Қидирув

фл. 1. Ўз фикрини оғзаки ёки ёзма равишда ифода қилмоқ, айтмоқ; сўзламоқ, гапирмоқ.

Мен сенга нима деган эдим. Бу ҳақда китобларда нима дейилган? Ўғлингиз сизга салом деди. Бедарднинг олдида дардим бор демагин. — Мақол

Ош келса, егин, Гап келса, дегин. — Мақол

Тўқлик нелар дедирмас, Очлик нелар едирмас. — Мақол

Шундай дейишингизни билувдим. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушса

Энг оқил мавжудот инсон деймиз-у, баъзан одамнинг арзимаган нарсага ақли етмай қолади. — Ў. Ҳошимов, Нур борки, соя бор.

2. Бирор товуш, ун чиқармоқ.

Мушук миёв деди.

Имм деган овоз эшитилди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати

Қаердадир қизилиштон қариллади, попушак пу-пу-пуп-пишш деб қўйди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

3. Аталмоқ, номланмоқ; отга, номга эга бўлмоқ; атамоқ.

Марҳамат деган олти қиз бор экан. — С. Сиёев, Ёруғлик

Аваз Сайфий деган таниш муллаваччани топди. — С. Сиёев, Ёруғлик

Кейин Ҳикматулла деган новча йигит сўз олди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Бари бир, тақдир деган нарса, пайти келиб, ўзини кўрсатиб қўяркан. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Биз томонларда майна деган қуш бўлади. — С. Сиёев, Ёруғлик

4. Ҳисобламоқ, санамоқ; билмоқ, ўйламоқ.

Одами эрсанг, демагил одами. Они ким ёʻқ халқ ғамидан ғами. — Навоий, Хамса.

[Фамиддин:] Саккиз юз сўмни сиз билан биз пул демаймиз. Чиндан ҳам пул эмас. — Ойбек, Танланган асарлар

Ахир ким ҳам онасини, волидасини севмайди дейсиз! — Газетадан

5. Деб ўйламоқ, фараз, мулоҳаза қилмоқ.

Шундай ҳам деяйлик. Боринг, эртага самолёт учмайди деяйлик. — Хайр, шундай ҳам денг

Шовқин солманг, биров эшица, нима дейди! — А. Қаҳҳор, Олтин юлдуз

Ҳа, энди битта-яримта ўртоғиникида қогандир-да, дедик. — С. Сиёев, Ёруғлик

6. Истамоқ, хоҳламоқ.

Нима десанг, албатта муҳайё қиламан. Душман нима демай-ди, тушга нималар кирмайди. — Мақол

Ум

ажратамиз дедингиз-у, мен ёʻқ дедимми? — Ойбек, Танланган асарлар

Дастурхонга ноз-неъмат тўлсин дейман. — Гулдаста

халқ учун ишлаганларга жонимни берсам дейман. — У. Исмоилов, Сайланма

7. Танламоқ, бирор кимсага ёки нарсага тарафдор бўлмоқ, мойиллик билдирмоқ.

Ё мени де, ё уни де.

Мен сенинг тенгинг эмасман, Омоним бор, сени демасман. — Ҳ. Олимжон

Ўзингиз ёʻлинг очиқ, кета бер, мен ота-онамни дейман, деган эдингиз-ку. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

8. (шарт майли шаклида) Бирор иш-ҳаракатни бажаришга уринмоқ.

Гиламни кўтарай десам, жуда оғир экан.

Илгарилари уриб енгар эдим, энди урай десам, қочиб, томга чиқиб кетади. — А. Қаҳҳор, Айб кимда?

Кўзини очай деса, қовоқлари оғирлашиб кетгандай туюлди. — С. Зуннунова, Кўк чироқлар

9. Ҳисобга олинмоқ, истисно қилинмоқ.

Отларнинг пишқиргани, ҳашаротларнинг чириллаши билан сой сувининг майин шилдираши демаса, атроф жимжит эди. — Н. Фозилов, Дийдор

Сал чимирилган қошлари демаса, Авазнинг рафторидан бир нима англаб олиш қийин эди. — С. Сиёев, Ёруғлик

10. Равишдош шаклида қўшма гапларни боғлаш учун хизмат қилади.

Энди Аваз халқни курашга чорловчи шеърлар битар деб, умид қиламиз. — С. Сиёев, Ёруғлик

11. Буйруқ ва шарт майли шаклларида кириш сўз вазифасида келади.

Онам бечора, денг, мулла, ўзи жуда кам борар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бечора капсанчилар, дейман, ер ўзларига қарашли бўлганда, шу ариқни ўша вақтда чиқаришса ҳам бўлар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Яна, десангиз, иккита, сутлик оқ эчкилари бор. — С. Сиёев, Ёруғлик

деганда бўлганда, бўлгач, ўтгач.

Соат ўн икки деганда етиб келасан.

Бир ой деганда, ниҳоят, менбоп бир штат топилиб қолди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати

13. Дегани деган Ўз фикри, мулоҳазасини қабул қилдирадиган, айтганини бўлдирадиган.

У кишининг дегани деган, ҳеч ким бас келолмайди. — А. Мухтор, Туғилиш

от 1. Демоқ фл. рвдш.

Ҳаёт давомида икки туп ниҳол экиб, ўстирган инсон уз умрини мазмунли ўтди, деб ҳисоблашга ҳақлидир. — Газетадан

Бекмуродов деб ёзилган. — С. Аҳмад, Юлдуз

2. Қўшма гап таркибида боғловчи вазифасида келади.

Ҳар киши тер тўкиб қилади меҳнат, халқимнинг турмуши обод бўлсин деб. — Ғ. Ғулом

Латофатхон бу хатга ҳам жавоб қайтармаганидан кейин, Мирзаев унақа гаплар мижозига тўғри келмади шекилли деб, қаттиқ хижолат тортди. — А. Қаҳҳор, Кўк конверт

от 1. миф . Эртак ва халқ достонларида шохли, думли, бениҳоят улкан одам қиёфасида тасаввур этиладиган, эзгуликка қарши курашувчи хаёлий махлуқ, ёвузлик тимсоли.

Ўсган юртин тоза аниқ билдингми, Сўйла, хоним, дев-у жинни кўрдингми? — Муродхон

Чинор тагида бир супа устида қирқта дев ухлаб ётибди. — Эртаклар

Девни ўлдириб бўлмайди, дейишади, шу ростми? Унинг қони тўкилса, ҳар томчисидан минг дев пайдо бўлаверади, дейишади. Шу ростми? — Мирмуҳсин,Меъмор

2. кўчма Давангирдай, беўхшов, қўпол гавдали.

[Қизингизни] Эрга бермай, девга бердингиз. — М. Исмоилий, Фарғонат.о.

Полвон кетидан Матёз дев ҳам Полвон оғадан қолишмай, деб ўз кучига яраша ишланган катта ғалтак аравани итариб борарди. — Ж. Шарипов, Хоразм

3. кўчма Даҳшат; қўрқинч; салобат.

Тешабойнинг юрагида бош кўтарган гумон деви Тўрахоннинг ўпкаларидан кейин ёта қолди. — М. Исмоилий, Фарғона т.о.

Макрнинг, мунофиқликнинг деви ҳамма фазилатларини ўз комига тортибди. — Ойбек,Навоий

4. кўчма Катта, улкан; баҳайбат.

от Бирор масала ёки шахсга оид расмий ва норасмий ҳужжатлар тўплами ва шундай ҳужжатларни сақлаш учун ясалган махсус папка; ҳужжатлар йиғмажилди; иш.

Шербекнинг делосида Назаров билан қизи тўғрисида ҳам гап бор эди. — С. Анорбоев, Оқсой

Бўлмаса, сенинг ўзингни справка сифатида Мадумаровнинг делосига тириклайин ёпиштириб қўяман. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати

Бирон бир маҳсулот, дастур ёки хизматни кўрсатишни намойиш этиш. Демода одамлар сотиб олишдан олдин маҳсулотни қандай ишлашини кўришлари мумкин.

Тоҳир доим маҳсулотни сотиб олишдан олдин демода синаб кўради.