Қидирув

м қутб

шар қутблари

Л.Эйлер фикрича, ер юзасидаги ҳар қандай нуқта бўлиб, шу нуқтадан ўтувчи нисбий ўқ атрофида литосфера плиталарининг айланиш ҳаракати. Шу назарияга мувофиқ ҳаракатнинг ушбу нуқтадаги чизиқли тезлиги ва амплитудаси P.a.q.dan узоқлашган сари плиталарнинг умумий чегараси атрофида ошиб боради. П.а.қ. ҳолати трансформ (бир шаклдан бошқа шаклга ўтган) ёриқлар ёрдамида аниқланади. Плиталар эса шу ёриқларга нисбатан параллел ҳолатда ҳаракатланади. Шунингдек, П.а.қ. ҳолати палеомагнетизм маълумотлари, магнит аномалияси, чокли зоналар, спрединг тизмалари ва ниҳоят, асосан, суст континентал чеккалар геометрияси билан ифодаланади. Трансформ ёриқлар П.а.қ. атрофида жойлашган кичик консентрик (битта умумий марказга эга бўлган) доиралар билан мос келади, шу сабабли унинг ёʻналишини ёриққа урунма кўринишида ўтадиган перпендикуляр чизиқлар ёрдамида аниқлаш мумкин. Континентларнинг яхлитлигини тасаввур қилган ҳолда улар юзасида жойлашган икки (ёки ундан кўп) нуқталарнинг координаталари аниқланса, улар ёрдамида континентал чеккалардаги P.a.q.ni топиш мумкин бўлади. Бундай нуқталар айлана ёйлари билан бирлаштирилади, сўнгра улар бўйича перпендикуляр чизиқлар ўтказилиб уларнинг кесишган нуқтаси топилади. Бу нуқта П.а.қ. ҳолатини билдиради. P.a.q.ni денгиз магнит аномалияси ёрдамида ҳам аниқлаш мумкин. Маълумки, океан пўстининг спрединг зонасидаги вулкан жинсларида Ер магнит майдонининг қутбланишини даврий ўзгаришига боғлиқ ҳолда магнит аномалияси вужудга келади. Магнит аномалияси қарама-қарши томонга сурилаётган тоғ тизмаларида, одатда, симметрик жойлашади (симметрик спрединг). Аввал бир бутун бўлган ва кейинчалик бўлиниб кетган икки континент спрединги қутбини аниқлаш учун икки тизма спредингидан ўзаро таққосланадиган магнит аномалияси нуқталари топилади, сўнгра улар катта доира ёйи билан бирлаштирилади. Ёйга ўтказилган перпендикуляр чизиқларнинг кесишган жойи ўртача айланиш қутби ҳолатини белгилайди. Палеомагнит, структуравий, стратиграфик ва палеонтологик маълумотлар океанларнинг очилиш ва ёпилиш жараёнлари фанерозой ва протерозой даврларида кўп маротаба такрорланиб турганлигидан дарак беради. Шунга кўра, П.а.қ. билан чок зоналар ва спрединг тоғ тизмалари орасида боғлиқлик борлиги кузатилади. Айланиш қутби ҳолатини кузатиш орқали П.Морел (1978) қутб ҳолатининг турли вақтларда ўзгаришини қуйидаги олти қоида ёрдамида аниқлашни таклиф этди: 1) спрединг зонасида бир-биридан узоқлашиб бораётган икки П.а.қ., одатда плиталарнинг айланиш чоғида юзага келадиган спрединг тоғ тизмасининг чўзиқлик чизиғида ётади; 2) спрединг зонасида бир-биридан узоқлашаётган икки П.а.қ. континентлар оралиғида аввал мавжуд бўлган чокли зонанинг чўзиқлик чизиғида ёгади; 3) континент билан континентнинг тўқнашув жойидаги чокли зона бўйлаб силжиётган икки П.а.қ. кўпинча ушбу зонанинг чўзиқлик чизиғида жойлашади; 4) Уилсон сиклининг бошланғич фазасида спрединг зонасида ажралаётган икки П.а.қ., одатда ушбу П.а.қ. жойлашган нуқтага тўғри келади; 5) айланиш қутбининг мўтадил ҳолати континентал чекка атрофига тўғри келади; 6) юқорида қайд қилинган қоидалар плиталарнинг иккита айланиш қутблари мавжудлигини билдиради, шу сабабли улардан Ернинг айланиш ўқига яқин жойлашганлари амалда қўлланилади., Плиталарнинг айланиш қутби

қутб тартиби

ўзаро қутблар