Қидирув

фл. 1. Келган ёки келаётган томонига ёʻналмоқ, юрмоқ; айланиб дастлабки ерига келмоқ.

Орқасига қайтмоқ. Саёҳатдан қайтиб келмоқ. Изига қайтиб кетмоқ. Автобус шу ердан қайтади.

У [Сидиқжон] уйга хийла таъби очилиб қайтди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

2. кўчма Яна олдин бўлган ишга, айтилган гап, фикр ва шу кабиларга келмоқ.

Лирик чекинишдан кейин асосий мавзуга қайтмоқ.

ажойиб замондошимизнинг достони узун. Вақти билан унга яна қайтармиз. — Н. Сафаров, Оловли излар

3. Аввалги ҳолати, даражаси ва шу кабиларга келмоқ, уни эгалламоқ.

Мана, йиқилдим, деб ит азобини кўрган мингбоши мана эндигина аслига қайтиб, эркин нафас олди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

4. махс. Тўсиққа урилиб, ёʻналишини ўзгартирмоқ.

Оқ сиртдан нур яхши қайтади.

5. кўчма Воз кечмоқ, тарк этмоқ, чекинмоқ.

Фикридан қайтмоқ. Сўзидан қайтмоқ. Айтар сўзни айт, айтмас сўздан қайт! — Мақол

Уни, худодан қайтган, деб таёқ билан саваладилар. — М. Ўринхўжаев, Унутилмас кунлар

6. (асосан бўлишсиз шаклда) Ўзини тиймоқ; тийинмоқ.

У ҳеч нарсадан қайтмайди. Сен учун ўлимдан ҳам қайтмайман.

Ҳомид бу туҳматдан ҳам қайтмас ва ўз туҳматини маҳкама олдида мантиқий равишда исбот ҳам қила олур эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

улардан пул ундириб олиш, бензинни талон-торож қилишдан ҳам қайтмайди. — Газетадан.

7. Даражаси, кучи пасайиш, сўниш томонга ёʻналмоқ.

Беморнинг иситмаси қайтди. Совуқ қайтди. Бозор қайтди. Ундан ихлосим қайтди.

Кеч кириб, қуёшнинг тапти қайтганда, вагон-ремонт заводининг ёшлари саҳна ясадилар. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Низомиддиновнинг титроғи қайтгандек бўлди. — С. Аҳмад, Ҳукм

8. Қабул қилинмай, ўтмай ёки ортиб қолиб қайтарилмоқ, қайтариб берилмоқ ёки қайтариб юборилмоқ.

Мол бозордан қайтди. Пул ортиб, юз сўми қайтиб келди. Ун сўмдан уч сўм қайтди.

Бўлмаса, бу ёққа ола қолинг, қайтган мол ўзимизга тан! — Ёшлик

9. Эвази тегмоқ, эвази эгасига келмоқ.

Боланг туфайли ҳар қанча оғирчилик бўлса, устингга ол. Бу қарз болангдан қайтади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бу яхшиликларингиз биздан бўлмаса, худодан қайцин. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

10. Тўмтоқ, ўтмас бўлиб қолмоқ (нарсаларнинг учи ёки тиғи ҳақида).

Пичоқнинг юзи қайтибди.

11. кам қўлл. Бурилмоқ, қайрилмоқ.

Ана шу ёʻл билан тўғри бориб, чапга қайтасиз. — Гулдаста

12. с. т. Кексалик ҳолатида бўлмоқ, шу ҳолатда (ёшда) ўзини бардам тутмоқ.

Баъзи одамлар кексайганда яхши қайтади.

Кексайганда Акбар акадек қайтиш бошқаларга ҳам насиб бўлса эди. — Й. Шамшаров, ўурумсаройликлар

13. шв. Ўлмоқ, вафот қилмоқ.

Кўнгил айниб, еган-ичганини қайтариб ташламоқ, қусмоқ.KUSMAK

• -қилмоқ

фл. 1. Қайтмоқ феълининг орттирма нисбати.

Коптокни тепиб, орқага қайтармоқ. Подани изига қайтармоқ. Тракторни ўнгга қайтармоқ. Аслига қайтармоқ. Ҳаётга қайтармоқ. Хатга жавоб қайтармоқ. Тешанинг юзини қайтарадиган ёғоч. Нур қайтарадиган ойна. Яхшиликка яхшилик қайтармоқ.

Гулнор боғда ишлашга югурар экан, Гулсумбиби қайтарди. — Ойбек, Танланган асарлар

[Ўзбек ойим:] Кеча ўрда бек ойимдан менга арава келган экан, феълим айнаб турган эди, бор-май, аравани бўш қайтардим. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Хафа бўлма. Онани қайтариб бўлмайди Синглингни қидириб топамиз. — Н. Сафаров, Шарқ тонги

2. Олинган нарсани жойига қўймоқ ёки эгасига келтириб бермоқ, юбормоқ.

Қарзни қайтармоқ. Китобни кутубхонага қайтармоқ. Ишлатилган асбобларни жой-жойига қайтариб қўймоқ.

Тўлаган аканинг аризасини, оти билан сигирини қайтариб бериш — эртага яна бир неча ариза тушувига ёʻл очиш демакдир. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Салтонбу ичилмаган сувни курага қайтариб тўкди-ю, шошиб келиб, ун ёнига чўнқайди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

3. Такрор қилмоқ, такрор этмоқ, такрорламоқ.

Саволни қайтармоқ. Хатони қайтармоқ. Дарсни қайтармоқ. Хатни қайтариб ўқимоқ.

[Ашулани] Иккинчи қайтариб айтишда унга Хонимбиби қўшилишди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Раис Низомиддиновга танбеҳ қилди: — Гапирилган гапларни қайтарманг-да, ҳатто ўзингиз айтган гапларни такрорлаётирсиз! Конкрет фактларга ўтинг. — А. Қаҳҳор, Мунофиқ

4. Букмоқ, қайирмоқ.

Этакни қайтармоқ. Ёқани қайтармоқ. Дастурхоннинг четини қайтариб тикмоқ.

Мунисхон қора бар-хит палтосининг ёқасини бошигача қайтарган ва учини бир қўли билан ияги остидан ушлаган, бировни кутган вазиятда турар эди. — А. Қаҳҳор, Сароб

5. Кимсани бирор номақбул ёки ножўя ишдан, хатти-ҳаракатдан тийилишга ундамоқ, тиймоқ.

Ичкиликдан қайтармоқ. Чекишдан қайтармоқ.

Менга шунча яхши-лик қилдингиз янги келган вақтингизда мени ёмон ёʻлдан қайтардингиз. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

6. Даф қилмоқ, ёʻқ қилмоқ, ёʻққа чиқармоқ.

Ҳужумни қайтармоқ. Бирлашган ёвни қайтарар. — Мақол

Баталон шу куни кечгача душманнинг ўн уч мартаба қилган шиддатли атакасини қайтарди. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз

7. этн. Қайтариқ қилмоқ, қайтариқ қилиб даф этмоқ, ёʻқ қилмоқ.

Марғилонликнинг домласи жуҳуд ҳам эмас, мусулмон ҳам эмас. Ҳиндиларнинг ҳам ҳанноси, бас, ҳанноснинг сеҳрини на мусулмон домласи қайтарсин-у, на жуҳуд. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

8. Рад этмоқ, ёʻқ демоқ, қабул қилмаслик.

Раъйини қайтармоқ. Илтимосини қайтармоқ.

Ақлли, номусли қиз ўз дадасининг гапини ҳеч вақт қайтармайди. — Ойбек, Танланган асарлар

Дадамга менинг арзимни айцангиз, албатта, қайтармас. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

9. Қусмоқ, қайт қилмоқ.

Ўрнимдан турсам, бошим айланади, овқат есам, қайтариб ташлайман. Ойдин, Садағанг бўлай, командир.

от 1. Такрорланадиган ёки такрорланган ибора, гап ва шу кабилар

Бундан ташқари, спектаклда қайтариқлар ҳам кўзга ташланади. — Газетадан

Ҳар қалай, қуруқ мақтовлар, қайтариқлар ўрнини ҳаётий шеърлар олмоқда. — Миртемир, Тоғдай таянчим

2. Қайтариш, такрорлаш, такрор.

Дарсни қанча қайтариқ қилсанг, шунча пухта ўзлашади.

3. кам қўлл. айн. Қайтим.

Пул тўлаб, қайтариғини олмоқ.

4. Эски эътиқодга кўра, касаллик, фалокат ва шу кабиларни даф қилиш, иситилган кишидан совитиш ва шу кабилар мақсадларда дуо ўқиш, дам солиш ва шундай дуо ўқиб дам солинган нарса.

Қаердан бўлса ҳам, ўша ҳиндини топасан ва назрини бериб, яхшилаб қайтариқ қилдирасан. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Эзибички бериб, тутатқи тутатиб, бошимиздан бало-қазоларни қайтариқ қилиб ҳайдайман. — К. Яшин, Ҳамза

сфт. 1. Қайтариб, қайириб, буклаб қўйиладиган, қайирма.

У [Аваз] уйига етиб бориб, чироқни ёқди, қайтарма ёқа камзулини ечди. — Ж. Шарипов, Хоразм

Тилма зовурдан чиқиб, тупроқ уюмидан сакраб ўтган Алижон қайтарма этигига ёпишган тупроқни жаҳл билан қоқди. — Х. Нуъмон, Фасллар

2. шв. айн. Қайтариқ 4.

Азайимхонларга юборинг, тумор қилдириб тақсин, дами ўткирларга юборинг, дам солдирсин, қайтарма қилдириб ичсин, сиз ҳам ичинг. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

[Канизак Сидиқжонни] Ўзига иситиб олган. Эсизгина, буни билганимда, ўша ердан қайтарма қилдириб келар эканман. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Аёлларнинг билгани — ирим, билгани — қайтарма, билгани — азайимхон. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

3. Халқ куйларидан бирининг номи.

4. с. т. Пул муомаласида унинг маълум қисмини ўзига (ўғринча) уриб қолиш.

Кассир Давронов ишчиларга маош бераётган вақтида ўнталикдан бир-иккитасини қайтарма қилиб, тишининг оқини кўрсатиб қўяди. — Муштум

Қайтариқ, такрор

Тўртинчи кўринишда ортиқча қайтаришлар бўлмади — С. Кароматов, Ҳижрон