Қидирув

сфт. 1. Ҳақиқий ҳолатга мос; ҳаққоний, рост.

Ҳар замон ҳақ гап, тўғри деган товушлар эшитилар, қарсак кўтарилар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳақ гапни гапирдингиз, амирзодам, жуда ҳақ! Она рози — худо рози!. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар

Ҳаққин айцам, ота-энам ҳозир бор. Эрали ва Шерали.

2. Ҳақиқий ҳолат; ҳақиқат.

Ҳақ жойига қарор топди.

Шўх, ерга урса булутга сакрайдиган, ҳаққа бўйин эгиб, ноҳаққа сакраб кетадиган Сарсенбойнинг ор-номуси зўр эди. — Р. Файзий, Ҳазрати инсон

Гулзор-у вайрона, ханжар-у андава, ҳақ-у ноҳақ ёнма-ён турибди. — Мирмуҳсин, Меъмор

Ҳақиқат эртакка эврилур эрта, Эртага афсона ҳаққа дўнади. — Шарқ юлдузи

3. Шахс билдирувчи сўзлар билан қўлланиб, ҳақиқатнинг шу сўз билдирган шахс томонида эканини билдиради.

Мен ҳам, Султонов ҳам ҳақ бўлиб чиқди. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли

Маҳкам Зикир билан тўқнашувда ўзининг ҳақ эканлигига ишончи комил. — П. Қодиров, Уч илдиз

Ҳар касбдаги одамлар хат ёзишибди-ю, аксарияти Собирни ҳақ, хотинини ноҳақ деб кўрсатишибди. — Р. Файзий, Чўлга баҳор келди

4. Бирор нарса, иш-ҳаракат учун қонуний бўлган, талабга, тартиб-қоидага тўғри келадиган асос, эрк-имконият; ҳуқуқ.

Унинг пенсия олишга ҳақи бор. Сизни алдашга ҳеч кимнинг ҳақи ёʻқ.

Раиснинг ғурурланишга ҳақи бор. Пахта — ўзбек халқининг миллий ифтихори. — Н. Сафаров, Оловли излар

Аҳмад ҳали ўзини Раҳим акалар қаторига қўшишга ҳақи ёʻқ деб ҳисоблар, хиралик қилмай, ўзини четга олиб юрарди. — Ф. Мусажонов, Ҳикмат

Музаффар зотларга мотам ножоиз, уларнинг ҳаққидир фақат ифтихор. — А. Орипов, Юртим шамоли

5. Ҳуқуқ, қонун ва шу кабилар юзасидан бирор кимса ёки нарсага тегишли ҳисса, тўланадиган ёки олинадиган нарса.

Электр ҳақи. Квартира ҳақи.

Кўринишидан шундай мўмин, гўё бузоқнинг ҳақи бор, деб сигирнинг сутини ичмайди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Миша, берган сутим ҳақи қутқар, ўламан! Муштум.

Завод Ғиёсиддин тилмочнинг номига ўтган, оқсоқолнинг унда энди қонуний ҳақи ёʻқ.

6. Иш, меҳнат, хизмат эвазига олинадиган пул ёки бошқа нарса.

Хизмат ҳақи. Иш ҳақи.

Акамни шунча йил ишлатиб, ҳақини бермадингиз. — Ойбек, Танланган асарлар

Очдан ўлмаслик учун эртадан кечгача кир ювиб, ҳақига бир коса кепак олиб, нон қилиб еган. — П. Турсун, Ўқитувчи

Одамларни ишлатиб ҳақ тўлаш, иншоот учун ғишт-у ганч, ёғочларни келтириш унинг зиммасида. — Мирмуҳсин, Меъмор

7. дин. Худо, оллоҳ, тангри, парвардигор (худонинг сифатларидан бири).

Ҳақ таоло.

Боргин, эмикдошим, ҳаққа топширдим! — Алпомиш

Оҳ торцам, тўкилар кўзимнинг ёши, Ҳақ! деб чиқар ғамли қулнинг товуши. — Рустамхон

8. (3-шахс эгалик шаклида — ҳақи, ҳаққи) Бирор гап, фикрнинг ўзи боғланиб келган сўз англатган шахс, нарса ва шу кабиларни ўртага қўйиб айтилаётгани маъносини билдиради.

Қўйинг! Худо ҳақи, тегманг! — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Мана шу Қуръон ҳақи, ёʻлдан озганларни қатл қилиш савоби азимдир. — Ҳ. Носирова, Мен ўзбек қизиман

Муқаддас замон ҳаққи, ёқа тутиб айтаман: Қанийди куйлайверсанг ҳамиша бахтни тўлиб. — А. Орипов, Юртим шамоли

9. кўм. (эгалик ва ўрин-пайт келишиги шаклида — ҳақида) взф. Қаратилганлик муносабатини билдиради; тўғрисида, тўғрида.

Пахта планининг бажарилиши ҳақида маълумот. Об-ҳаво ҳақида маълумот. Мажлисда сен ҳақингда яхши гаплар айтилди.

Фронт газетасида Ҳасанов ҳақида ёзилган бир хабар ҳамиша чўнтагимда. — Т. Рустамов, Мангу жасорат

haqqında, tuwralı, jóninde

сфт. 1. Қизил, қирмизи рангли қимматбаҳо тош.

Унинг ўнг қўлининг синчалоғида ҳақиқ кўзли узуги бор. — А. Ҳакимов, Илон изидан

Улуғбекнинг қабри устига ажойиб ҳақиқ, марварид тошлар қўйилган. — А. Толибов, Ўзбек мармари

Марҳамат пиёлани қўлга олиб, унинг ичидаги қип-қизил, ҳақиқ сингари винога тикилди. — Р. Файзий, Кишиларимиз қиссаси

2. сфт. Қизил рангдаги; қизил, қирмизи.

Унинг сурма кўзлари, қайрилма қошлари чимирилган бўлса ҳам, ҳақиқ лабларида табассум мавж урар эди. — Ойдин, Эр юрак

Ўша анор донасидай ҳақиқ юз, ўша тим қора кўз, ўша жозибадор табассум ҳамон ўтган кунларни эслатиб турибди. — И. Рахим, Ихлос

сфт. 1. Ҳеч ким иззат-ҳурмат қилмайдиган; қадрсиз, хўрланган.

Сиз каби улуғ одам мендек фақир ва ҳақир мусофирни мамнунлик билан кутиб олгани учун бошим осмонга етди. — М. Осим, Ибн Сино қиссаси

Ғуломжон ҳақир ота ёнида кўз ёшларини юм-юм тўкиб турган бахциз болаларнинг яланғоч, озғин баданига қараб, юраги эзилди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

2. кўчма Ўзини ҳаммадан паст оладиган, камтар банда.

Ҳақирингиз хизматга тайёр.

сфт. 1. Ҳақи бор, ҳақ-ҳуқуққа эга.

Ҳаёти мобайнида икки туп ниҳол экиб ўстирган инсон ўз умрини мазмунли ўтди, деб ҳисоблашга ҳақлидир. — Газетадан

Ҳар бир фожиага, ҳар бир шарафга Нисбат бермоққа ҳам ёлғиз сен ҳақли! — Х. Даврон, Болаликнинг овози

2. айн. Ҳақ 3.

Сиз ҳақлисиз, аммо ихтилофни тинчлик ёʻли билан ҳал қилайлик. — М. Осим, Карвон ёʻлларида

Ҳар жиҳатдан қараганда ҳам, сиз бу масалада ҳақлисиз. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

3. Асосли ва ўринли, тўғри.

Бинокорларни ҳақли равишда кашшофлар дейишади. — Газетадан

Нега машъал жамоа орқада қолаётир, деган ҳақли савол туғилади. — Газетадан

от Маълум ҳақ-ҳуқуққа, масалан, мол-мулкка эгалик ҳуқуқи бор (шахс); ҳақли.

Ҳақдор киши.

от Ҳақ сўзни айтувчи, тўғри сўзловчи; ростгўй.

Рост гапни айтганларни иғвогар, ёлғон гапни айтганларни, лаганбардорларни ҳақгўй десангиз, ҳақиқат қаёқда қолди. — Уйғун, Асарлар

У

ҳақиқатни тилга кирита олди, ҳақгўйлар қалбига ёʻл топа олди. — Газетадан

От ва бошқа туркумдаги отлашган сўзлардан кейин келиб, суҳбат, фикр обектини кўрсатади; тўғри(си)да.HAKKINDA

rightness, correctness

сфт. 1. Шахсан ҳақи ёʻқ.

югуриб бориб, қўлидан тутгиси, мен сени соғиниб кетдим, ахир дегиси келар, аммо бундай қилишга ўзини ҳақсиз, деб билар эди. Ў. — Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

2. кам қўлл. Ҳақ тўламай, текин.

Мамлакатни обод қилиш баҳонаси билан 1824 йилда Қўқон косибларини ҳақсиз — муфт ишлатиб, янги раста қурдирди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён.

3. кам қўлл. айн. Ноҳақ.

Худо ҳақни ноҳақ қилади, бечора ёш йигитнинг ҳақсиз қони тўкилади. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Сўйла энди, кўп ҳақсиз Оққан ёшлардан — Ғайратий

— Ҳақсиз жазо! — деб Отабек кулимсираб қўйди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

4. эск. Бирор нарса қилиш ҳақ-ҳуқуқидан маҳрум бўлган, маҳрум этилган.

Бир вақт шўрога сайлов олдида ҳақсизлар рўйхати қишлоқ кўчаларига ёпиштириб қўйилади. — А. Қодирий, Обид кетмон

Бир кун келиб, юпун, ҳақсиз қора халқ бошини тик кўтаришига, кўзларини ишқалаб, асрий уйқудан уйғонишига умид боғлади. — С. Сиёев, Аваз

от 1. Чиндан хам бўлган, воқеликка мос ҳолат, нарса.

Ишга келганидан бери энди битта жиддий топшириқ олди, ҳақиқатни айтмаслик гуноҳ. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

Инсон бахти меҳнатда эканлиги айни ҳақиқат. — Газетадан

Дейдилар: ҳар замоннинг бордир ўз тарозиси, Оҳ, нақадар рост эрур ушбу буюк ҳақиқат. — А. Орипов, Юртим шамоли

2. Маълум тартиб-қоида, қонунларга мос иш, хатти-ҳаракат, ҳолат; ростлик, тўғрилик.

Халқ афсоналарда ўз орзу-умидларини, юрак нидосини яхшилик ва ҳақиқат учун курашни ифодалаган. — Ўзбекистон қўриқлари

Қаҳрамонлар ҳақида очерк ёзиш учун уларни қидириб топиш, саргузаштларни ҳақиқат, адолат тарозисида тортиб кўрмоқ керак. — Н. Сафаров, Оловли излар

3. флс. Киши онгида воқеликнинг, обектив борлиқнинг ҳаққоний, тўғри акс этиши.

4. Ростлиги фанний ёʻл билан исботланган, тажрибада синалган ҳолат, ҳукм, фикр.

Мана шу соддагина ривоят замирига санъатнинг моҳияти ҳақидаги улуғ ҳақиқат сингдириб юборилган. — Ёшлик

Мен Мирзо сўзига амал қиламан, унинг гапида ҳақиқат борлигига дилим ишониб турибди. — Мирмуҳсин, Меъмор

5. дин. Илоҳиятни (худонинг борлигини) ўз-ўзидан англашиладиган, исбот талаб қилмайдиган, шубҳадан ташқари, аниқ бир ҳодиса деб тушуниш.

сфт. 1. Чиндан ҳам бор, чиндан бўлган; асл, ҳаққоний.

Ҳақиқий аҳвол. Ҳақиқий воқеа. Ҳақиқий факт. Ҳақиқий ҳодиса.

Ҳожи хола ўзининг кимлигини кўрсатадиган ҳақиқий саргузаштини шу ерда яшириб, ёлғон айта бошлаган эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ҳақиқий фамилияси-чи? Шуни айтинг! — К. Яшин, Ҳамза

Дадам ноёб усул яратиб, ҳақиқий инсондан фарқ қиладиган сунъий одам— биороботни вужудга келтирибдилар. — О. Мўминов, Хиёбондаги уч учрашув

2. Ўз номи, унвони ва шу кабиларга тўла муносиб, лойиқ.

Ҳақиқат учун курашибди, ҳақиқий инсон экан дадангиз. — Ойбек, Нур қидириб

Ҳақиқий олим шуҳрат учун эмас, ҳақиқат, фан равнақи учун курашади. — Р. Усмонов, Одобнома

3. Чин маънодаги.

Аммо ҳақиқий қиш биринчи қор ёққанда билинди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Ҳақиқий ҳаёт меҳнатдан бошланади, меҳнатли ҳаёт гўзалдир. — Газетадан

Ҳақиқий муҳаббат олдида ҳеч қандай гов дош беролмаслигига ишонтиришим керак эди. — О. Мўминов, Хиёбондаги уч учрашув

Ҳақиқий дўстда инсоннинг энг яхши хислатлари мужассамлашган бўлади. — Газетадан

от 1. Кишининг ор-номуси, шахсиятини пастга урадиган, таҳқирловчи маъно-мазмунли сўз, гап.

Тўлқинжон буни дарров пайқади, кўзини яшириб, оғзидан чиқиб кетай деган ҳақоратни қулт этиб ютди. — Ф. Мусажон, Ҳури

Абдубилол энди йиғлаб, оғзига келган гапни қайтармади, аламидан акасининг юзига тупурди. — С. Юнусов, Кутилмаган хазина

2. Шундай маъно-мазмунли муомала, хатти-ҳаракат, ҳолат.

У [ўқувчи бола] ловуллаб турган қулоғини ушлаганча, Ҳожига қаради ва бисотидаги энг оғир, энг даҳшатли ҳақоратни ишлатди, яъни тарбия-сиз! деди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Асал хола ўғлининг ичмаслигини биларди, терговчининг бу гапи ҳақорат бўлиб туюлди. С. — Юнусов, Кутилмаган хазина

Ғуломжон столдаги нонларга қараб, кўнгли бузилди. Унинг соф ниятига бу бир ҳақорат бўлса ҳам, одамларнинг маърифат учун оғзиларидаги ошларини беришга тайёр эканликларини ўйлаб, Матқовул камбағалга раҳми келиб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

Бизнинг майда-чуйда ҳокимларимиз бирлаша олмагани туфайли, катта кучга эга бўлган истилочининг ҳамласига дош беролмадик хотинларимиз, қизларимиз олиб кетилди. Бундан ортиқ ҳақорат борми, Меъмор?! — Мирмусин, Меъмор

от Суҳбат вақтида бирор киши аксирса, айтилаётган фикрнинг тўғрилигини тасдиқлаш учун ишлатилади.

Навоийнинг дили билан халқнинг дили ҳамиша пайванддир. Шу вақтда кимдир, бурунаки отгандек, қайта-қайта апшурди [аксирди].

Ҳаққаст рост! — бўёқчига қаради чол. — Ойбек, Навоий

от Узун оёқли қушлар туркумининг қарқаралар оиласига кирувчи парранда.

Аввали бу боёʻғли эмас, ҳаққуш, қўрқма. — А. Қаҳҳор, Мастон

от Бирор фикр, айтилган гап ва шу кабиларнинг ростлигини, тўғрилигини қайд этади, ҳақиқатан тўғри.

Айтинг-чи, оға, Николайдан қутулдик, бу ҳақрост, лекин оқибат нечук бўлар экан? — Ойбек, Улуғ ёʻл

Мол оласи сиртида, одам оласи ичида дейдилар. Ҳақрост! — Н. Сафаров, Ҳаёт мактаби

от Ҳақирларга хос ҳолат, яшаш тарзи.

бири фақирлик ва ҳақирлик заҳрини юца, бири жудолик ўтида ёнади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

haqıyqıy, shın, ıras

сфт. 1. Ҳақиқатга тўри келадиган, асл ҳолатига мос, мувофиқ.

Энг асосий гап ҳаётни ҳаққоний, у қандай бўлса, шундай акс эттиришдадир. — Газетадан

Юрагидагини тўкиб солаётган қизнинг ҳаққоний сўзлари Шерзод Қамбаровичга оғир ботарди. — Ў.Усмонов, Сирли соҳил

Матбуотда халқ ҳаёти ва қилмоқ аҳволига доир ҳаққоний бир сўз ҳам ёʻқ. — Ойбек, Нур қидириб

2. Ҳақ, асосга эга; асосли, ҳақли.

Ҳаққоний танқид — ишдаги нуқсонларни бартараф этишнинг таъсирчан воситаси. — Газетадан

Китобхонлар нашриётлар олдига катта ва ҳаққоний талаблар қўйишади. — Газетадан

Шу ўринда ҳаққоний савол туғилади. — Шарқ юлдузи