Поиск

м ummon, okean

острова в океане okeandagi orollar

okean tubini tashkil etuvchi poʻstning bir turi (A.Vegener, 1915). «Sima» otamasining sinonimi. O.p.-ning vertikal kesimi seysmik maʼlumotlarni izohlash va chuqur burgʻilash dalillarini tahlil qilish orqali tuzilgan. O.p.ning umumlashtirilgan kesimi quyidagicha: (O. 1-rasm) 1-qat — pelagik choʻkindilar: chuqur suv ostidagi qizil gillar va illar, kremniyli, baʼzan karbonatli yotqiziqlar bilan qavatlanadi; seysmik toʻlqinlar tezligi 1,7-2,4 km/soat, zichligi 2,0 g/sm³, qatning oʻrtacha qalinligi 0,5 km; 2-qat — ikki kichik qatchalarga boʻlinadi: 2a — toshbodom teksturali, «yostiqcha» koʻrinishidagi toleitli, past kaliyli, bazaltli lavalar, seysmik toʻlqinlar tezligi 4,7—5,6 km/s, zichligi 2,63 g/sm³, qalinligi 1—1,5 km; 2b — «dayka dayka ustida» turidagi parallel dayka diabazlari majmuasi, seysmik toʻlqinlar tezligi 5,6—5,8 km/soat, zichligi 2,6 g/sm³, qalinligi 1—1,5 km; 3-qat — kumulyativ qat, ikki qatchaga boʻlinadi: 3a — toʻla kristalllangan gabbroidlar (gabbro, noritlar, troktolitlar, teralitlar), seysmik toʻlqinlar tezligi 7,1-7,2 km/soat, zichligi 2,9—3,0 g/sm³, qalinligi 2-3 km; 3b — peridotit, piroksenit, olivinit, verlit, amfibolit va serpentinitlar koʻrinishidagi ultramafitlarni siklik qatlanishi, seysmik toʻlqinlar tezligi 6,5—7,2 km/soat, zichligi 3,1 g/sm³, qalinligi 2—3 km, tubida Moxo chegarasi yotadi, bu joyda seysmik toʻlqinlar tezligi 8,1-8,2 km/soat gacha oshadi; 4-qat — restitli, Okean poʻsti

okean tubida birnecha yuz km masofaga choʻzilib yuqoriga koʻtarilgan togʻ tizmalari. Odatda ularning yonbagʻri tik, relefi notekis boʻladi. J.D.Uayzman, K.D.Ovi (1953) O.t.t.dan farqli oʻlaroq, yassi va silliq yonbagʻirli, uzoqqa choʻzilgan keng koʻtarilmalar — okean koʻtarilmalari atomasini fanga kiritdilar. Lekin, bu ikki atomani ajratish, ular oraligʻidagi farqni belgilash koʻp chalkashliklarga olib keldi. Chunonchi, geotektonik jihatdan oʻxshash strukturalar ayrim hollarda koʻtarilmalar, boshqa hollarda tizmalar deb taʼriflandi. Mas., Oʻrtaliq-Atlantika togʻ tizmasi va Sharqiy-Tinch okean koʻtarilmasi. Lekin, okean ichidagi koʻtarilmalarning barchasini togʻ tizmalari deb atash maqsadga muvofiqdir. O.t.t. relefda toʻgʻri chiziqli yoki egri chiziqli zonalar sifatida ifodalanadi, ular boʻylab okean poʻsti vujudga keladi va oʻzgarib boradi. Keyingi vaqtlarda (Chaze, 1975) olingan maʼlumotlar, okean havzalaridagi yirik togʻ tizmalari qitʼalardagiga qaraganda keng tarqalganligini va oʻlchami kattaligini koʻrsatdi. Tizmalarning turli-tumanligi, oʻziga xosligi va koʻpligi ularni bir xil tavsiflash imkonini bermaydi. Umuman, O.t.t.ning toʻrt turi ajratiladi: spreding (okean oʻrtaliq togʻ) tizmalari, yoriqlar zonasi togʻ tizmalari, bazaltli vulkan togʻ tizmalari, yoysimon joylashgan orollar togʻ tizmalari. Barcha okean togʻ tizmalarining paydo boʻlishi va tektonik tadrijiy rivojlanishini faqat plitalar tektonikasi nuqtayi nazardan tushuntirish mumkin. Spreding togʻ tizmalari plitalar surilishidan yuzaga keladigan poʻstlarning akkretsiya zonalariga toʻgʻri keladi. Yoriqlar zonalaridagi togʻ tizmalari spreding tizmalari segmentlarini siljituvchi va shaklini oʻzgartiruvchi yoriqlarning davomidir. Yoysimon joylashgan orollardagi togʻ tizmalari subduksiya mintaqasining ort qismidan siljiyotgan plitalarda rivojlanadi. Koʻpgina vulkan tizmalari plitada mantiyaning qizigan nuqtala-, Okean togʻ tizmalari

Okean riftogenezi (spredingi)

Okean tubi spredingi — plitalar tektonikasining asosiy konsepsiyalaridan biri boʻlib, unga koʻra zamonaviy okeanlar tubi bir yilda 2—4 sm dan (Atlantika va Hind okeanlari) 18—21 sm gacha (Tinch okean) oʻsmoqda, yaʼni 1 mln. yilda bir necha oʻn kilometrga koʻtariloqda. Taʼkidlash lozimki, chuqur suvli okean havzalarining asosiy qismi kontinentlarning siljishidan hosil boʻlgan, undagi okean poʻsti okean togʻ tizmalarining oʻq zonasida simmetrik koʻrinishda yuzaga keladigan akkretsiya jarayonlari taʼsirida vujudga keladi. Oʻq zonasining simmetrik kengayishi okean oʻrtaliq togʻlaridagi rift havzalarining paydo boʻlishiga olib keladi. O.t.s. konsepsiyasi quyidagi sharoitlarda oʻz tasdigʻini topadi: 1) okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridagi rift havzalari chegarasida kichik fokusli zilzilalar oʻchogʻida hosil boʻlgan chuqur darzliklar boʻylab bloklarning harakatlanishidan yer poʻstining kengayishi kuzatiladi, ularning yoʻnalishi odatda havzalar choʻziqligiga koʻndalang boʻladi; 2) okean tubidagi bazalt qatlamlarining yoshiga mos ravishda okean choʻkindilarining qalinligi va yoshi oshib boradi; 3) kontinentlarni gorizontal yoʻnalishda siljishi ularning oʻzaro ajralish sharoitlarini oʻzgarishiga olib keladi, oʻz navbatida yoriqlar shakli ham oʻzgaradi. Okean oʻrtaliq togʻ tizmalari oʻqiga parallel va simmetrik joylashgan okean poʻstining magnitlik anomaliyasi mavjudligi O.t.s.ning isbotidir. Magnit anomaliyasining izohi F.A. Vayn va D.X.Metyuz tomonidan birinchi marotaba 1963 yili berildi, unga koʻra okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining yuqori qismida hosil boʻlgan magnit anomaliyasi maʼlumotlari tahlili oxirgi bir necha million yil davomida spreding tezligi deyarli oʻzgarmaganligini koʻrsatdi. 1960 yili Xess okean havzasi yoshini va dengiz tubi spredingi tezligini baholadi. Bunday maʼlumotlar okean atrofidagi kontinentlar chekkalari geologiyasini va ayrim kontinentlardagi faunalarni izchillik bilan oʻrganish va ajratish orqali olindi. Unga koʻra, Janubiy va Markaziy Atlantikaning ajralishi mos holda 100 va 200 mln. yil avval sodir boʻlgan, togʻ tizmasining bir qanoti uchun spreding tezligi 1—2 sm/yil deb belgilangan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, anomaliyalar rift vodiysida yangi hosil boʻlayotgan poʻstdagi Yerning magnit maydoni inversiyasi (teskari yoʻnalishi)ni ifodalar ekan. Okean poʻsti hosil boʻlayotgan rift vodiysining relefi anomaliya hosil qiluvchi jismlarning toʻgʻri chiziq shaklda

Delfinlar dengiz va okeanlarda yashaydi.