Zulxumor

Bor ekan-da, yoʻq ekan, och ekan-da, toʻq ekan. Qadim zamonlarda yoshini yashab, oshini oshagan bir chol bilan kampir oʻtgan ekan. Ularning husnda yagona, qizlarning sarasi, koʻzlarining oq-u qorasi, bitta-yu bitta Zulxumor ismli qizlari boʻlgan ekan.

Zulxumor yoshlik chogʻlaridanoq aqlli, chaqqon, xushchaqchaq ekan. U har ishda onasiga koʻmaklashar, yumushda har qanday chaqqon kishiga tenglashar ekan. Oʻn ikki-oʻn uch yoshlarida biram charx yigiradigan boʻlibdiki, asti qoʻyavering. Keyinroq u hatto onasiga charx yigirtirmaydigan, kampirni charxning yoniga ham keltirmaydigan qilib qoʻyibdi. Bu ishdan uning ota-onalari shod boʻlib, bir burda non topilib, qornilari toʻqligi uchun dard-u gʻamlarga yot boʻlib kun kechiraverishibdi.

Kunlar oʻtibdi, yillar boʻlsa birining ketidan biri quvib ketaverib, qiz oʻn sakkiz yoshga chiqdi deganda otasi, yana bir yildan keyin onasi vafot etishibdi. Uyda qizning yolgʻiz oʻzi qolibdi, koʻz yoshi toʻka-toʻka, axir tolibdi.

Ularning uyi yaqinida bir sayrgoh bor ekan. Kunlarning birida qiz uyda zerikibdi-da, kechki payt koʻngil chigilini yozib, sof havo olgani shu sayrgohga chiqib dam olibdi. Uning yonidan oʻtgan ham, ketgan ham bir nazar tashlamay oʻtolmabdi, lekin yoniga kelib biron ogʻiz soʻz deyishga hech kimning yuragi betlamabdi. Qizga juda ham kelishgan, qaddi-qomati endigina toʻlishgan, yigirma ikki-yigirma uch yoshlar chamasidagi bir yigit oshiq-u beqaror boʻlib qolibdi, qadamini uning izidan solibdi. Oxiri Zulxumor uyiga kirib ketayotgan paytda, undan yaqin kunlarning birida koʻrishish uchun vaʼda olibdi.

Oradan ikki-uch kun oʻtgandan keyin qiz yana sayrgohga chiqib, bu safar boshqa bir yigitga roʻpara boʻlibdi. Bu yigit ham qoʻyarda-qoʻymay Zulxumorning vaʼdasini olibdi.

Uchinchi marta ham xuddi shunday hodisa yuz berib, Zulxumor uchinchi yigitga ham soʻz beribdi. Endi Zulxumorni qoʻyaturib, yigitlardan hol soʻraylik.

Hammalari ham oshiq-u beqaror, “Qachon boʻlar ekan u qiz menga yor”, deb kunlarni sanayverishibdi. Oxiri ular kutgan kun ham yetib kelibdi.

Sayrgohning kunbotar tomonidagi chinor tagiga bir-birlariga yot, koʻngillari toʻla oh-u dod uch yigit toʻplanishibdi. Ular bir-birlaridan nima gap, deb soʻrashay desa, tillari bormay, uchovlarining ham koʻzlari nigoron boʻlib turaverishibdi.

Oxiri ulardan birining toqati toq boʻlib, ikkinchisiga:

— Doʻstim, mabodo ilinganimiz bir qarmoq emasmikan, sizni ham aldagan oʻsha qiz boʻlmasin? — debdi.

— Ie, toʻxtang, nima deyapsiz, — deb soʻzga aralashibdi uchinchisi, — aytayotgan-laringiz Zulxumor boʻlmasin, ha, ishqilib qoyil qilibdi, oʻlmasin.

Hammalari ham bir zumgina oʻyga tolishibdi, soʻng birgalashib qizning kulbasi tomon yoʻl olishibdi.

— Aqlim bovar qilmayapti, — debdi ikkinchi yigit gap ochib, — nahotki… hammamiz ham aldangan boʻlsak.

Ular eshikni taqillatishgan ekan, boshqa bir qiz chiqib, taʼzim bilan hammalarini ichkariga taklif etibdi.

Uch yigit kirishga ham hayron, kirmaslikka ham, eshik yonida bir-birlariga qarashib, kiramizmi, kirmaymizmi degandek bosh qashlashib, oxiri birinchi yigit ichkariga yoʻl boshlabdi.

Ular uyga kirib qarashsa, Zulxumor koʻrpa-toʻshak qilib yotgan emish, yonida tabib unga nimalarnidir uqtirayotgan emish.

Tabibning gaplarini maʼqullayotgan rangi-roʻyi zaʼfaron Zulxumor ularni koʻrib, boshini koʻtaribdi. Yigitlar qizni koʻp bezovta qilmaslik uchun tezgina uning atrofiga oʻtirishibdi. Yerga qarab, yigitlardan uyalib:

— Sizlarni koʻp ovora qildim, — debdi Zulxumor. — Hech biringizga yoʻq degani tilim bormadi, sizlarni ranjitgani koʻnglim boʻlmadi. Hech qaysingizni aldamoqchi emasdim. Endi boʻlar ish boʻldi. Har biringizga bittadan shartim bor, shu shartni bajargan yigitga boʻlay mayli yor.

Yigitlar qizning shartiga quloq solishibdi.

— Biri shuki, — deb davom etibdi Zulxumor, — oʻlkamizdan juda uzoqda, gʻor ichida, yaʼni ancha katta tuzoqda uzoq yillardan beri saqlanib kelgan bir koʻzgu bor. Bu oddiy emas, sehrli koʻzgu, agar bu koʻzgu kimning qoʻliga tushgudek boʻlsa, shu dunyodagi istagan yeri va kishisini koʻra oladi. Shuni olib kelish kerak. Ikkinchisi bu ham oʻsha oʻlkaga qoʻshni, bir gʻor ichida uchar gilam saqlanar emish. Uning ustiga oʻtirgan kishi koʻz ochib-yumguncha istagan joyida hozir boʻlarmish. Bu gilam xislatlarga boy emish, shu shartni bajarmoqchi boʻlgan yigitga ikki oy muhlat beray.

Tabib gapga aralashib, qizdan iltimos qilib:

— Uchinchi shartni, qizim, men aytsam, — debdi. Bunga qiz rozi boʻlibdi, yigitlar ham koʻnishibdi.

— Uchinchi shart shuki, — debdi tabib, — mashriq tomonining falon yerida bir yurt bor. U mamlakatga Qoraxon podsholik qiladi. Uning qoʻl ostida behisob boylik, yer-suv, bogʻ-rogʻ bor. Xon saroyida bir tup ajoyib olma oʻsadi. Qaddi juda baland, uning soyasi har qanday daraxtni ham toʻsadi. Shu daraxtning uchida yarmi qizil, yarmi oq bir dona olma bor. Shu olmani albatta keltirish kerak, qiz shu olmani yesa shifo topadi.

Yigitlarning uchovlari shartlarni oʻzaro boʻlishib olib, yoʻl anjomlarini hozirlab, murodimga yetamanmi, yoʻqmi degan xayolga tolib, toʻgʻri oʻsha tomonlarga yoʻl olishibdi. Hammalari ham yoʻl yurib, yoʻl yurishsa ham moʻl yurib, oxiri birin-ketin moʻljal qilgan manzillariga yetib borishibdi.

Olma keltirgani borgan yigit Qoraxon saroyiga yaqinlashibdi, ulkan daraxtni koʻrib aqli shoshibdi. U olma uzoqdan koʻzga tashlanmabdi, “Yoʻq ekan”, deb yigitning koʻzi yoshlanmabdi. Aksincha, u: “Qanday boʻlmasin shu olmaga yetaman, dildorimga eltaman”, deb umid qilibdi.

Qoraxon saroyiga kirish juda ham mashaqqat ekan. Darvozalarda boʻlsa doim soqchilar turarkan. Saroyga kirishning yoʻlini axtarib, haligi yigit oʻn kecha-oʻn kunduz turli xil reja tuzibdi. Oxiri, oʻn birinchi kechada darvozabonlarni behush qilib, saroyga oʻtib olibdi va olma daraxtining tagiga yetib boribdi. Koʻp oʻylab oʻtirmay, jon-jahdi bilan daraxtga tirmashibdi. Tabibning aytganini qilib, pastga qaramay, tolganini ham, charchaganini ham bilmay, oʻzini ayamay yuqoriga koʻtarilaveribdi.

Bu yigit murodiga yetay deb qolibdi, olmani qoʻlga olib, qaytib ketay, deb qolibdi. Endi gapni koʻzguga ketgan yigitdan eshitaylik.

U yigit yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, aytilgan gʻorga yetib boribdi. Qorning ichiga koʻz tashlab, hayron qolibdi. “Tavakkal, — debdi u, — bir boshga bir oʻlim, qaytib ketsam izza boʻlaman, uyat oʻlimdan qattiq degan gap bor”.

Shunda u qilichini mahkam ushlab, gʻorning ichiga kiribdi. U biroz yoʻl bosgandan keyin oʻngga, soʻng soʻlga qayrilibdi. Bir joyga kelib qarasa, gʻordagi koʻzgu turgan yerni bir ulkan dev qoʻriqlab yotgan emish, uning yonida murda chanoqlari toʻdalanib qolgan emish.

“Bu qanday balo ekan, — deb oʻylabdi yigit, — bu dev bilan olishib koʻzguni qoʻlga kiritish qiyin bir muddao-ku, endi nima qilay, harna boʻlsa ham orqaga qaytma-yu, mardlik koʻrsatay”. Yigit devni turtib uygʻotibdi.

Dev gʻoyibdan paydo boʻlib qolgan bu yigitni dast koʻtarib yerga uraman, degan ekan, yigit chaqqonlik qilib, qilich bilan uning shoxini urib sindiribdi, devni shaxtidan tushiribdi.

— Men, — debdi dev, — sening xizmatingdaman, nima buyursang, hammasini ado etaman.

— Sen qoʻriqlab yotgan shu gʻor ichida koʻpdan beri poʻlat sandiq saqlanar ekan, uni olmoq faqatgina sening qoʻlingdan kelarkan. To sen shuni olib bermaguningcha murodimga yetmayman, bu diyorni tark etib, oʻz oʻlkamga ketmayman.

Dev chor-nochor eshikni ochib, ichkariga yoʻl olibdi. Uni yigit ostonada kutib qolibdi. Koʻp vaqt oʻtmay dev kichik bir sandiq bilan chiqib, yigitga taʼzim qilibdi.

— Sandiqni och, — debdi yigit.

— Nariroq qoch, — debdi dev.

Dev sandiqni ochgan ekan, uning ichida kattakon ilon behush, kulcha boʻlib yotganmish. Dev koʻzguni olganida ilon boshini koʻtaribdi, dev esa sandiqni darhol yopibdi. Shunda birdan hamma yoq charogʻon boʻlib ketibdi, yigitning koʻngli yorishibdi.

Yigit aql-hushini bir yerga toʻplab, koʻzguga bunday qarasa, bir sherigi mashaqqat bilan uchar gilamga yetishibdi-yu, kirsa chiqmas gʻorning ichida qayoqqa borishini bilmay, sarson-sargardon boʻlib yurgan emish. Ikkinchisi boʻlsa daraxt tepasida olma uzayotgan emish. Qiz toʻshakda holdan toyib yotganicha joni uzilayotgan emish, yonida tabib yigitlarni kutib dam qizga, dam yoʻlga tikilib oʻtirgan emish.

“Endi nima qildim, — deb oʻylabdi yigit, — koʻzguni olib borganim bilan dardga shifo boʻlmaydi, baribir qizning ham koʻngli toʻlmaydi”.

— Endi, — debdi u, devga koʻzguni koʻrsatib, — vaqtni boy bermay, meni tezlik bilan oʻsha uchar gilamni olib, kirsa chiqmas gʻorning ichida yurgan yigitning yoniga olib bor, ikkovlashib u yigitni halokatdan qutqaraylik, keyin ixtiyoring oʻzingda, qayerni xohlasang, mayli bora qol.

— Boʻlmasa koʻzingni yum, — debdi dev, — oʻzingni shamollardan ehtiyot qil.

Yigit uning aytgan gaplariga koʻnib, hammasiga bardosh beribdi. Dev koʻp vaqt oʻtmay yigitni hamrohi turgan joyga olib kelibdi.

Dev gʻorga kiradigan yashirin yoʻl borligini bilar ekan, bu yerga u koʻp martaba kirgan ekan, yigitni gʻorning tashqarisiga qoʻyib, dev uning hamrohini gʻor ichidan olib chiqibdi. Ikkinchi yigit koʻzgulik yigitni koʻrib hayron boʻlibdi. Doʻsti boʻlsa uni voqeadan voqif qilibdi.

— Oʻylab turmaylik boʻlmasa, — debdi gilamli yigit, — iloji boricha tezroq olmazor bogʻga uchib boraylik, hamrohimizni olib, qizning dardiga davo boʻlaylik.

Shunday qilib ikkovlari olmazor bogʻ tomon parvoz qilishibdi, koʻp oʻtmay u yerda hozir boʻlishibdi. Uchinchi sheriklari ham koʻzguga qarab voqeadan xabardor boʻlibdi, uchar gilamni koʻrib, koʻngli toʻlibdi.

Oradan koʻp vaqt oʻtmay uchovlon osmonga koʻtarilishibdi, hali qizning joni bor ekanida uning yoniga yetib borishibdi, Zulxumoroyni oʻlim changalidan qutqarib olishibdi.

Olmani yeb, birozdan soʻng qiz koʻzini ochibdi, toʻlishgan oydek har tarafga nur sochibdi. Bunday qarasa, uchala yigit ham tepasida unga koʻz tikib turgan emish, hammalari ham moʻl yoʻl bosib oʻz burchlarini ado etishgan emish. Qiz hayron boʻlib, ne qilay, degandek tabibga boqibdi. Uning bu ishi yigitlarning uchoviga ham yoqibdi. Moʻysafid-tabib voqeani yigitlardan batafsil eshitgandan soʻng, gap boshlabdi:

— Qizim, endi mening bir narsa deyishim mushkul. Shunday boʻlsa ham maslahat tariqasida ikki ogʻiz soʻz aytay. Avvalo, bu uch yigit oʻz burchini ado etdi, balli ularga. Hammalari inoq boʻlib, seni oʻlimdan qutqarishdi. Qizim, agar biri koʻzguda hamma sirdan voqif boʻlmasa, sen dardingga shifo topa olmasding, chunki oʻz joningni oʻzing saqlab qololmasding. Ikkinchisi gilam bilan yetkazib keltirmasa-chi, unda ham holingga voy edi, yotaring tuproq joy edi. Uchinchisi agar olma keltirmaganda, gilam, koʻzgu bu dardingga davo boʻlmasdi. Ana, qizim, endi oʻzing hal et bu yogʻini, hech birining koʻnglini ranjitma.

— Bolalarim, — debdi moʻysafid yigitlarga qarab, qoʻllarini taroq qilib soqolini tararkan, — Zulxumorga bir vazifa yuklamoqchiman, ham shu bilan uni yana sinamoqchiman. U sizlardan biringizni tanlab yor boʻlsin, ammo bu ishdan sizning ham koʻnglingiz toʻlsin. Qolgan ikki yigit uni singlim deysizlar, butun umr bir-birlaringni unutmaysizlar.

Yigitlar bu shartga koʻnishibdi, qizning javobini eshitib, koʻngillari toʻlibdi.

Endi sizga shunday bir jumboq, mayli hozir toping, mayli yo kechroq: shoshmay bir oʻylab koʻring-chi! Qiz qanday javob berib, kimga yor boʻldi. Qolganlarining koʻngli ne bilan toʻldi?

Javob:

— Siz, — debdi qiz, ulardan biriga qarab, — koʻzguni olib keldingiz, qahramonlik, shon-shuhrat nima — bildingiz. Mana endi qoʻlingizda koʻzgu muhayyo, yoʻq ekan demang bu qizda hayo, istagan yeringizni koʻra olasiz, koʻnglingiz ne istasa bila olasiz — qayerda qanday fasl va kim qanday ish bilan band va kimlar xursand — hammasi ham koʻzguda koʻrinadi sizga.

Siz ham ne mashaqqat-la gilamga yetishdingiz, ne-ne nodonlar bilan rosa ham aytishdingiz, unda ikki doʻstni ham olib keldingiz, albatta, sizga ham “Ha” demaklik lozim.

Endi bu doʻstingiz-chi, olma keltirdi, xolos. Lekin u ham vaʼdasini bajardi qoʻyib ixlos. Men tufayli koʻp mashaqqatlar chekdi. Shularning evaziga u menga uylansin… Chunki u bechorada na koʻzgu bor, na gilam, har kim molin olsin-u, u yigit boʻlsin men bilan.