Qidiruv

ot 1. geogr. Daryo yoki koʻlga quyiladigan, uni tashkil etadigan irmoqlar majmui hamda shu daryo yoki koʻl atrofidagi mazkur irmoqlardan suv oladigan hudud (territoriya).

Amudaryo havzasi. Issiqkoʻl havzasi. Chirchiq havzasi.

Naymandan tortib to Mirzaorolgacha daryo boʻyidagi yerlarni avvallari ekkan dehqonlar daryo boʻyidagi qatorasiga ketgan katta-kichik beshta havzaga oʻrnashgan boʻlib, bu havzalarning har biri bir mahalla, hammasi Kapsanchilar qishlogʻi deb ataladi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

2. Suv yoʻlini toʻsish, toʻgʻon qurish yoʻli bilan hosil qilingan katta sunʼiy koʻl; suv ombori.

Qayroqqum suv havzasi.

Bu suv havzalari, kanallar suv omborlari va daryolarni loyqa bosishiga sabab boʻlib, xalq xoʻjaligiga maʼlum zarar yetkazmoqda. — Fan va turmush

3. geol. Toshkoʻmir, ruda kabi yerosti boyliklari koʻp boʻlgan keng bir hudud.

Toshkoʻmir havzasi. Ruda havzalari.

4. Atrofi baland, oʻrtasi tovoq shaklidagi past, keng maydon.

Bu pastqamlik xiylagina katta havza boʻlib, uning tevarak-atrofida past-baland uylar, egri-bugri devorlar, bular orasida soʻppayib turgan yakka-dukka daraxtlar koʻrinar edi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

5. s.t. q. Basseyn.

Respublikamizda stadionlar, suzish havzalari sport maydonchalari soni muttasil koʻpayib bormoqda. — Gazetadan

Talabalar madaniyat saroyi, sport kompleksi, suzish havzasi xizmatidan bemalol foydalanadilar. — Gazetadan

jugʻrofiy va ekologik izlanishlarda qoʻllaniladigan usullar yigʻindisi boʻlib, asosida jugʻrofiy qobiqning kontinualligi tushunchasi yotadi. Bunda suv oqimi asosiy birlashtiruvchi (integratsion) omil hisoblanadi. H.yo.-ga koʻra jugʻrofiy qobiqning fazoviy tuzilishi har xil darajali havzalarning iyerarxiya tizimi sifatida tasavvur qilinadi. H.yo. balans hisob-kitoblari uchun qulaydir. Bunda havza maydoniga tushadigan yogʻinlar – balansning kirim, daryo oqimi esa – chiqim qismini tashkil qiladi. Shu bilan birgalikda bunday yechimni qoʻllash zol va karst hodisalari rivojlangan hududlarda maʼlum darajada cheklangandir.

suv harakatining sustligi yoki uning butkul harakatsizligi bilan tavsiflanuvchi quruqlikning botiq qismida joylashgan suv obyekti; odatda tabiiy suv havzalarini, yaʼni chuqurlikda tabiiy ravishda yigʻilgan suvlarni (koʻllar, keng maʼnoda dengiz va okeanlar) va sunʼiy suv havzalarini — yer yuzasidagi sunʼiy yoki tabiiy chuqurliklarda atayin toʻplangan suvlarni (suv omborlari, hovuzlar) ajratadilar.

muayyan daryo yoki koʻlga yer yuzi va yer osti suvlari oqib tushadigan hudud. S.y.h. suv ayirgʻich bilan chegaralangan.

sayoz, yaxshi isiydigan, mahsuldorligi yuqori va biogen elementlar miqdori moʻlligi bilan ajralib turuvchi suv havzalari.

toʻgʻon, damba, shlyuz yoki boshqa toʻsiq bilan cheklangan suv yoxud botqoqlik massasi.

oʻrtacha mahsuldorli (biogen elementlarningoʻrtacha miqdorlik) suv havzalari.

birlamchi mahsuldorligi past boʻlgan (biogen elementlar miqdori kam) suv havzalari.

suv havzalari va suv oqimlariga begona ifloslantiruvchi erimaydigan materiallar (yogʻoch, shlak, metall parchalari va hokazolar)ning tushishi. Ifloslanish suvning fizik va kimyoviy xossalariga jiddiy taʼsir qilmasa-da, uning oqishiga toʻsqinlik qiladi.

Yaxshi rivojlangan Yo.o.ning faol old yoylari ularga yaqin joylashgan sust qoldiq (yoki uchinchi) yoylardan yoylar oraligʻi havzalari bilan ajratilgan boʻladi (mas., Mariana, Yangi Gebrid va Tonga-Kermadek yoylari). Yoylar oraligʻi havzalari, shuningdek, yoy orti havzalari deb ham ataladi. Faol yoylarni qoʻshni kontinental bloklardan ajratuvchi sust havzalar chekka havzalar deb ataladi (mas., Janubiy-Xitoy va Gʻarbiy-Filippin havzalari). Yoylar oraligʻi havzalari kengayish deformatsiyasi bilan bogʻliq, uning rivojlanish mexanizmi hozirgacha nomaʼlum boʻlib qolmoqda. Bunday faol havzalar chuqurligi 3—4 km ga yetadi, ikki tomondan havza tomon qiyalangan tashlama-uzilma devorlari bilan chegaralanadi. Vulkanoklastik qalin choʻkindilar bilan qoplangan havza tubida faol yoyga parallel holatda joylashgan chiziqsimon togʻ tizmalari va togʻ oraligʻi vodiylari hosil boʻladi. Vodiy havzasi chekkalari pelagik choʻkindilar bilan qoplangan, togʻ tizmalari va markaziy rayonlarda choʻkindi qoplam deyarli uchramaydi. Aleut va gʻarbiy Filippin sust chekka havzalari Yo.o.ning orqa tomonida soʻrilish (subduksiya) zonasining dengiz tomon sakrash yoʻli bilan siljishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy Yo.o. sistemasining orqa qismida joylashgan sust suv osti togʻ tizmalaridan iborat. Teng maʼnoli uchinchi yoy termini Vening-Meynes (1951) tomonidan fanga kiritilgan boʻlib novdan uchinchi boʻlib joylashgan yoyni bildiradi. Mas., Zond yoyi sistemasida birinchi yoy nov yonbagʻrining bukilib dengiz yuzasiga chiqishidan, ikkinchi yoy vulkanik zanjir yoyining chiqishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy toʻgʻri chiziqli yoki yoysimon shaklda, koʻndalang kesimi boʻyicha asimmetrik tuzilgan. Andezitli vulkan mahsulotlaridan tarkib topgan. Issiqlik oqimi. Juda faol yoylarda va yoylar oraligʻi havzalarida issiqlik oqimining oʻzgarishsiz oshib borishi novdan yoyning orqa qismi tomon yoʻnalishda sodir boʻladi. Issiqlik oqimi miqdori yoy oldi maydonlarida 1 issiqlik oqimi birligidan kam. Vulkan yoyi atrofida bu miqdor juda yuqori boʻlsa-da, u oʻzgaruvchandir. Yoy ortidagi issiqlik oqimi miqdori chekka havzalar yoshiga bogʻliq, issiqlik oqimi miqdori yuqori va doimiy boʻlsa, qadimiy sust chekka havzalarida uning miqdori meʼyoriga yaqin boʻladi.

maʼlum vaqt mobaynida (odatda, yil davomida), suv havzalariga ifloslantiruvchi moddalarni ruxsat etilgan miqdorda chiqarilishi chegarasi; u ekologik nazorat organlari tomonidan belgilanib, atrof-muhitga salbiy taʼsirni kamaytirish maqsadida qilinadi.