Поиск

yer poʻstidagi ayrim yoriq yoki uzilishlar zonasi. Uzilishlar zonasi jinslarning yoriqlar boʻylab parallel holatda siljishidan sodir boʻladi. Qatlamlarning bir tomoni (yoni yoki qanoti)ni ikkinchi tomoniga nisbatan siljishi dastlab (yoriq hosil boʻlguncha) yaxlit boʻlgan strukturalarni dislokatsiyaga uchrashiga olib keladi. Yo. juda qattiq, mustahkam (mas., granit, diorit va b.) yoki juda yumshoq (mas., gil, alevrolit va b.) jinslarda hosil boʻlishi mumkin. Shu sababli Yerning yuqori qatlamlarida turli masshtabdagi Yo. hosil boʻlishi va rivojlanishi mumkin. Jinslarning boʻlaklarga ajralishi, uzilish darzliklarning va boshqa, Yoriqlar

I.T.Uilson (1965) fikricha — tektonik buzilishlar. T.yo. litosfera plitalarining divergent chegaralar boʻyicha ikki tomonga surilish jarayonida paydo boʻladi. Ular koʻndalang yoriqlar seriyasidan iborat boʻlib, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini ayrim bloklarga boʻladi, boʻlaklar esa siljima koʻrinishida qoʻzgʻaladi. T.yo.ni oʻrganish orqali quyidagilar aniqlanadi: 1) T.yo.ning katta qismi rift vodiyli ikkita spreding zonalar boʻlaklarini birlashtiradi va togʻ tizmasi — togʻ tizmasi turiga mansub boʻladi; spreding oʻqidan surilish zonasigacha, baʼzan bir surilish zonasini ikkinchisi bilan (yoy — yoy turidagi) tugashtiruvchi T.yo. ham uchraydi; 2) T.yo. boshqa mukammal koʻndalang yoʻnalgan yoriqlardan farqli oʻlaroq, faqat togʻ tizmasi-togʻ tizmasi boʻlagida faoldir, bu joyda ular qanotlarida qarama-qarshi belgili harakat (haqiqiy siljima)lar yuzaga keladi. Bu jarayon kichik va oʻrta fokusli zilzilalar yuzaga keladigan yoriqlar uchastkalarida oʻz ifodasini topadi va faqat T.yo. bilan tutashgan qoʻshni rift vodiylariga xos boʻladi. Bloklar harakati yoʻnalishi vertikal siljima harakati mos tushadi. Shu joydan boshlab magnit anomaliyasi T.yo.ning chiziqligi boʻyicha saqlanib qolgan boshqa struktura elementlari bilan mos tushmaydi; 3) plitalarning oʻsish chegaralaridagi yoriqlarda bloklarning harakati keskin tugaydi, avvalgi siljimalar esa litosfera bloklari spreding zonasidagi strukturalar tarkibiga kirib ketadi; 4) T.yo. dinamik barqaror sistema hisoblanadi: siljima miqdori ularning faol qismida vaqt davomida oʻzgarmas boʻladi, siljish amplitudasi siljima boʻylab vaqt davomida oʻsib boradi; 5) T.yo. kontinental sharoitlarda zamonaviy va qadimgi burmalanish mintaqalarida yirik toʻgʻri burchakli yoriqlar koʻrinishida namoyon boʻladi (G.A.Gorshkov, 1988). Litosfera plitalari kinematikasi nuqtayi nazardan har qanday koʻrinishdagi T.yo. kichik doira yoyi boʻlaklaridan iborat boʻlib, u boʻylab okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining oʻq qismida paydo boʻladigan plitalarning ayrim segmentlari bir-biriga nisbatan sirgʻaladi. haqiqiy siljima harakatiga nisbatan T.yo. boʻylab boʻladigan teskari yoʻnalishdagi harakatlardan siljima yuzaga kelmaydi, balki u plita blok (segment)larining okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan har xil tomonga ajralib tarqab ketishi bilan bogʻliq. Bu jarayon plitalarning ochilish markazini aylanish qutbiga nisbatan harakatlanishiga bogʻliq holda kechadi. T.yo. masshtabi va mohiyatiga koʻra bir-biridan farqlanadi. V.I.Xain (1995) yirik toifadagi yoriqlarni magistral (bosh), Yu.M.Pusharovskiy — transokean yoriqlar deb nomladi. Ular okeanni u chekkasidan bu chekkasigacha, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini, abissal tekisliklarni kesib oʻtishi va hatto, qoʻshni qitʼa chegaralarida ham davom etishi mumkin. Yoriqlarning uzunligi bir necha ming km ga yetadi. Mas., Tinch okeanning shimoli-sharq qismidagi ulkan, Transform yoriqlar

qanday yoʻl bilan hosil boʻlishidan qatʼiy nazar chuqurlik sari qiyalanib boruvchi yoriqlar va darzliklar. Listrik soʻzi lotinchadan belkurak, kurakcha degan maʼnoni beradi. Aynan shuning uchun L.yo. Zyuss (1909) taʼbiricha, ayrim kurakchasimon yoriqlardan iborat. L.yo.ning qiya holatda joylashishi ularning muhim belgisi hisoblanadi, qiyalik yer poʻstining reologik xossalarini vertikal yoʻnalishda oʻzgarishi hamda choʻziqlik boʻyicha kuchlanish holatining doimiyligi bilan bogʻliq. Seysmostratigrafiya maʼlumotlariga asoslanib, L.yo.ga quyidagicha taʼrif berish mumkin: yer poʻstining xarakterli struktura elementi boʻlib, burmalanish mintaqalari chegarasida qatma-qat tuzilishli qoplam rolini oʻynaydi, kontinental va okean riftlari zonalarida esa ularning gorst-grabenli strukturalarini belgilaydi. L.yo. sust chekkalar va surilmalari strukturalar majmuasining tuzilishida muhim rol oʻynaydi., Listrik yoriqlar