тип сифатида эмас, балки ijobiy qahramon