Қидирув

от 1. Диний-ибтидоий тасаввурларга кўра, инсон ва ҳайвон танасида бўладиган, уйқу чоғида (вақтинча) ёки ўлган вақтда танадан чиқиб кетадиган алоҳида кўзга кўринмас илоҳий куч, қувват; руҳ.

Жон бор жойда қазо бор. — Мақол

Одамнинг лойдан ясалишини, унга жон бағишланишини шундай қизиқ қилиб ўқиб бердики — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

2. Сезувчи, ҳис этувчи тан, бадан.

Бутун жоним қақшаб оғрияпти. Тиш оғриғим босилиб, жоним ором олди. Бетимнинг қалини —

жонимнинг ҳузури. — Мақол

Тим қоронғи, изғиринли кеча. Ёмғир худди жонга игна санчгандай, эзиб, муттасил саваларди. — Ойбек, Қуёш қораймас

Ғуломжон айвонда отаси билан турар, столларнинг қарсиллатиб синдирилаётганини эшитиб, худди ўз қовурғалари синдирилаётгандек, жони оғрир эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

3. Ҳаёт; ҳаёт-мамот; тириклик.

Кемага тушганнинг жони бир. — Мақол

Эчкига жон қайғу, қассобга ёғ қайғу. — Мақол

Жондан кечмасанг, иш битмас. — Мақол

Чечак Жамбул, сен Ватанни севасан, Керак бўлса, жонингни ҳам берасан. — Фозил шоир.

Отам мени жонидан ортиқ кўрар эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

4. Киши, одам.

Жон бошига. Биз тўққиз жон эдик.

Қорабулоқ қишлоғида бирорта уйғоқ жон қолмаган эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ҳеч бир жон ёʻқки, они бўлмаса жононаси. — Ҳамза

Ҳамма ишни тўхтатиб, қимирлаган жонни теримга солар эканмиз. — Н. Сафаров, Ҳаёт мактаби

5. Бир қатор аниқловчилар билан қўлланиб, бош, жусса маъноларини ифодалайди.

Қиз жонинг билан қаергача боролардинг? — И. Раҳим, Чин муҳаббат

— Ёш жонинг бор, қизим, — деди [Офтоб ойим], — бировга ёмонлик соғинма. А. Қодирий, Ўтган кунлар.|| — Вой шўрим, — деди Мастура. —

Жиндаккина жонингизга-я? Шу жуссангизга учта дард сиғадими? — А. Қаҳҳор, Минг бир жон

6. Куч, қувват, мадор.

Жони борича ҳаракат қилмоқ. Тезроқ қимирласанг-чи, жонинг борми?

Ҳожи секингина қўлини узатиб, қулоғини ушлади ва уч буклаб туриб қаттиқ қисди, жони борича қисди. — А. Қаҳҳор, Йиллар

Жони борича икки қўлидаги этик билан эшикни қамчилади. — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар

7. Яхши кўрадиган, севимли, ёқимли киши ёки нарса ҳақида.

Олма —унинг жони. Жон дўстинг жонидан кечса ҳам, мол дўстинг молидан кечмас. — Мақол

Аммо лекин Мухторхон домла нафсамбирига одамнинг жони эди. — А. Қаҳҳор, Тўйда аза

8. Энг яқин, севикли кишиларга мурожаатда сўзловчининг уларга яқин муносабатини ифодалайди, бегоналарга нисбатан эса ҳурмат ёки хушомадни билдиради.

Жоним, дедим қулоғига, оҳиста, жон, деди. — Қўшиқлар

Гулнорнинг кўзлари очилиб кетди Ёʻлчига тикилди. — Нима қилди, жоним, — сўради Ёʻлчи, лекин бетобмисиз дейишга тили бормади. — Ойбек, Танланган асарлар

[Жамила Ғофирга:] Агар ўтирган жойингизга хас-хашаклар тўкилса, сочларим билан супурай жонгинам. — Ҳамза, Бой ила хизматчи.

9. “Опаси”, “акаси”, отаси ва шу кабилар сўзлар билан, баъзан ёлғиз жонидан шаклида сўзловчининг тингловчига яқин муносабатини, эркалаш ёки хушомад маъноларини ифодалайди.

— Опаси жонидан, дуторингизни чалинг тузукроқ, — деди у [Маликахон] Адолатга қараб,— ўйин-кулгига ташна бўлиб ётганмиз. — С. Зуннунова, Гулхан

10. Ҳаёт манбаи, ҳаёт бағишловчи нарса ҳақида.

Ёмғир — экиннинг жони.

Иссиқ — пахтанинг жони деган мақол ҳам бежиз айтилмаган. — Ш. Рашидов, Ғолиблар

11. Бирор иш, соҳа ёки доирада асосий, муҳим ўрин эгалловчи, илҳомлантирувчи, ташкилотчи шахс.

Жўраларининг жони. Давранинг жони. Мактабнинг жони.

12. Мурожаат қилинаётган шахсни билдирувчи сўздан олдин келиб, мурожаатдаги илтимос, илтижо маъносини кучайтиради, баъзан эркалаш маъносини билдиради.

Ниёз мен билан хайрлашар чоғида: — Жон Ҳожи ака! Энди гап шу ерда қолсин — деди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Урманг отамни! Жон амаки, урманг! — деб зор йиғлай бошлади болалар. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

13. Шахс билдирувчи сўзларга, кишилар отига қўшилиб, уларга кичрайтиш-эркалаш, ҳурмат маъносини беради, масалан,

онажон, бувижон, холажон, акажон, домлажон; — Салимжон, Қодиржон

14. кесим взф. Шукур.

Офицернинг шу кетиши бўлса, штабга етиб борса ҳам жон. — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз

joģal, ket, ketsin

janım, súyiklim

сфт. 1. Тириклик аломати бор, тирик.

Жонли тўқима (биол.).

Қиздан сўрабди: — Бу ерда нима қилиб ўтирибсан, бу ерда ўзингдан бошқа жонли жонивор борми? — Олтин бешик

2. Яшаб турган, барҳаёт, тирик.

Ўтмишнинг жонли шоҳиди.

Жонли гувоҳни ишга тикиб бўлмайди. — А. Қаҳҳор, Сароб

Уруш заҳматини бошидан кечирган ҳар бир одам даҳшатли у йилларнинг жонли шоҳидидир. — Н. Сафаров, Оловли излар

3. кўчма Эҳтиросли; қайноқ.

[Гулнор] Ёʻлчининг кучли, эркак нафасини, дудоқларида унинг бўсасининг жонли оловини бир лаҳза сезди. — Ойбек, Танланган асарлар

4. кўчма Тийрак, серҳаракат; шўх.

Тахтапуллик Собиржонни танир эдим мен Бокудан: Зап чавандоз, миқти, жонли, хосиятли улфат жуда. — М. Шайхзода.

Ҳақиқатда эса мингбоши хотинлари орасида энг жонли ва энг эслиги бўлган бу жувон — Султонхонга қарши очган курашининг натижасидан норози эди. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

5. кўчма Руҳли, шўх, қизиқ; қизғин.

Бу узатиш мажлисини жонли, руҳли ўтказмоқ учун барча қизлар ўзларининг энг асл, энг нафис кийимларини кийиб ҳусн оламини яна бир қайта бежабдирлар. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Мелиқўзи билан бўлган жонли суҳбатда [унинг] бутун орзу-истакларини билиб олдим ва очерк ёздим. — Н. Сафаров, Оловли излар

6. кўчма Тетиклик, ғайрат, хушчақчақлик ифода этувчи; шўх, ўйноқи (кўз қараши, чеҳра ҳақида).

Ёʻлчининг чиройли кенг юзида жонли, теран маъноли кўзларида қандайдир илиқ, самимий табассум тошган эди. — Ойбек, Танланган асарлар

7. кўчма Худди ҳақиқатдагидек, чин, ҳақиқий; ёрқин.

Жонли портрет,

Жилин билан Костилиннинг саргузашти уларнинг кўз олдиларида жонли воқеадай ўта берди. — П. Турсун, Ўқитувчи

[Сайрамов] Ҳар масалани жонли мисоллар билан баён қилди. — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар

8. кўчма Ифодали, аниқ-равшан, тушунарли.

Атоқли халқ санъаткори [Юсуфжон қизиқ] ҳаётнинг энг чигал, мураккаб томонларини жонли тил билан содда қилиб тушунтира оларди. — Т. Обидов, Юсуфжон қизиқ

Эски адабиётни яхши ўқийди, айниқса Абомуслим достонларини ўқиганда, жуда ҳам жонли чиқаради. — А. Қодирий, Обид кетмон

9. кўчма Ҳаёт қайнаган, гавжум; жўшқин.

Кундузгига қараганда сарой жонли: кишиларнинг шақиллашиб сўзлашишлари, хохолаб кулишишлари саройни кўкка кўтаргудек. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

10. кўчма Амалий, ишбилармонларча.

Раҳбарликни қоғозда эмас, жонли раҳбарлик қилиш шаклида олиб бориш керак. — Н. Сафаров, Оловли излар.

от 1. Жуда гўзал, зебо, қадди-қомати келишган аёл; нозанин.

Кўзим нури, латофатли на хуш озода жононсан, Нечук ҳам яхши жононсан, менинг жисмим аро жонсан. — Ҳабибий

2. сфт. Жуда яхши, гўзал, ширин, ёқимтой; ўйноқи; аъло.

Жонон йигит.

Шаҳримиз кўркидир жонон болалар. — Ғ. Ғулом

Айцам, дўстлар, шу туни Бўлиб ўтди жонон тўй. — З. Диёр

Ҳой қушлар, жонон қушлар, Келинг, чертай бирга тор. — Ғайратий

Кулгиси чиройли экан, жонон чинни чертилгандай бўлди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

3. Яқин кишиларга мурожаатда ҳурмат ёки кесатиқ маъносини, бегоналарга нисбатан эса хушомадни билдиради.

— Жонон, — деди у, хотинининг бошини силаб. — А. Қаҳҳор, Сароб

4. Жонон (хотин-қизлар исми).

с.т. Уста, моҳир, ишбилармон, омилкор, уқувли; моҳирона;

ўз ишига жўнари