Қидирув

фл. 1. Тўзондек ҳар ён сочилмоқ, учмоқ, тўзғимоқ.

Пар тўзиб кетди.

Жимжимадор япроқларинг Сарғайиб банд узмоқда. Беватандай шамол билан Ерда изғиб тўзмоқда. — Т. Тўла

2. кўчма Ҳар ёнга тарқалмоқ, тарқалиб, сочилиб кетмоқ, пароканда бўлмоқ.

Қўйлар бўри теггандай тўзди.

Шеър анжумани тўзди, уят сўз аралашди. — С. Абдулла, Мавлоно Муқимий

3. кўчма Тарқамоқ; тарқаб, бўлиниб ёʻқ бўлмоқ.

Умр ўзади, ҳусн тўзади. — Мақол

Гавҳар хаёллари тўзиб, Талъатга ўгирилиб қаради. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Наҳот шундай осон бўлса бу дунёнинг тўзмоғи. — Т. Тўла

4. Бетартиб ёйилмоқ, тўзғимоқ, пахмаймоқ.

Силлиқ қилиб таралган, кўп диққат ва меҳнат сарф қилиниб ўрилган сочлар тўзган, сочилган. — А. Қаҳҳор, Сароб

5. Эскириб, титилиб ишдан чиқмоқ.

Кенгаш қилган эл озмас, Кенг бичилган тўн тўз-масалан — Мақол

Менга овқат беради, кийимим жуда тўзса, кийим қилиб беради. — Ойбек, Танланган асарлар

6. кўчма кам қўлл. Ўзини олдирмоқ, хазон бўлмоқ, сўлмоқ.

Хўжайин айтганча, узилмаган гул бўлмаса ҳам, руҳи, қалби бу чиркин бўғиқ муҳитда сўнмаган, тўзмаган кўринади. — Ойбек, Танланган асарлар

от 1. Бошнинг сочсиз тақир ёки кал ери.

Бошим — тоз, кўнглим — ноз. — Мақол

2. Шундай бош ва шундай бошли одам, кал.

Тоз тарангунча, тўй тарқалар. — Мақол

от 1. Оёқлари ингичка, тумшуғи узун, хипча, югурик ов ити.

Ҳар ернинг тулкисини ўз тозиси билан овлар. — Мақол

Хоҳласа, қарчиғайини қўлига қўндириб, този итни эргаштириб, одамлари билан тоққа чиқиб кетарди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Ўғлим овга кетади Асил овчи този билан. — Бойчечак

2. Чопқир от, тулпор.

Остимда ирғийди Ғиркўкдай този. — Маликайи айёр

Устига минганда учар тозингни, Қўлга олсанг биз қип [қилиб/ берган созингни. — Эрали ва Шерали

фл. айн. Тўзмоқ.

Эшик очилиб, шамолда қоғозлар патдай тўзиди. Кенгашли уй тўзимас. — Мақол

Уларнинг юз-кўзлари чанг, ранглари заҳил, сочлари тўзиган эди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Ёʻлдошбой уч-тўрт ҳафтадан бери ички кийимини ечмаган, кўйлаги терда қотиб кетган, тўни билан этиги тўзиб қолган эди. — Ҳ. Нуъмон ва А. Шораҳмедов, Ота

Бу хабар бирпасда бутун арши аълога тарқалди. Фаришталар, уяси бузилган аридай, тўзиди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

фл. Тўзмоқ феълининг биргалик нисбати.

фл. Озиб-тўзмоқ феълининг биргалик нисбати.

сфт. 1. Кир, чанг, ифлослик ва шу кабилардан холи (холи қилинган), озода, покиза.

Тоза идиш. Тоза кийим. Тоза уй. Тоза кийинмоқ.

Аъзойи баданимни Хўп яхшилаб юваман.

Тирноғимни, тишимни Доим тоза тутаман. — Уйғун

Қўлларини тоза сочиқларга артишди. — К. Яшин, Ҳамза

2. Чанг-ғубордан холи; беғубор, соф, мусаффо.

Тоза осмонда юлдузлар чарақлайди. — С. Нуров, Нарвон

Тоза ҳаводан тўйиб нафас олди. — С. Сиёев, Аваз

Ҳар тараф соф, тоза майса-кўкат — Ғайратий

3. Аралашмалардан холи; соф, асил.

Тоза олтин.

Мана бу дурми? Жуда тоза экан, Нури опамда ҳам бор-а? — Ойбек, Танланган асарлар

Гулнор келгач, у Ёʻлчи билан қизга шивирлади: — Мана бу жуда тоза чой. — Ойбек, Танланган асарлар

4. Хирилдоқ ва шу кабилар камчиликлардан холи, жаранглаб чиқадиган товуш, овоз ҳақида.

Ошна ашулаларнинг дилрабо куйи, ҳофизнинг тоза ва ширали овози Элмуроднинг юрагига баҳор нашъаларидек қуйилди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

5. кўчма Доғ тушмаган, булғанмаган; соф, пок.

Тоза виждон. Тоза ном. Тоза қалбда доғ бўлмас. — Мақол

Мурзин янада қизишиб, бўртиб, давом этди: — Мен уни яхши биламан. У яхши қиз, кўнгли тоза. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

6. рвш. Жуда ҳам, роса.

Тоза чарчадик. Сизни тоза кутдик.

Йигит-қизлар холанинг гапларига тоза кулишди. — Н. Сафаров, Олияхон Султонова

Бечора! Қаллиғини кўраман, деб тоза балога қолган экан! — П. Турсун, Ўқитувчи

7. шв. Янги.

Тоза мактаб очсанг, кофир дейди, газета ўқисанг, даҳрий дейди. — Ж. Шарипов, Хоразм

Тўрани олажак тоза хотинидан совитиб берасиз. — Ж. Шарипов, Хоразм

Матпано: — Тағин келаман, оға, тоза гап бўлса, етказаман, ўксимай юринг, — деб пешинлатиб жўнади. — С. Сиёев, Ёруғлик

от Кишининг қийинчилик, кулфат, оғриқ ва шу кабиларга чидаш қобилияти; чидам, бардош.

Тўзим билан ўқимоқ.

Қайси бир садаф сийна Тўзим-ла санчиб игна, Инжуларин бирма-бир Шу шоҳига қадаган? — Ғ. Ғулом

Салимнинг кутгани чиқмади, қўрғонда аввалгидай тинчлик, жимжитлик. Бу ҳол уни яна эзди. Охирига қадар кутишга куч ва тўзим сезмади ўзида. — Ойбек, Танланган асарлар

от 1. Ҳар ён сочилган, тўзиган ҳолатли, ҳолдаги.

Тўзиқ хас-хушларни супуриб, бир ерга тўпламоқ.

Бари бир, раҳбар оғизга яқин бўлади. Қанча камтар бўлсанг ҳам, кўпнинг оғзида бўласан. Катта бўлдингми, тупроғинг тўзиқ бўлади, азизим. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли

2. кўчма Сочиқ, сочилган, бўлинган; паришон.

Унинг хаёли тўзиқ.

3. Бетартиб ёйилган, тўзиган, тўзғоқ, пахмоқ.

Қиз тол тагидан чиқиб югурганча, ўзини сувга отди. Низомжон унинг орқасидан оппоқ болдирларини савалаган тўзиқ сочларини кўриб қолди. — С. Аҳмад, Уфқ

4. Эскирган, титилиб кетган.

Ҳужранинг бурчагида Шоқосимнинг увада чопони, тўзиқ кўрпа-ёстиғи уйилган. — Ойбек, Танланган асарлар

Гулнор кўча эшигидан ҳовлисига кираркан шипи, деворлари тўзиқ айвонга паранжисини отди. — Ойбек, Танланган асарлар

от 1. Ҳавога кўтарилган (тўзган) хас-хуш ва бошқалар майда нарсалар аралаш чанг.

Дарё қуриса ҳам, ўзани қолар, Бўрон босилса ҳам, тўзони қолар. — С. Акбарий

Машиналар кетидан кўтарилган тўзон кун тиғида, осмонда бир зум кезиб, кейин пахтазорга ёпирилади. — А. Муҳиддин, Теримчилар

2. Нарса бетига, сатҳига қўнган, инган шундай нарса; гард-ғубор, чанг.

Николин унинг тўзон босган елкасига оғаларча қўлини қўйиб: — Раҳмат, Бектемир, — депти. — Ойбек, Қуёш қораймас

Ўчоқ бошида қумғон шарақлаб қайнаб, чўғ устига тўкилди, буғ ва кул тўзони кўтарилди. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Тегирмон ёʻлаги ун тўзони ичига кўмилиб, кеч кузнинг қуюқ туманли ҳавоси манзарасини беради. — А. Қодирий, Обид кетмон

сфт. 1. айн. Тўзиқ.

Искандаро асабий ва тўзғин хаёллар қучоғида сукут этар эди. — Ойбек, Нур қидириб

2. кўчма Озиб-тўзган, ўзини олдирган, озғин.

Қўш қулоғидаги жулдур иштонли қаролнинг қовурғалари ҳам ҳўкизники сингари уриб чиққан, у ҳам озғин-тўзгин эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

сфт. Тўзғиган, тўзиқ, тўзғин.

Зарралар тўзғоқ ҳолда бўлса, қуруқ тупроқ дейилади. — М. Баҳодиров, Тупроқшуносликдан амалий машғулотлар

Унинг тўзғоқ сочлари, оппоқ бадани очилиб-сочилиб туради. — У. Исмоилов, Сайланма

от Тоза ҳолатлилик.

Кийимнинг тозалиги. Уйнинг тозалиги. Виждоннинг тозалиги.

Тозалик — саломатлик гарови.

[Манзура опа] Ҳар бир синфга кириб, болаларнинг тозалиги борми, кундалиги борми текшириб чиқдилар. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

сфт. Чидам-бардоши кучли.

Тўзимли йигит.

Тоғлар соясида қумурсқасимон, Довул қанотида учган хас каби Бўлса ҳамки, аммо тўзимли инсон, Ҳамма даҳшатлардан зўрроқдир қалби. — С. Акбарий

Сипобек ота деган бир чол мени ҳайратда қолдирди. ҳеч қандай пардозсиз, адабиётга шундай кирса бўладиган бақувват образ., турмушнинг ўзидай кекса, тўзимли. — Н. Фозилов, Қуш қаноти билан

сфт. Тўзон қоплаган, тўзон кўтарилган.

Тўзонли бўрон.

Интилади тўзонли ёʻлга — Юраётган сафларга қараб. — Э. Раҳим, Янги қадам

Най навоси дам баргларда ўйнаган баҳор ели, дам узоқдан момақалдироқ нафаси каби, тўзонли шом ҳавосини лим-лим тўйдирган — А. Мухтор, Чинор

чистка, очищение

фл. айн. Тўзмоқ 1, 2, 4, 5.

Хазон тўзғиб кетди.

Чорак соатдан кейин шовқин кўтарилиб, маслаҳат мажлиси тўзғиб кетди. — А. Мухтор, Чинор

Низомжон унинг [Дилдорнинг] тўзғиган қоп-қора сочларини, мармардек оппоқ билакларини хаёлдан кеткизолмасди. — С. Аҳмад, Уфқ

Қиш-ёз оёғида оғир сағри кафт. Маҳси ҳам минг ямоқ, бошида кир, тўзғиган салла. — Ойбек, Танланган асарлар

сфт. Тўзими-бардоши ёʻқ; чидамсиз, бардошсиз.

Тўзимсиз одам.

фл. Тўзимоқ феълининг орттирма нисбати.

фл. 1. Кир, чанг, ифлослик ва шу кабилардан холи қилмоқ, тоза қилмоқ.

Тиш тозаламоқ. Идишларни тозаламоқ. Уйни тозалаб супурмоқ.

Ёʻлчи уларга беда ташлади. Кейин курак ва супурги олиб, отхонани тозалай бошлади. — Ойбек, Танланган асарлар

2. Аралашмалардан, кераксиз, ортиқча нарса ёки қисмлардан холи қилмоқ.

Спиртни тозаламоқ. Ёнғоқ тозаламоқ. Гуруч тозаламоқ. Далани ғўзапоялардан тозаламоқ.

Анвар гулларни суғориш, ўтларни юлиб тозалаш вазифаларини ўзи бажарди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Ёʻлчи ёʻғон қамиш топиб, ичини тозалаб, бир қаричдан мўлроқ қирқиб олди-да, унга нўхат сиғадиган бир неча тешиклар ясади: — Мана бу най, — деди. — Ойбек, Танланган асарлар

3. Номақбул киши, нарса ва шу кабилардан холи қилмоқ, уларни ёʻқ қилмоқ.

Ёшлар онгини зарарли таъсирлардан тозаламоқ. Экин майдонини бегона ўтлардан тозаламоқ.

У [Тўқсонов] биринчи галда ўз қарамоғидаги идораларни тозалаб, одамларни янгилашга киришади. — П. Турсун, Ўқитувчи

Полк ўлкани қадам-бақадам фашистлардан тозалаб, Днепрга яқинлашяпти. — А. Муҳиддин, Ҳ. Тожибоев, Оташ қалбли қиз