Толковый словарь узбекского языка
· ещё в 7 словарях
ot 1. Tirik mavjudotning koʻrish aʼzosi.
Koʻz kosasi. Koʻz oqi. Koʻz qorachigʻi. Qora koʻz. Koʻk koʻz. Xumor koʻz. Ayagan koʻzga choʻp tushar. — Maqol
Qargʻa qargʻaning koʻzini choʻqimaydi. — Maqol
Koʻz qoʻrqoq, qoʻl botir. — Maqol
Maston, unga eʼtibor qilmay, otning tumshugʻidan koʻtarib, uning ochiq qolgan koʻzlariga qaradi. — A. Qahhor, Maston
Gavhar oʻrtadagi simyogʻoch uchida osilib turgan lampochka yorugʻidan qamashgan koʻzlarini kafti bilan pana qilib, yogʻoch zinalardan chiqib keldi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
Koʻzi yoshli odamni Koʻzim aslo koʻrmasa. Shuhrat.
2. Nazar, nigoh; qarash.
[Kumushning] Koʻzlari oʻynaguvchi qizlarda boʻlsa ham, haqiqatda boshqa bir narsani koʻrgandek. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Gulnor buzuq qiz boʻlsa, koʻzimizdan uzoqroq joyga yoʻqolgani yaxshi. — Oybek, Tanlangan asarlar
Zulfizarni esa odamlarning yomon koʻzlaridan oltinlarni yashirganday yashirasan. — K. Yashin, Hamza
Mansur hamon indamas, koʻzlarini bir nuqtadan uzmas edi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
3. Koʻrish qobiliyati.
Koʻzi xira. Koʻzi oʻtkir. Koʻzi ojiz. Koʻzi yaxshi emas.
Bir vaqtlar doʻppi tikdim, koʻrpa qavidim endi unday ishlarga koʻzim oʻtmaydi. — Oybek,Tanlangan asarlar
Yozuvchining koʻzi ham, dimogʻi ham, qulogʻi ham hech kimnikiga oʻxshamaydi. — Shukrullo, Javohirlar sandigʻi
4. koʻchma Baʼzi narsalarning biror belgi bilan ajralib, koʻzga oʻxshab ketadigan qismi, boʻlagi.
Derazaning koʻzi. Yogʻochning koʻzi. Buloqning koʻzi.
- Koʻz gavhari
- Koʻz koʻrib (yoki koʻrmagan) , quloq eshitmagan Butunlay nomaʼlum (narsa, joy va shu kabilar haqida). Birdan koʻz koʻrib, quloq eshitmagan bir jonivorni koʻrgandek, hayron boʻlib, sekin oʻrnidan turdi. — GuldastaOʻris tabib Achaxonning qornini yorar emish Koʻz koʻrib, quloq eshitmagan kasofat ish. — K. Yashin, Hamza
- Koʻz nurini toʻkmoq Koʻz quvvatini sarflamoq (oʻqish, yozish, tikish kabi ishlarga nisbatan). — Men., yigirma yil xalifa uchun koʻz nuri toʻkib ishlabman — dedi Chorgul bibi. — S. Ayniy, Qullar
- Koʻz oldi yoki koʻz oʻngi Koʻz koʻrib turgan, koʻrinib turgan maydon, fazo. Hammaning koʻz(i) oldida.
- Koʻz qiri bilan qaramoq Koʻzining bir chekkasi (yon tomoni) bilan qaramoq. Gavhar koʻzi qiri bilan Zulayhoga, keyin Abduxalilga qaradi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Koʻz qismoq Biror narsani bildirish, ishora qilish uchun koʻzini (odatda, bittasini) yummoq (qismoq). Mullajon amaki qih-qihlab kulib, keyin menga qarab, koʻzlarini qisdilar. — E. Raimov, Ajab qishloqJiyanim menga koʻz qisib, qoʻyavering degandek ishora qildi. — GuldastaGarchi yigʻilganlar orasida luqmalarga bitta-yarimta koʻz qisishib oʻtirganlar boʻlsa ham, koʻpchilikning boshlari egik edi. — O. Yoqubov, Er boshiga ish tushsa
- Koʻz oldi (yoki oʻngi) qorongʻilashmoq Koʻzi xira tortib, koʻrolmay qolmoq (biror taʼsir natijasida). Yodgorning koʻz oʻngi qorongʻilashdi-yu, yiqilib ketmaslik uchun, stul oʻrindigʻini changallab oldi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Koʻz tashlamoq Qaramoq, nazar solmoq. U yoq-bu yoqqa diqqat bilan koʻz tashladi-da, zinadan ohista yuqori koʻtarildi — K. Yashin, HamzaMohim koʻz tashlab, bir koʻrishda yuragi jiz etdi. — Guldasta
- Koʻz tikmoq Tikilib qaramoq, intizor boʻlmoq, qaramoq. Katta xotinlari yoʻliga koʻz tikib oʻtirganliklarini boyvachcha xayoliga ham keltirmas edi. — K. Yashin, HamzaMehri uning qoʻlini mahkam qisib, yuziga koʻzini tikib qolgan edi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻz tutmoq Kutmoq. Kelasiz deb koʻz tutdim, boʻlmadi xabar. — Gʻayratiy
- Koʻz uzmaslik (yoki olmaslik) Tikilgan holda, koʻzini olmay qaramoq. Yaxshi boʻldi, deb oʻyladi Mansur, undan koʻz uzmay — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq solHayot to uyga kirib ketguncha, Gʻulomjon koʻzlarini olmadi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Koʻz urishtirmoq Bir-biriga qarab olishmoq. Sakson yoshligi nishonlanayotgan kuni ustozim begona bir kampir bilan koʻz urishtiribdi, oʻsha kampir bir quchoq gul keltirgan ekan. — X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati
- Koʻz yugurtirmoq Tezgina koʻrib (qarab) chiqmoq. Yoʻlchi atrofiga koʻz yugurtirib, qizga tomon ikki-uch qadam bosdi. — Oybek, Tanlangan asarlarNaziriy uni [qogʻozni] buklogʻidan ochib, koʻz yugurtirdi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzga tashlanmoq Koʻrinmoq. uzoqda choʻqqilar koʻzga tashlanar edi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Koʻzdan kechirmoq (yoki oʻtkazmoq) Bir chekkadan qarab, koʻrib chiqmoq; nazardan (eʼtibordan) oʻtkazmoq. Qoʻlyozmani koʻzdan kechirmoq.Hamza: “Bularning gunohi nima? degan maʼnoda yonida Sadoyi Fargʻonaning bugungi sonini koʻzdan kechirib oʻtirgan Olchinbekka qaradi. — K. Yashin, HamzaQurbon aka-ukalari, xesh-aqrabolarini xayolan koʻzdan oʻtkazdi. — I. Shamsharov, Toshqin
- Koʻzdan qochirmoq 1. Qayoqqa ketganini bilmay qolmoq, qorasini yoʻqotmoq. Kimda gumoning boʻlsa, koʻzdan qochirma, iziga tush. — Oybek, Tanlangan asarlar;Bu janjallar bir yoqli boʻlguncha, uni koʻzdan qochirib turish kerak.
- Koʻzi tushmoq Koʻrmoq, koʻrib qolmoq. Abduqodirboy bu payt bolalar ichidan oʻgʻlini qidirardi. Unga koʻzi tushdi-yu, soʻroqqa tutdi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzdan qolmoq 1. Koʻrish qobiliyatini yoʻqotmoq, koʻrmaydigan boʻlib qolmoq; Kechalari koʻzdan qolib tikkan doʻppingni oʻzing kiyolmaysan. — A. Muxtor, Opa-singillar
- Koʻzni oladi Koʻzga qattiq taʼsir qiladi, koʻzni qamashtiradi (nur, jilvali narsalar haqida). Koʻzing olur — ipaklari tillodan. — T. Toʻla.Zangori osmon ham shunday tiniq, shunday begʻuborki, koʻzni oladi. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Tizzaning koʻzi Tizza boʻgʻimi — son suyagining boldir suyagi bilan birlashgan joyidagi, tizza qopqogʻi ostidagi chuqurcha. Yuragi gupillab urar, shamoldan quloqlari shangʻillar, tizzasining koʻzi muzday yerga tegib turganini sal-pal sezardi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Uzukning koʻzi Uzukka qoʻyilgan yaltiroq tosh.
- Xurjunning koʻzi Xurjunning narsa solinadigan har bir boʻlagi.
- Aqli koʻzida Aql bilan ish tutmaslik, koʻzga yoqqanini, maʼqul boʻlganini qilishga nisbatan qoʻllanadi (asosan, yoshlar haqida). Aqli koʻzida boʻlgan bir xumsa savlatimga poʻrt uchdi. — A. Qodiriy, Gʻirvonlik Mallavoy
- Boshga tushganini koʻz koʻradi Hayotda (taqdirda) yuz bergan narsaga chidashlik, bundan boshqa iloj yoʻqlik maʼnosini bildiradi. Boshga tushganini koʻz koʻradi. — T. Ashurov, Oq ot
- Dunyo koʻziga qorongʻi Dunyodagi hech narsa koʻzga koʻrinmasligi, eʼtiborsiz, ahamiyatsiz holatda boʻlishini bildiradi. Talʼat birinchi kursdanoq Hamida degan qizni sevib qolgan, shu qiz boʻlmasa, dunyo koʻziga qorongʻi, bemaʼni koʻrinib ketardi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Yomon koʻz 1. Xurofiy tushunchaga koʻra, zarar-zahmat, musibat keltiruvchi nazar, qarash. Dutfiniso dam oʻtmasdan kelib, goh yomon koʻzdan saqlasin uchun, isiriq tutat-tirar, goh qizini quchib yigʻlar edi. — Oybek, Tanlangan asarlarYana aytaman, faqat ehtiyot boʻl, yomon koʻzdan oʻzi asrasin. — T. Ashurov, Oq otOʻz qadrini bilgan xotinga erkak kishi yomon koʻz bilan qaragani botinolmaydi. — A. Qahhor, Xotinlar
- Jonini koʻziga koʻrsatmoq Oʻta azob bermoq, qiynoqqa solmoq. Umar polvon bosh egmadi Ergashga qarab gʻoz turaverdi. — Islom, men bu itning vangillashini eshitmoq-chiman, jonini koʻziga koʻrsatib qoʻy, — dedi gʻazabdan koʻzining paxtasi chiqib ketgan Ergash. — K. Yashin, Hamza
- Ishning koʻzini bilmoq Ishning koʻzini biladigan qarindoshlarimdan birining huzuriga borib, oʻgʻlimga munosib yengilroq ish topib berishlarini iltimos qildim. — Mushtum
- Koʻz boʻyamoq Oʻz foydasi uchun aldab, laqillatib, boʻlgan voqea-hodisani notoʻgʻri koʻrsatmoq; aldamoq. Mehmonlardan biri, yosh bolalarni toʻplab, sheʼr oʻqib berayotgan bir juvonga taʼna qildi: — Musobaqada koʻz boʻyash bilan yutgan ekansiz-da, Toʻtixon! — A. Qahhor, Mirzo
- Koʻz(ni) olaytirmoq
- Koʻz ostiga (yoki tagiga) olmoq Oʻziniki qilish, foydalanish va shu kabilar maqsadda moʻljallab qoʻymoq. Sodiqjon boyvachcha uch tanob yer, katakdek chorbogʻni anchadan beri koʻz ostiga olib yurar, lekin buni Poʻlat otaga aytishga yuzi chidamay kelar edi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻz ochib koʻrgan Birinchi nikoh koʻrgan (birinchi er yoki birinchi xotin). Norjon ona Boydoda muallimning koʻz ochib koʻrgani. — J. Abdullaxonov, XonadonBu mol-u davlatning barchasini oʻsha koʻz ochib koʻrganining bitta harom tukiga olmaydi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻz ochib yumguncha Juda tez; bir lahzada (vaqt haqida). Toʻntarish koʻz ochib yumguncha yuz berdi. — K. Yashin, HamzaOʻsha koʻz ochib yumguncha oʻtgan vaqtlarda Aʼzamjon Dildorning husniga ham, shoʻshigiga ham toʻyolmay qolgandi. — S. Ahmad, Ufq
- Koʻz ochirmaslik Hadeb doʻq-poʻpisa, taʼna-malomat qilaverib, tinchlik bermaslik, erkin ishlashga, yashashga yoʻl bermaslik.
- Koʻz tanish
- Koʻz tegmoq Xurofiy tushunchaga koʻra, birovning nazari tushishi sababli ogʻrimoq, ziyon yetmoq. Toʻqqiz qanotli, guldor keragali oq uyning tepasida qoʻchqor shoxi osigʻliq Allonxoʻja uni xonadonimga koʻz tegmasin, deb irim qilib osgan ekan. — A. Muxtor, Qoraqalpoq qissasiSen bilmaysan, bolam, bizga koʻz tegdi xonadonimizga shayton oralab qoldi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻz yummoq
- Koʻzga dori Juda qadrli va kam topiladigan, kamyob narsa haqida. Tirikchilik qiyin, qumaloq ham koʻzga dori. — Oybek, Tanlangan asarlar.
- Koʻzga ilmaslik Ayo toʻram, aytmaguncha bilmading. Yo bilmayman, bizni koʻzga ilmading. Ergash Jumanbulbul oʻgʻli.
- Koʻzga ishonmaslik Koʻrayotgan narsasi haqiqat ekaniga, haqiqatda ham shu, shunday ekaniga shubha bilan qaramoq; oʻta hayron boʻlmoq. U [Oʻrmonjon] ikki qoʻlida uchtadan oltita choynak koʻtarib, hovuz boʻyidagi choyxoʻrlar oldiga ketayotgan Sidiqjonni koʻrib, xuddi koʻziga ishonmaganday, turib qoldi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Koʻzga koʻringan Maʼlum va mashhur; taniqli, nomdor (dongdor). Koʻzga koʻringan olim.
- Koʻzga surtmoq Ortiq darajada qadrlamoq, eʼzozlamoq.
- Koʻz(i)ga choʻp solmoq Bildirmay yomonlik qilmoq (odatda, oʻz kishisi, yaqinlariga nisbatan). — Hazilingni qoʻy, bolam, koʻzga choʻp solib boʻladimi! — dedi muloyim Zebi xola. — S. Abduqahhor, KoʻzlarFalonchining avlodi, deb koʻzimga choʻp solishmoq-chi boʻlishdi. — O. Yoqubov, Er boshiga ish tushsa
- Koʻzga yaqin Husni, koʻrinishi oʻziga jalb qiladigan (asosan, yosh oʻgʻil-qizlar haqida). Qoʻqonning koʻzga yaqin oʻgʻil-qizlarini otlariga oʻngarib chiqib ketishdi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzda tutmoq Moʻljal qilmoq, nazarda tutmoq. Gektaridan koʻzda tutilganidan koʻproq don va koʻkpoya olindi. — Gazetadan
- Koʻzi yetmoq Ishonchi komil boʻlmoq. Otamurod oxiri kiyik oyoqqa tura olmasligiga koʻzi yetib, oʻrnidan turdi-da, pichogʻini qinidan chiqarib, Sultonovga uzatdi — M. Mansurov, YombiUmrida qalbakilik nimaligini bilmay oʻsgan qiz uchun yolgʻon bilan til topishish qiyin edi. Bu vaziyatda yashay olmasligiga koʻzi yetdi. — J. Abdullaxonov, Xonadon
- Koʻzi yorimoq Boʻshanmoq, tugʻmoq. Oʻgʻil muborak boʻlsin, bolam! Hozirgina koʻzi yoridi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Koʻzi ilinmoq (yoki ketmoq) Uyquga ketmoq, uxlay boshlamoq. Hoji xola koʻzi ilinib, endi xurrak ota boshlagan edi, Toʻraxon gap qotib qoldi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otgunchaEndi koʻzi ilindi deguncha, zambilda bemajol yotgan haligi bolaning nursiz basharasi koʻz oldiga kelar edi-da, uyqusini qochirib yuborardi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzi moshdek ochilmoq Aqli joyiga kelmoq, ahvolni yaxshi (toʻgʻri) fahmlaydigan holga kelmoq. Haligina otish, qirib tashlash kerak, deb bu kuchni mensimayotgan Kitayevning koʻzi moshdek ochilib, ahvolning nihoyatda murakkabligini fahmladi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzi och Bori bilan qanoatlanmaydigan, toʻymaydigan.
- Koʻzi ochilmoq Aqli joyiga kelmoq, oʻylab ish qiladigan boʻlmoq. qoʻshnimni bir karra tanqid qilaylik, intil, ilmingni boyit, deylik. Intilmasa, oʻzidan koʻrsin, ishi chippakka chiqqanda, koʻzi ochiladi. — Oybek, Oltin vodiydan shabadalarMendan xavotir olmang, ogʻa, achchiq-chuchukni totib, koʻzim ochilib qolgan. — M. Osim, Ibn Sino qissasi
- Koʻzi ochiq 1. Ishning mohiyatiga tushunadigan; yaxshi-yomonni fahmlaydigan. Yaralarimizga, dardlarimizga malham qidirgan va olamdan xabardor, koʻzi ochiq odamlarimiz bor. Yurt qaygʻusiga ular chora koʻradi. — Oybek, Tanlangan asarlar;xudoga ming qatla shukur, koʻzim ochiq paytda qizginamning toʻyini koʻradigan boʻldim. — A. Qahhor, Ogʻriq tishlar
- Koʻzi ochiq ketmoq
- Koʻzi pishmoq Biror ish-faoliyatda katta malaka (koʻnikma) hosil qilmoq, oʻziniki qilib yubormoq. Boydoda muallim boshliq qurilish ishida koʻpdan koʻzi pishib ketgan keksalar yoshlarga maslahatgoʻy. — J. Abdullaxonov, XonadonErlarining har bir xatti-harakatlari maʼnosini ular bilishadi, bunga ularning koʻzlari pishib ketgan. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzi tinmoq boshi aylanib, koʻzi tinib, yerga yiqildi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzi tor Oʻzgaga hech narsani ravo koʻrmaydigan; ziqna, baxil. — Oʻzlariyam oʻlguncha koʻzi tor, ziqna, — dedi Jilamun. — Gʻ. Gʻulom, Shum bola
- Koʻzi toʻrt (boʻlmoq) Yoʻliga intizor. Shukur, oʻgʻlim, shukur, keldingmi? Seni keladi, deb oying ikkalamizning bir oydan beri koʻzimiz toʻrt. — H. Ahmar, Kim haq?
- Koʻzi oʻynamoq Havasi kelmoq. Oʻrtoqlari koʻrib, koʻzlari oʻynadi.
- Koʻzi qattiq Biroq qiz qurgʻur ota-onasiga oʻxshamaydi-da: koʻzi qattiq, tili tez, dimogʻdor qiz boʻlibdi. — Oybek, Oltin vodiydan shabadalar.
- Koʻzi qiymaslik Berishga, bahridan oʻtishga achinish, koʻngli boʻlmaslik. Manovi kuchukni oʻldirishga koʻzim qiymay turibdi. Qaramaysanmi, chiyaboʻriday yopishib olganini. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
- Koʻzga issiq koʻrinmoq Dalidan beri tikilaman, koʻzimga issiq koʻrindiz, soʻraganning aybi yoʻq, deyishadi, qayerdansiz? — S. Karomatov, Oltin qum
- Koʻziga koʻrinmaslik Eʼtibordan yoʻqolmoq. Achaxonning joni ham uning koʻziga koʻrinmadi-ku. Oʻlimiga rozi boʻldi uning. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzingga qara “Hushyor boʻl”, “ehtiyot boʻl”, boshqa yoqqa chalgʻima, alaxsima maʼnolarida ishlatiladigan ibora.
- Koʻzini yogʻ bosmoq Uncha-munchani, hatto tanishlarni ham tanimaydigan (nazarga ilmaydigan) boʻlmoq. Men koʻzini yogʻ bosgan bandalarga elanmayman, arzimni xudoga aytaman. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzini shamgʻalat qilib Chalgʻitib, koʻrmaydigan holatga solib. Tong otar paytda, toʻrtinchilarning koʻzini shamgʻalat qilib, toʻqayzor ichidan yoʻlga chiqishlari lozimligini tayinladi. — K. Yashin, Hamza
- Koʻzining oq-u qorasi Eng yaqin kishisi, yakka-yu yolgʻizi (koʻpincha farzand haqida). Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oq-u qorasi deb avaylasa oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq solOtamning ham, onamning ham bitta-yu bitta koʻzining oq-u qorasi men edim. — Gʻ. Rasul, Adolat
- Koʻzining paxtasi chiqmoq Oʻta darajadagi gʻazab, hayajon va shu kabilar taʼsirida koʻzi ola-kula boʻlmoq. — Islom jonini koʻziga bir koʻrsatib qoʻy, — dedi gʻazabdan koʻzining paxtasi chiqib ketgan Ergash. — K. Yashin, Hamza
- Koʻrgani koʻzi yoʻq Juda yomon koʻradi, hatto koʻrishni ham xohlamaydi. Ular oʻsha duma saylovidan keyin sizni koʻrgani koʻzlari yoʻq, hatto joningizga qasd qilishdan ham toyishmaydi. — K. Yashin, HamzaAslida ularni uncha xushlamayman, koʻrgani koʻzim yoʻq. — X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati
- Qosh qoʻyaman deb, koʻz chiqarmoq Zarar-ziyon, shikast yetkazadigan ishni qilib qoʻymoq. Men hazillashgan edim. Lekin qosh qoʻyaman deb, koʻz chiqarishimni oʻylamagan ekanman. — K. Yashin, Hamza
- Qoʻshning koʻr boʻlsa, koʻzingni qis Yon-atrofingdagilarga qarab, oʻshalarga xush keladigan qilib ish tut maʼnosida ishlatiladigan maqol.