Қидирув

от 1. Янги туғилган, ҳали кўкракдан, она бағридан ажратилмаган гўдак; чақалоқ.

Бола эмизмоқ. Болани аллалаб ухлатмоқ. Бола йиғламаса, она сут бермайди. — Мақол

Ўзбек ойим бурчакда бола кўтариб ўтирган Зайнабдан чақалоқни олиб, уни жомни тўкиб келишга буюрди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

2. Ҳали ёш, вояга етмаган одам.

Болани ёшдан асра, ниҳолни бошдан асра. — Мақол

Яхши боладан — раҳмат, Ёмон боладан — лаънат. — Мақол

Мен куяман боламга, Болам куяр боласига. — Мақол

Алдагани бола яхши. — Қанотли сўзлар

— Ҳали бола экансиз, — деди Кумуш. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Анвар келишган, дўндиқ бола эди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Аёл кишининг фазилати бола билан бўлган муносабатида очилади. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

3. Фарзанд, ўғил-қиз, зурриёт.

Одамнинг меваси — бола. — Мақол

Бол ширин, болдан бола ширин. — Мақол

Бола азиз, одоби ундан азиз. — Мақол

Бир онадан алвон хил бола туғилади, деганларидек, Анварнинг яратилиши оғаларига нисбатан бошқача эди. А. Қодирий, Меҳробдан чаён.

4. кўчма Ёши улуғ, аммо гўдакларча иш тутадиган, болаларча мулоҳаза юргизадиган одам ҳақида.

— Нега кўнглимга олмай, мен ёш боламанми! — деди [Кумуш]. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Эй хотин, бола бўлиб қолган-сан десам, аччиғинг келади. Ахир гапнинг охирига қадар тинглаб турмайсанми. — Ойдин, Ширин келди

5. (кўпинча 1-шахс эгалик аффикси билан) Ёши катталарнинг ёшларга мурожаат шакли.

— Узр айт, болам. Золим билан тенглашма! — деди чол. — Ойбек, Танланган асарлар

— Меники бедаво дард. Уҳ! — енгил хўрсинди Тоҳиржон. —Ундай дема, болам. Ноумид шайтон. — Ойбек, Танланган асарлар

6. Янги туғилган, тухумдан чиққан, ҳали вояга етмаган ёш ҳайвон ёки парранда.

Қўнғиз боласини оппоғим дер, кирпи боласини юмшоғим дер. — Мақол

Илоннинг боласи — илон, Чаённинг боласи — чаён. — Мақол

7. Ҳомила, қориндаги гумона.

— Боланг неча ойлик бўлди, ер ютгур? — бўғилиб сўради ва қизни бир тепди. — Ойбек, Танланган асарлар

Меҳри иккиқат. Бола икки ойлик, уч ойлик беш ойлик Қандай қилиб бўлса ҳам, болани тушириш керак. — А. Қаҳҳор, Бошсиз одам

фл. 1. Юз бермоқ, воқе бўлмоқ.

Кеча мажлис бўлди. Бугун бир қизиқ воқеа бўлди.

Бир ойдан кейин худди мана шу катта боғда данғиллама тўй бўлди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Бўлди кулги! Айниқса, Мирраҳимов завқ қилиб кулди — А. Қаҳҳор, Асарлар

2. Келмоқ, бошланмоқ; ўтмоқ, кечмоқ (фасл, давр, пайт ва шу кабилар ҳақида).

Баҳор бўлди. Кеч бўлди. Вақт бўлди.

Бувайдадан чиқиб кетганимга йигирма йилдан ошгандир, кўп ҳам бўлгандир. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

3. Баҳоланмоқ, бирор нархга олинмоқ ёки сотилмоқ.

Сигир қанча бўлди? — Арзон бўлди. Бўлиши қанча? — Олаверинг, от билан туя бўлармиди!

4. Амалга ошмоқ, битмоқ.

Бўладиган иш. Бўлмайдиган иш. Ҳамма иш бир ҳафтада бўлади. Ўқиш қаноат билан бўлади.

Шунақасиз-да, бўлмайдиган гапга ишониб, бўладиганига ишонмайсиз. — С. Аҳмад, Ҳукм

Энди бўлар иш бўлди, Асрорқул отага айтманг. — А. Қаҳҳор, Асарлар

5. Тахт ҳолга келмоқ, тайёр бўлмоқ, битмоқ.

Қишлигимизни ҳозирдан ғамлаб олдик. Кийим-кечагимиз бўлди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

6. Етарли бўлди деб ҳисобламоқ; тўймоқ.

Ошни олинг! — — Раҳмат, мен бўлдим

7. кўчма (чиқиш келишигидаги сўз билан) Тўймоқ; кўриб-билиб ҳафсаласи қайтмоқ; жонига тегмоқ.

Мен доридан бўлдим. Мен ҳаммаларингдан ҳам бўлдим.

8. Тугатмоқ, охирига етказмоқ.

Ишим кўп эмас, бир-икки соатда бўлиб қоламан.

— Мана, бўлди, — Муқаддам игна ўрнини спиртли пахта билан артиб жилмайди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

9. Ярамоқ; тўғри, мувофиқ келмоқ.

Бу иш менга бўлмайди Бу палто сенга бўлади. Ўзига бўй бўлмаган, ўзгага енг бўлмас. — Мақол

10. Эга бўлмоқ; бор, мавжуд бўлмоқ.

Бўлгани шу, бошқа ёʻқ. Бундай ёрдамчининг бўлганидан бўлмагани яхши.

Бунинг ўрнига ҳидлар таркибида бўлган зарралардан фойдаланса бўлмасмикин? — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати

Деҳқоннинг оти бўлади-ю, ишга солинмайдими? — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

11. Бирор жойга бориб, ташриф буюриб, маълум вақт турмоқ, қўнмоқ, яшамоқ.

Хоразмда кўп бўлганман. Ҳайвонот боғида бўлмаганман.

Сиз бизнинг ҳовлида бўлганмисиз? — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Кўп марталаб меҳмон бўлгандим, — деди қутидор, — ул вақтда бобонгиз ҳам ҳаёт эдилар, — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Даданг бу ерда ҳам, шаҳар ҳовлимизда ҳам бўлган. — Ойбек, Танланган асарлар

12. Бирор-бир тадбирда иштирок этмоқ, қатнашмоқ, ҳозир бўлмоқ.

Тўйда бўлдингизми?

Яхши, сен бу тўртовининг ўтиришларида бўлганмидинг? — А. Қодирий, Ўтган кунлар

13. Ўсмоқ, битмоқ (ўсимлик, ҳосил ҳақида).

Бизнинг ерларда хурмо бўлмайди. Ўзбекистонда пахта яхши бўлади. шл Бу ерга анжир эк, лагандай бўлмаса, калламни ол. — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар

14. Бирор даражага етмоқ, ўз наслига тортмоқ.

Одам бўлмоқ. Ўқиб инженер бўлмоқ. Отанг боласи бўлма, одам боласи бўл. — Мақол

◆ Университетни битираман, кандидат, доктор бўламан. — А. Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

15. (чиқиш келишигидаги сўз билан) Дунёга келмоқ, туғилмоқ.

Чўридан бўлган бола., унинг устига — қиз, бийнинг шаънига иснод эди. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси

— Ҳой, мингбошининг ҳаромидан бўлган қизи, қанисан, бу ёққа кел! — ўшқирди бойвачча. — К. Яшин, Ҳамза

16. (чиқиш келишигидаги сўз билан) Келиб чиқмоқ, туғилмоқ.

Саломат Наманганнинг Чортоқ қишлоғидан бўлади. — С. Аҳмад, Ҳукм

17. Бирор ҳаракат ёки нарсанинг етарли бўлганини, меъёрдан ошганини, қониққанликни, мамнунликни ифодалайди.

Бўлди, кетмонларни бир ерга тўпланглар, кетдик. — С. Кароматов, Олтин қум

— Бўлди, — қиз кула-кула кафти билан юзини тўсди. — Бўлди, Марат ака, тавба қилдим — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

Э, бўлди-бўлди. Шодибекнинг ўғлиман, денг? — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

Мана, Эрмат ота, мана бу иш бўпти-да. — П. Турсун, Ўқитувчи

18. Бирор ҳаракат, тадбирни маъқулламоқ, унга қўшилмоқ.

Бўпти, боради! Бироқ Хўжабекова кўнармикан? — С. Анорбоев, Оқсой

Бўпти. Сизнинг ташаббусингизни қувватлаймиз. — П. Турсун, Ўқитувчи

— Хўп бўлади, — дедим-у, ўрнимдан турдим. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

19. Сифат туркумидаги сўзлар билан бирикиб, қўшма феъл ҳосил қилади, масалан,

ҳайрон бўлмоқ, хурсанд бўлмоқ, кир бўлмоқ. Оз бўлсин, оз бўлса ҳам, соз бўлсин. — Мақол

Жоним билан, Рустамжон ака. Бундан кўнглингиз тўқ бўлсин. — К. Яшин, Ҳамза

Шов-шув кўтарма! Даданг хабардор бўлиб қолса, яхши бўлмайди. — Ойбек, Танланган асарлар

20. -(а)р, -(а)диган, -(й)диган, -моқчи аффиксли феъллар билан қўшилиб, истак, майл маъноларини билдиради.

У [Отабек] кўз ёшларини тўхтатмоқчи бўлар эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Шундан кейин четдан келган одамларга ҳушёр кўзим билан қарайдиган бўлдим. — Муштум

Уй қиладиган бўлсангиз, менинг кўнглимга ҳам қаранг-да. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Гулсумбиби қизи дам олгандан кейин, кечаси ёки эртага астагина билдирмоқчи бўлди. — Ойбек, Танланган асарлар

21. -дай, -дек аффиксли феъллар билан қўшилиб, иш-ҳаракатнинг жараёни, ҳолатини билдиради.

Ҳамроқул сувни ичиб, бир оз ўзига келгандай бўлди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Ногоҳ Бектемир даҳшатли тушдан уйғонгандек бўлди. — Ойбек, Қуёш қораймас

Туриб-туриб, гоҳо уни тушимда кўргандай бўламан. — С. Сиёев, Ёруғлик

22. -(и)б аффиксли равишдошдан кейин кўмакчи феъл вазифасида келиб, иш-ҳаракатнинг тугалланганлигини билдиради.

Самандаров хатни ўқиб бўлди, унинг устига кафтини қўйиб, Тўлаган акага қаради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Аёл пахтасини тўкиб бўлгунча, Ғуломжон унга ер остидан разм солиб турди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

23. Бўлишсиз шаклларда келиб, иш-ҳаракатнинг амалга оширилиши қийинлигини ёки мумкин эмаслигини билдиради.

Ит оғзидан суяк олиб бўлмас. — Мақол

Сўз чумчуқ эмас, Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас. — Мақол

Ёз ёмғири лой бўлмас, Ўғри асло бой бўлмас. — Мақол

У йиғлаб юбормасликка ҳар қанча ҳаракат қилса ҳам, бўлмади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

24. От кесим таркибида боғлама вазифасида келади.

Ўктам Абдуллаев мактабга директор бўлди. Бу киши бизнинг тоғамиз бўладилар.

Эркак одам бир сўзли бўлади. — С. Аҳмад, Уфқ

Бола вужуди нозик бўлади. — Газетадан

Хотин кишининг кўз ёши ширин бўлади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол

/Қушбеги:] Қутидор билан Отабекнинг кими бўласиз, синглим? — А. Қодирий, Ўтган кунлар

от 1. айн. Асал 1, 2.

Бол сотган бармоғини ялар. — Мақол

Бу ернинг узуми, анори, анжири бол билан тенг дейдилар. — Газетадан

Ол-ол бўлсин, ол бўлсин, ёринг лаби бол бўлсин. — Кунтуғмиш

2. кўчма Тот, лаззат.

Тил бор — бол келтирар, Тил бор — бало келтирар. — Мақол

Яхши хотин —умр боли. — Мақол

Улар ҳаёт болини эмас, ҳаёт заҳрини ютиб ўтирардилар. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

3. кўчма Яхши, мулойим муомала.

Тилингда бўлса болинг, Кулиб турар иқболинг. — Мақол

Муздан сув томар, Сўзамолдан — бол. — Мақол

от 1. Бутуннинг бир қисми; қисм, парча, кесим.

Энгашиб, яшикдан икки бўлак кўмир олиб солди. — С. Кароматов, Олтин қум

Қози пиёлани олдига қўйди-да, сўйилган анордан бир бўлагини олиб, йирик қизил доналарни кафтига уқалай бошлади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ниҳоят, у жонлироқ кесилган гўшт бўлаклари қолиб, бундайроқларини олиб, узата бошлади. — М. Мансуров, Ёмби

2. Нарсаларнинг тортиб, ўлчаб ажратилган ҳар бир қисми, донаси, ўрами.

Бир бўлак совун.

Мирзакаримбойнинг хотини бир катта бўлак чойни Ёʻлчига бериб, Гулнорни имлади. — Ойбек, Танланган асарлар

Тўйимизнинг эртасига совғага икки бўлак кирсовун олиб келган. — С. Аҳмад, Уфқ

3. сфт. Бошқалардан фарқ қиладиган; бошқа, ўзга, бошқача.

Бу бўлак гап. У бутунлай бўлак одам,

Бундай пайтларда у ҳеч нарсани эшитмайди, ҳеч кимга қулоқ солмайди: ўзига хос бир бўлак дунёда — хаёл дунёсида яшайди. — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Ундоқ эмас, янга, энди замон бўлак, энди давлат ҳисоб-китоб билан барака топади. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

4. Ўзига мустақил, алоҳида, ажратилган; бошқа-бошқа.

Уларнинг рўзғорлари бўлак.

Ҳар кимнинг гўри бўлак! — Н. Норқобилов, Тўқнашув

5. кўм. взф. (ч.к. сўз билан) Бошқа, ташқари.

Бундан бўлак гапим ёʻқ.

Элмурод, эрталабдан бери нон-чойдан бўлак ҳеч нарса емаганликдан, кўнгли озганлигини сезди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Карим аканинг ота-онаси эрта ўлиб кетган. Фазилат опадан бўлак ҳеч кими ёʻқ, камбағалгина йигит эди. — М. Ҳазратқулов, Журъат

Укасидан бўлак Ҳамиданинг яқини қолмади. — Ёш куч

сфт. Боласи, фарзанди бор, бола-чақали.

Болалилар бош бўлар, боласизлар ёш бўлар. — Мақол

Болали уй — бозор, боласиз уй — мозор. — Мақол

Болали уйда ғийбат бўлмас. — Мақол

от айн. Асалари.

Яхши чечакка болари қўнади. — Мақол

Боларилар шошиб зувуллар, Ҳатто қўнғиз ясатар инин. — А. Шер, Бешиктерватар ҳақида баллада