Қидирув

от 1. геогр. Дарё ёки кўлга қуйиладиган, уни ташкил этадиган ирмоқлар мажмуи ҳамда шу дарё ёки кўл атрофидаги мазкур ирмоқлардан сув оладиган ҳудуд (территория).

Амударё ҳавзаси. Иссиқкўл ҳавзаси. Чирчиқ ҳавзаси.

Наймандан тортиб то Мирзаоролгача дарё бўйидаги ерларни авваллари эккан деҳқонлар дарё бўйидаги қаторасига кетган катта-кичик бешта ҳавзага ўрнашган бўлиб, бу ҳавзаларнинг ҳар бири бир маҳалла, ҳаммаси Капсанчилар қишлоғи деб аталади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

2. Сув ёʻлини тўсиш, тўғон қуриш ёʻли билан ҳосил қилинган катта сунъий кўл; сув омбори.

Қайроққум сув ҳавзаси.

Бу сув ҳавзалари, каналлар сув омборлари ва дарёларни лойқа босишига сабаб бўлиб, халқ хўжалигига маълум зарар етказмоқда. — Фан ва турмуш

3. геол. Тошкўмир, руда каби ерости бойликлари кўп бўлган кенг бир ҳудуд.

Тошкўмир ҳавзаси. Руда ҳавзалари.

4. Атрофи баланд, ўртаси товоқ шаклидаги паст, кенг майдон.

Бу пастқамлик хийлагина катта ҳавза бўлиб, унинг теварак-атрофида паст-баланд уйлар, эгри-бугри деворлар, булар орасида сўппайиб турган якка-дукка дарахтлар кўринар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

5. с.т. қ. Бассейн.

Республикамизда стадионлар, сузиш ҳавзалари спорт майдончалари сони муттасил кўпайиб бормоқда. — Газетадан

Талабалар маданият саройи, спорт комплекси, сузиш ҳавзаси хизматидан бемалол фойдаланадилар. — Газетадан

жуғрофий ва экологик изланишларда қўлланиладиган усуллар йиғиндиси бўлиб, асосида жуғрофий қобиқнинг континуаллиги тушунчаси ётади. Бунда сув оқими асосий бирлаштирувчи (интеграцион) омил ҳисобланади. H.yo.-га кўра жуғрофий қобиқнинг фазовий тузилиши ҳар хил даражали ҳавзаларнинг иерархия тизими сифатида тасаввур қилинади. H.yo. баланс ҳисоб-китоблари учун қулайдир. Бунда ҳавза майдонига тушадиган ёғинлар – баланснинг кирим, дарё оқими эса – чиқим қисмини ташкил қилади. Шу билан биргаликда бундай ечимни қўллаш зол ва карст ҳодисалари ривожланган ҳудудларда маълум даражада чеклангандир.

сув ҳаракатининг сустлиги ёки унинг буткул ҳаракацизлиги билан тавсифланувчи қуруқликнинг ботиқ қисмида жойлашган сув обекти; одатда табиий сув ҳавзаларини, яъни чуқурликда табиий равишда йиғилган сувларни (кўллар, кенг маънода денгиз ва океанлар) ва сунъий сув ҳавзаларини — ер юзасидаги сунъий ёки табиий чуқурликларда атайин тўпланган сувларни (сув омборлари, ҳовузлар) ажратадилар.

муайян дарё ёки кўлга ер юзи ва ер ости сувлари оқиб тушадиган ҳудуд. С.й.ҳ. сув айирғич билан чегараланган.

саёз, яхши исийдиган, маҳсулдорлиги юқори ва биоген элементлар миқдори мўллиги билан ажралиб турувчи сув ҳавзалари.

тўғон, дамба, шлюз ёки бошқа тўсиқ билан чекланган сув ёхуд ботқоқлик массаси.

ўртача маҳсулдорли (биоген элементларнингўртача миқдорлик) сув ҳавзалари.

бирламчи маҳсулдорлиги паст бўлган (биоген элементлар миқдори кам) сув ҳавзалари.

сув ҳавзалари ва сув оқимларига бегона ифлослантирувчи эримайдиган материаллар (ёғоч, шлак, металл парчалари ва ҳоказолар)нинг тушиши. Ифлосланиш сувнинг физик ва кимёвий хоссаларига жиддий таъсир қилмаса-да, унинг оқишига тўсқинлик қилади.

Яхши ривожланган Yo.o.ning фаол олд ёйлари уларга яқин жойлашган суст қолдиқ (ёки учинчи) ёйлардан ёйлар оралиғи ҳавзалари билан ажратилган бўлади (мас., Мариана, Янги Гебрид ва Тонга-Кермадек ёйлари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари, шунингдек, ёй орти ҳавзалари деб ҳам аталади. Фаол ёйларни қўшни континентал блоклардан ажратувчи суст ҳавзалар чекка ҳавзалар деб аталади (мас., Жанубий-Хитой ва Ғарбий-Филиппин ҳавзалари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари кенгайиш деформацияси билан боғлиқ, унинг ривожланиш механизми ҳозиргача номаълум бўлиб қолмоқда. Бундай фаол ҳавзалар чуқурлиги 3—4 км га етади, икки томондан ҳавза томон қияланган ташлама-узилма деворлари билан чегараланади. Вулканокластик қалин чўкиндилар билан қопланган ҳавза тубида фаол ёйга параллел ҳолатда жойлашган чизиқсимон тоғ тизмалари ва тоғ оралиғи водийлари ҳосил бўлади. Водий ҳавзаси чеккалари пелагик чўкиндилар билан қопланган, тоғ тизмалари ва марказий раёнларда чўкинди қоплам деярли учрамайди. Алеут ва ғарбий Филиппин суст чекка ҳавзалари Yo.o.ning орқа томонида сўрилиш (субдуксия) зонасининг денгиз томон сакраш ёʻли билан силжишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй Ё.о. системасининг орқа қисмида жойлашган суст сув ости тоғ тизмаларидан иборат. Тенг маъноли учинчи ёй термини Венинг-Мейнес (1951) томонидан фанга киритилган бўлиб новдан учинчи бўлиб жойлашган ёйни билдиради. Мас., Зонд ёйи системасида биринчи ёй нов ёнбағрининг букилиб денгиз юзасига чиқишидан, иккинчи ёй вулканик занжир ёйининг чиқишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй тўғри чизиқли ёки ёйсимон шаклда, кўндаланг кесими бўйича асимметрик тузилган. Андезитли вулкан маҳсулотларидан таркиб топган. Иссиқлик оқими. Жуда фаол ёйларда ва ёйлар оралиғи ҳавзаларида иссиқлик оқимининг ўзгаришсиз ошиб бориши новдан ёйнинг орқа қисми томон ёʻналишда содир бўлади. Иссиқлик оқими миқдори ёй олди майдонларида 1 иссиқлик оқими бирлигидан кам. Вулкан ёйи атрофида бу миқдор жуда юқори бўлса-да, у ўзгарувчандир. Ёй ортидаги иссиқлик оқими миқдори чекка ҳавзалар ёшига боғлиқ, иссиқлик оқими миқдори юқори ва доимий бўлса, қадимий суст чекка ҳавзаларида унинг миқдори меъёрига яқин бўлади.

маълум вақт мобайнида (одатда, йил давомида), сув ҳавзаларига ифлослантирувчи моддаларни рухсат этилган миқдорда чиқарилиши чегараси; у экологик назорат органлари томонидан белгиланиб, атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтириш мақсадида қилинади.