Ziyod botir

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir podsho bor ekan. Uning bir qizi bor ekan. Nihoyatda sohibjamol, goʻzallikda tengi yoʻq, aqlli, hushyor qiz ekan. Uni kim bir marta koʻrsa, yana bir koʻrsam, deb orzu qilar ekan. Oti ham oʻziga yarashgan Qamarxon ekan. Podsho qizini oʻgʻlidan ortiq koʻrar ekan. Oʻq otish, nayza sanchish, qilich urishda bu qizga barobar keladigan kishi yoʻq ekan.

Qamarxonga oshiq boʻlganlarning son-sanogʻi yoʻq ekan. Boshqa el-yurtlardan ham shahzodalar, bekzodalar oshiq boʻlib sovchi yuborar ekanlar, ammo qiz ularni yoqtirmas ekan. Qizning beradigan javobi bitta: “Erga tegmayman”, der ekan.

Podshoning saroyida bir usta ishlar ekan. U hamma hunarni bilar ekan. Uning yasagan asboblari podshoga juda maʼqul boʻlganidan podsho uni saroydagi barcha ustalarga boshliq qilib qoʻygan ekan. Xalq orasida ustaning obroʻsi juda baland ekan. Saroy xizmatidagilarning kattasidan kichigi uni hurmat qilar ekan. Ustaning yigirma yashar navqiron oʻgʻli boʻlib, xushsurat, oʻqigan, aqlli, botir ekan. Bu bolaning oti Ziyod botir boʻlib, bahodirlikda dong chiqargan ekan. Ziyod botir ham podshoning qizi Qamarxonga oshiq ekan. Otasi oʻgʻliga oʻz hunarini oʻrgatar ekan: “Oʻgʻlim, sen mening hunarimni oʻrganib ol, bir kuningga yaraydi”, der ekan.

Otasi Ziyod botir Qamarxonni sevib qolganini bilmas ekan. Yigit kechalari malikaning ishqida yigʻlab chiqar ekan. Ziyod botir koʻp oʻtmay, otasining hunarini oʻrganib olibdi.

Bir kuni malika ustaga yangi oʻq-yoy buyuribdi. Usta malikaning didiga yoqadigan oʻq-yoy qilish uchun bor hunarini ishga solibdi. Ziyod botirning otasi tez kunda bitta oʻq-yoy tayyor qilibdi. Oʻgʻli ham otasidan yashirincha oʻq-yoy tayyorlagan ekan. Tayyorlangan oʻq-yoyni otasiga koʻrsatibdi. Otasi uni koʻrib juda hayratda qolibdi. Oʻq-yoy otasi tayyorlagan oʻq-yoydan ancha yaxshi ishlangan ekan. Oʻq-yoyning qabzasiga ajoyib baytlardan naqshinkor qilib yozib qoʻyilgan ekan. Oʻq-yoy shunday chiroyli chiqibdiki, uni qoʻlga olib koʻrgan kishi hayron qolar ekan. Otasi juda xursand boʻlibdi va oʻgʻlining peshonasidan oʻpib: “Balli, oʻgʻlim, mening hunarimni oʻrganib olibsan, endi to umringning oxirigacha hech kishiga xor boʻlmaysan”, debdi. Soʻng oʻzi tayyorlagan oʻq-yoyni qoldiribdi-da, malikaga Ziyod botir ishlagan oʻq-yoyni yuboribdi. Malika oʻq-yoyni koʻrib qoyil qolibdi. Oʻq-yoy oʻzining oʻylaganidan ham ziyoda boʻlgani uchun ustaga sovgʻalar beribdi.

Usta ancha keksayib qolgan ekan. Bir kun qattiq kasal boʻlibdi, hech qanday dori-darmon kor qilmabdi, oxiri vafot qilibdi. Usta oʻlgandan soʻng podsho Ziyod botirni chaqirib olib, uni otasining oʻrniga tayinlab, ustalarga boshliq qilib qoʻyibdi. Ziyod botir bu yangi xizmatini qilib yuraveribdi.

Kunlarning birida podsho haramga kiribdi, qizining bir oʻq-yoyiga koʻzi tushibdi. Oʻq-yoyni qoʻliga olib, ishlanishini tomosha qilib hayron boʻlibdi, birdan uning qabzasiga tikilib qolibdi va Ziyod botirning naqsh bilan mayda qilib yozib qoʻygan baytlarini oʻqibdi. Soʻngra bu yozilgan baytni qiziga oʻqib beribdi. Qizi ham hayron boʻlibdi. Keyin podsho gʻazablanib, Ziyod botirni chaqirib:

— Buni kim yozgan? — deganida, Ziyod botir:

— Men yozdim, — debdi. Podsho:

— Hali sen shunday yaramas ishlarni ham qilasanmi, koʻrnamak! — deb jallod chaqirib, uni oʻlimga buyuribdi.

Shunda vazirlardan biri podshoning oyogʻiga yiqilib, Ziyod botirning gunohini soʻrabdi. Podsho vazirning soʻzini yerga tashlamay, Ziyod botirni oʻlimdan ozod qilibdi, lekin, shahardan tashqariga haydab yuboribdi.

Ziyod botir yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, choʻl-biyobonlardan oshib, bir hafta deganda bir togʻga yetibdi. Bu togʻ koʻkalamzor, odamning koʻnglini ochadigan xushhavo joy ekan. Ziyod botir togʻda aylanib yurib nariroqqa borsa, bir moʻysafid chol necha ming yilqi-qoʻylarni oʻtlatib yurgan ekan. Ziyod botir cholga salom beribdi. Chol yigitning charchab kelganini bilib, bir kosa qimiz uzatibdi va:

— Qayerdan kelyapsan, oʻgʻlim? — deb soʻrabdi. Ziyod botir boshidan oʻtgan voqealarni birma-bir gapirib beribdi. Cholning rahmi kelib:

— Oʻgʻlim, endi qayoqqa borasan? — deb soʻrabdi.

— E, ota, endi qayoqqa borar edim. Oʻz yurtimdan judo boʻlgan bir gʻarib-u musofirman. Hozir boshim ogʻgan tomonga ketayotibman, — debdi Ziyod botir.

— Men shu togʻ xalqining molini boqaman, — debdi chol, — ota-bobodan tortib hammamiz shu kasbni qilib kelamiz. Topganimga qanoat qilsang, menga oʻgʻil boʻlaqol.

Ziyod botirga bu gap maʼqul tushibdi:

— Otajon, agar siz shuni xohlasangiz, men jon-u dilim bilan qabul qilaman, — debdi.

Shunday qilib, Ziyod botir choʻponga oʻgʻil boʻlib, qoʻylar-yilqilarni boqib yura beribdi. Ziyod botir bu yerda palaxmonga tosh solib otishni juda yaxshi mashq qilibdi. Yirtqich hayvonlar mollarni talasa, bir tosh bilan urib oʻldiraveribdi. Ziyod botirdan tutingan otasi ham xursand boʻlibdi. Har yili bir qancha mollarni yirtqich hayvonlar nobud qilar ekan. Ziyod botir borganidan soʻng mollar tinchib qolibdi. Ziyod botirning taʼrifi butun togʻ xalqiga yoyilib ketibdi. Odamlar Ziyod botirga “Sangdoz botir” deb nom beribdilar. Oradan ikki yil oʻtibdi. Ziyod botir shu yerda otasi bilan mol boqib yuraversin. Endi gapni podshoning qizi Qamarxondan eshiting.

Qamarxon Ziyod botirni sevib qolgan ekan, ichida: “Agar otam meni erga bersa, shunga bersa”, deb yurar ekan. Otasi Ziyod botirni shahardan haydab yuborgandan keyin yorugʻ dunyo Qamarxonning koʻziga qorongʻi boʻlib, erta-yu kech Ziyod botirni yodlab, kechalari yigʻlab, tong ottirar ekan. Ammo dardini hech kimga aytmas ekan. Qamarning qirq kanizi boʻlib, ularning boshligʻi Humoyun degan bir qiz ekan. Qamarxon oʻz sirini axiri shunga aytibdi. Malika oʻz xafaligini tarqatish uchun tez-tez ovga chiqib turibdi. Bahor kunlarining birida otasidan ijozat olib, yigitlar kiyimini kiyib, qirq kaniz bilan ovga chiqibdi. Bir necha kun yurgandan soʻng bir oʻrmonga yetibdi. Tustovuq va turli qushlarni ovlabdi, lekin tuzukroq ov uchramabdi. Qamarxon boshqa bir joyga borib qarasa, osmon bilan oʻpishgan baland bir togʻni koʻribdi. Qiz togʻga chiqib ketayotgan paytda oldidan bir boʻri chiqib qolibdi. Qamarxon bir oʻq bilan boʻrini oʻldirib, bitta qizning qoʻliga berib, oldinga qarab yurgan ekan, bir kiyikning oʻtlab yurganini koʻribdi. Kiyikning qulogʻiga tilla halqa osilgan, shoxiga tilladan muhr bosilgan, boʻyniga har xil asl toshlar taqilgan ekan. Qamarxon kiyikni yaxshi koʻrib qolibdi. Qizlarga “Shu kiyikni oʻrab olib, tiriklay tutinglar, kiyikni hech kim qochirmasin, agar kimki qochirsa, yuziga qora surtib, ovdan haydanglar”, debdi.

Qizlar Qamarxonning aytganini qilib qoʻllariga kamand olib, kiyikning atrofini oʻrabdilar. Humoyun oʻrtaga tushib kiyikka kamand tashlabdi. Kiyik chap berib, malikaning yonboshidan oʻtib ketibdi. Malika ketma-ket uch marta kamand tashlabdi, kiyikni ilintirolmabdi. Qizlardan uyalib, achchigʻi kelib, kiyikning orqasidan quva ketibdi. Kiyik ham otgan oʻqday vizillab, uchar qushday pirillab keta beribdi. Malikaning mingan oti uchqur otlardan ekan. Shunday boʻlsa ham kiyikka yetolmabdi, lekin kiyikning ketidan qolmabdi. Kiyik ham, ot ham nihoyatda charchabdi. Kiyik toʻppa-toʻgʻri bir gʻorga kirib ketibdi. “Ha, seni endi tutdim”, deb malika sevinib, gʻorga kirib qarasa, gʻor teshik ekan, kiyik undan chiqib ketibdi. Qiz yana otga minib, kiyikning orqasidan qorama-qora quvib ketaveribdi. Kiyik togʻ yoqalab ketayotgan paytda Ziyod botirga duch kelib qolibdi. Ziyod botir shu togʻda yilqilarini oʻtlatib yurgan ekan. Palaxmonga tosh solib, kiyikning shoxini moʻljallab uribdi. Tosh kiyikning bir shoxini uchirib yuboribdi. Jonivor kiyik til tortmay oʻlibdi. Ketma-ket malika ham quvib kelibdi, qarasa, kiyik oʻlib yotibdi. Gʻazab bilan qilichini qinidan sugʻurib:

— Hoy, nomard choʻpon! Mening maqsadim kiyikni tiriklayin tutmoq edi. Sen nega birovning ovini otding! — deb qilichni aylantirib, otining boshini Ziyod botir tomonga buribdi, otga bir-ikki qamchi berib, Ziyod botirni oʻldirish uchun kelayotgan paytda togʻning bir chekkasidan bir yoʻlbars chiqib, qiz tomon yuguribdi. Malikaning oti yoʻlbarsni koʻrishi bilan qoʻrqib orqasiga tislanibdi. Malika ot ustidan uchib ketibdi. Qilichi chap qoʻlining tirsagiga tegib, yerga yiqilibdi.

Ziyod botir yoʻlbars paydo boʻlishi bilanoq palaxmonga tosh solib, moʻljallab turgan ekan. Yoʻlbars malikaga chovut solmoqchi boʻlib sakraganda, Ziyod botirning otgan toshi yoʻlbarsning boshiga tegibdi va uni oʻldiribdi. Ziyod botir malika yoniga kelib qarasa, yuziga niqob tutgan bir chiroyli yigit otdan yiqilib, behush boʻlib yotgan emish. Qilichi qoʻlidan tushib, yerga sanchilib qolgan emish. Darrov koʻylagining yengini yirtib olib qizning yarasini bogʻlab qoʻyibdi. Yigit: “Insof yuzasidan ish qilishim kerak, bu bechora bekorga oʻlib ketmasin”, deb suv keltirib, uning yuziga sepibdi. Qiz shunda ham oʻziga kelmabdi. Botir: “Uning yuzidan niqobini olib, ozgina suv ichirib koʻray-chi”, deb qarasa, qora sochlari jingalak-jingalak boʻlib ketgan Qamarxon ekan. Yigit oʻzini yoʻqotib qoʻyibdi.

Birozdan soʻng u oʻziga kelib:

— E, pari, boshingni koʻtar, turgil, meni kuydirmagil. Sen meni chopsang chop, ammo behush yotib oʻldirmagil, — deb shuncha yalinsa ham, qiz hushiga kelmabdi. Bir fursatdan keyin qiz oʻziga kelibdi. Qarasa, tepasida choʻpon koʻz yoshlarini toʻkib turgan emish. Qiz tikilib yigitni tanibdi. Sevinganidan yana hushini yoʻqotib qoʻyibdi. Shu paytda Qamarning kanizaklari uni qidirib kelib qolibdilar. Qarasalar, bir yoʻlbars oʻlib yotgan emish. Malika behush, bir choʻpon tepasida dam-badam suv berib turgan emish. Qizlar darrov otlaridan tushibdilar. Humoyun yugurganicha kelib, malikaning boshini tizzasiga olib, koʻzidan yosh toʻkib turgan paytda malika yana hushiga kelibdi.

Humoyun malikaning qoʻlini yechib, yarasiga dori surib, uni yana bogʻlab qoʻyibdi. Malikani saroyga olib qaytishmoqchi boʻlganlarida u unamabdi:

— Men to tuzalgunimcha shu yurtdan ketmayman, — debdi. Oʻsha yerda bir buloq yonida ikki tup katta daraxt bor ekan, ikki botmon yerga soya berar ekan. Malikani oʻsha yerga yotqizib qoʻyi-shibdi. Malika

“Ziyod botir meni tanirmikin”, degandek qilib undan soʻrabdi:

— Siz bu yerda qachondan beri choʻponlik qilasiz?

Ziyod botir “Qamarxon meni tanimaganga oʻxshaydi, rostini aytib qoʻya qolay”, deb:

— Sizning otangiz haydab yuborgandan beri, — debdi. Malika Ziyod botirga kulimsirab qarabdi. Botir sevinganidan yuragi oʻynab ketibdi. Malika Ziyod botirdan uzr soʻrab:

— Haqiqatan ayb menda, sizni otamdan soʻrab, azobdan qutqarib qololmadim, — debdi.

— Ayb sizda emas, otangizda, — debdi yigit.

Ziyod botir terisiga sigʻmay, quvonib, choʻpon otasini chaqirib kelibdi. Otasi “Bu aziz mehmonlarni ziyofat qilishimiz kerak”, deb qishloqdan bir katta qozon keltirib, bir necha qoʻyni soʻyib, qozonlarga olov yoqib yuboribdi. Choʻpon qizlarga:

— Chanqagandirsizlar? — deb choralarda qimiz quyib berib turibdi. Oradan bir qancha kun oʻtibdi. Malikaning yarasi ham tuzala boshlabdi.

Endi soʻzni malikaning otasidan eshiting.

Malika ovga chiqib ketgandan keyin besh kun oʻtibdi, malikadan darak boʻlmabdi. Otasi bir pahlavonni chaqirib, unga bunday debdi:

— Besh kun boʻldi, haligacha malikadan darak yoʻq, borib bir xabar olib kel-chi, qayerda ekan? Uni qayerda uchratsang ham olib kel.

Bu pahlavon malikani sevar ekan. Shuning uchun ham podshoga astoydil xizmat qilib yurar ekan. Podshoning soʻzini eshitib pahlavon benihoyat xursand boʻlibdi. U yigitlar bilan otlanib “Malikani qayerda yolgʻiz topsak, u bilan suhbat quramiz”, deb bir xum sharob olib, safarga chiqibdi. U besh kun deganda malikani topibdi. Qarasa, malika Ziyod botir bilan suhbat qilib oʻtirgan emish. Buni koʻrib pahlavonning joni chiqib ketibdi. Bir narsa degani malikadan qoʻrqib, otdan tushibdi, ular bilan soʻrashib boʻlib malikaga:

— Otangiz sizdan xavotir olib, meni yubordilar, — debdi.

Shunda pishib turgan shoʻrvani suzib, mehmonlarga tortishibdi. Pahlavon ham olib kelgan sharobini oʻrtaga qoʻyibdi. Qizlardan bir-ikkisi kosagul boʻlib sharobni quyib turibdi. Malika ham koʻpdan beri xumor ekan. Malika sharob ichganidan keyin Ziyod botir ham ichibdi. Pahlavon bir-ikki kosa sharob ichgandan soʻng boshi aylanib koʻzi qizaribdi, arzimagan narsadan bahona topib, Ziyod botirga doʻq qilibdi.

“Mening soʻzimni nega qaytarasan!” deb oʻrnidan turib, Ziyod botirga bir musht uribdi. Ziyod botir achchiqlanib, pahlavonni bir urgan ekan, chakagi tushib, ogʻzidan koʻpik oqib, oʻsha ondayoq oʻlibdi. Pahlavonning yigitlari Ziyod botirga yopisha ketibdilar. Ziyod botir jang qilib, ularni yengibdi. Jang tugagandan keyin malika: “Endi bu yerda turib boʻlmas, boshqa bir yurtga ketaylik” debdi, keyin qizlarga javob berib:

— Otam meni soʻrasa, “Malika boshqa yurtga ketgan”, deb aytinglar, — debdi.

Malika qizlar bilan xayrlashibdi, qizlar xafa boʻlib, shaharga qaytibdilar.

Ziyod botir va malika choʻpon otasi bilan xayrlashib, har ikkalasi ikki otga minib yoʻlga ravona boʻlibdi. Ular ov qila-qila bir necha kun deganda bir shaharga boribdilar. Bu shaharning nomi Hirot ekan. Ana shu yerda Sulton Husayn mirzo podsho ekan. Bular kelib bir saroyga tushibdilar. Bir necha kun oʻtgandan keyin Ziyod botir qizni nikohlab olish uchun odam axtaribdi. Shu saroyga yaqin joyda bir shayx bor ekan. Botir shayxnikiga boribdi. Shayx uyda yoʻq ekan. Uning oʻgʻli chiqibdi. Ziyod botirning soʻzini eshitib. “Men oʻzim nikohlab qoʻya qolay”, debdi va Ziyod botir bilan saroyga kelibdi. Nikoh paytida koʻzi qizga tushib: “Attang, shunday chiroyli qizni nikohlab qoʻldan berib qoʻydim”, deb afsuslanib, uyga qaytibdi.

Qiz dardida Ziyod botir bilan ogʻayni boʻlib qolibdi.

Shayxning oʻgʻli:

— Musofirni siylamoq kerak, deganlar, — deb ularni tez-tez koʻrgani kelib turibdi. Ziyod botir qiz bilan maslahatlashib, bir temirchiga shogird tushibdi. Temirchiga uning xizmati yoqib qolibdi. Temirchi qarasaki, yigit oʻzidan ham hunarmand usta, insofli odam ekan.

Uni oʻziga sherik qilib olibdi.

Bir kuni shayxning oʻgʻli Ziyod botirga qarab:

— Birodar, siz saroyda yotmang, men oʻz mahallamdan bir hovli topib qoʻydim. Shuni sizga olib beraman, — debdi.

Ziyod botir hovlini koʻrib yoqtiribdi. Ishlab orttirgan puli bor ekan, pulni naqd sanab berib, hovlini olibdi. Hovliga xotini bilan koʻchib kelibdi. Keyin shayxning oʻgʻli Ziyod botirga:

— Xotiningiz yosh, siz ishga ketgan paytda u yolgʻiz qoladi. Biznikida bir yaxshi kampir bor, oʻzi befarzand. Shu kampirni siznikiga yuborsam qanday boʻladi? — deb soʻrabdi.

Ziyod botir undan xursand boʻlib, rozilik beribdi.

Shayxning oʻgʻli bir makkor kampirni topib, unga bir qancha pul beribdi va “Ishqilib shu Qamarxonni yoʻldan chiqaring”, deb uni Ziyod botirning uyiga oborib qoʻyibdi.

Kampir Qamar bilan ona-boladay boʻlib ketibdi. Kampir erta-yu kech qoʻlida tasbeh, ibodat qilar ekan. Qamar eri ishga ketgandan keyin gilam toʻqir, zeriksa, ashula aytar ekan. Kampir asta-sekin qizning pinjiga kirib, shayxning oʻgʻlini maqtay boshlabdi. Qamar makkor kampirning harakatini sezib qolibdi. Erini kampirning aytganlaridan xabardor qilibdi. Shunda Ziyod botir:

— Men ham oʻylagan edim-a, bu menga nega muncha doʻst boʻlib qoldi, deb, doʻstlik bu yoqda ekan-da, mayli, hozircha indamay turgin-chi, yana nima der ekan, — debdi.

Ertasiga makkor kampir yana shayx oʻgʻlidan gap boshlab:

— Sizni u kishi juda yaxshi koʻrar emish, shu kishi bilan bir gaplashsangiz nima qiladi? — debdi.

Qamarning achchigʻi kelib, kampirning lunjiga bir tushiribdi. Kampir gʻoʻldirab, shayx oʻgʻlining yoniga boribdi va boʻlgan voqeani aytib beribdi. Shayxning oʻgʻli achchiqlanibdi. Odam oʻldirib yurgan bir kishisi bor ekan, uni chaqirib:

— Bu kecha hech qayerga borma, bir ish bor, shuni bajarasan, — debdi.

Shayxning oʻgʻli yarim kechada xizmatkori bilan Ziyod botirning uyiga kelibdi. Bularning uxlaganini bilib, ikkisi devordan oshib tushibdi, u Ziyod botirni oʻldirib xotinini olib chiqib ketmoqchi ekan. Qamar odam sharpasini sezib, Ziyod botirni uygʻotibdi. Ziyod botir oʻrnidan turib qarasa, ayvon oldida ikki odam turgan emish. Yostigʻi tagidan xanjarini olib, shayxning xizmatkori bilan olishibdi. Qamar yugurganicha borib, shayxning oʻgʻlini bir musht urib, lunjini shishirib qoʻyibdi. Ziyod botir esa, shayx oʻgʻlining odamini oʻldirib, unga hamla qilmoqchi boʻlib turgan shayx oʻgʻlini ham dast koʻtarib yerga uribdi, lekin shayxning oʻgʻli yalinib-yolvora bergandan keyin, uni boʻshatibdi. Shunda shayx oʻgʻli Ziyod botirning oyogʻiga yiqilib, ikkinchi bunday nomaʼqulchilik qilmaslikka soʻz beribdi.

Malika “Oʻldiraylik”, desa ham, Ziyod botir: “Mayli, ketsin bu nomard! Ikkinchi bunday ishni qilmasin!” deb uni uydan chiqarib yuboribdi.

Shayx oʻgʻli bu yerdan chiqqandan keyin “Nega shuni podshoga borib aytmayman?” deb, lunjini tangʻib, podsho saroyiga boribdi.

Sulton Husayn mirzo oʻz yaqinlari bilan oʻtirgan ekan, ular orasida buning otasi shayx ham bor ekan. Shayxning oʻgʻli podshoga taʼzim qilib:

— Shohim, yaqinda yurtimizga bir bepadar yigit bir qiz bilan kelgan edi. Men ularni durust odam deb nikohlab qoʻygan edim. Keyin hovli ham olib berdim. Shu kecha koʻchadan oʻtib ketayotsam, shu hovlida bir qancha yigitlar oʻrtasida haligi bepadarning xotini oʻynab turgan ekan. Achchigʻimga chidolmay yigitni chaqirdim va ”Bu nima buzuqlik, uyalmaysanmi?” degan edim, u menga bir musht soldi. Shohim, shu yaramas yigitni shahardan badargʻa qilishga farmon berishingizni soʻrayman. Buning kasofati hammamizga tegmasa deb qoʻrqaman, — debdi.

Podsho gʻazablanib:

— Uni shahardan haydab yuborish bir yoqda tursin, hozir chaqirtirib oʻldiraman! — debdi va odam yuboribdi. Podsho yuborgan kishilar Ziyod botir bilan Qamarxonning qoʻllarini orqalariga bogʻlab olib kelishibdi. Podsho Qamarni koʻrishi bilanoq oʻzini yoʻqotib qoʻyibdi.

Lekin ularni yaramas ish qiladigan odamga oʻxshatmabdi.

Podsho Ziyod botirdan:

— Sen bu qizni qayerdan olib kelgan eding? — deb soʻrabdi. Ziyod botir:

— Oʻzidan soʻrang, — debdi.

Podsho saroyni holi qoldirib, Ziyod botirga:

— Sen qizni tashlab ketaver! — debdi.

Ziyod botir unamabdi. Podsho achchiqlanib:

— Jallod! Olib chiq buni, dorga os, — debdi. Botirni jallodlar olib chiqib oʻldirmoqchi boʻlganda Ziyod botir chaqqonlik bilan ular qoʻlidan chiqib qochibdi va toʻppa-toʻgʻri haligi temirchi ustaning uyiga borib, boʻlgan voqeani unga soʻzlab beribdi. Temirchi “Falon joyda bir gʻor bor, sen oʻsha yerga borib turasan, men shaharda nima gap boʻlganini ertaga borib senga aytaman”, debdi.

Endi gapni malikadan eshiting:

Podsho Qamarga yaxshi gapirib: “Men sizni malikalarning malikasi qilay, siz men bilan boʻling”, deb koʻp yalinsa ham boʻlmabdi. Podsho gʻazablanibdi. Podshoning bogʻida yashirin bir zindon bor ekan, uni hech kim bilmas ekan. Qamarni shu zindonga solibdilar. Ziyod botirning qochganini eshitib, uni koʻp qidiribdilar, lekin topa olmabdilar. Ertasiga kechqurun temirchi usta Ziyod botir yashiringan gʻorga borib, ikkisi uzoq maslahat qilishibdi.

Ziyod botir:

— Endi nima qilamiz, bir tuzukroq yoʻl koʻrsating, — debdi.

Temirchi oʻylab-oʻylab:

— Bir yoʻl bor, — debdi, — u ham boʻlsa podshoning vaziri Alisher Navoiy bilan uchrashasan, butun sirni unga aytasan, dardingga oʻsha kishi davo topa oladi.

Ziyod botir “Xoʻp”, deb yarim kechada gʻordan chiqib, Navoiyning uyiga boribdi. Eshikda turgan mulozimga salom berib:

— Men Navoiy hazratlarinikiga uzoq yerdan mehmon boʻlib keldim, — debdi.

Navoiy kechalari uxlamasdan ishlar ekan. Mulozim Navoiy huzuriga kirib: “Bir mehmon yigit uzoqdan sizni koʻrgani kelibdi”, degan ekan, Navoiy:

— Chaqir, kirsin! — debdi.

Ziyod botir Navoiy bilan koʻrishib-soʻrashib boʻlgach, boshidan oʻtgan voqealarni birma-bir bayon qilibdi. Navoiy uni yupatib:

— Xotirjam boʻling, podsho Qamarni oʻldirmaydi, men uning xabarini ertaga olib kelaman, — debdi.

Navoiy ertasi podsho saroyiga borgan vaqtida bogʻga kiribdi. U podshoning shu yerda yashirin zindoni borligini bilar ekan. Bogʻni aylanib yurganda uni bogʻbon koʻrib qolibdi, Navoiyga taʼzim qilib bir dasta gul tutibdi. Bu kishi ham bogʻbonlik, ham zindonbonlik qilar ekan. Bu sirni hech kim bilmas ekan.

Navoiy bogʻbonga qarab:

— Qizdan xabar olib turibsizmi? Yoshlik qilib tagʻin oʻzini oʻzi oʻldirib qoʻymasin, — debdi. Bogʻbon:

— Ha, taqsir, xabar olib turibman, podshoning oʻzlari ham hozir kelib ketdilar, — debdi.

Shu bilan Navoiy xotirjam boʻlib, uyga qaytibdi va Ziyod botirga qizning sogʻ-salomatligini bildiribdi. Oʻzi shu kundan boshlab odamlarga podsho bogʻiga tomon lahim kovlatibdi. Uch kun deganda lahim kovlanib boʻlibdi. Navoiy Qamarni zindondan chiqaribdi, oʻz uyiga olib borib, unga bir yaxshi joy tayin qilibdi. Soʻngra Ziyod botirga.

— Sening birodaringman, Qamar bajonidil singlim, mening uyimda bir umr tursangiz ham bemalol, birov sizlarga daxl qilmaydi, — debdi. Qamar bilan Ziyod botir xursand boʻlib Navoiyning uyida yashabdilar. Oradan uch yil oʻtibdi. Qamar bir oʻgʻil tugʻibdi. Bolasi yuradigan boʻlibdi. Bir kun Navoiy bogʻdan chiqib ketayotganda bola yoʻlda suv oʻynab turgan ekan. Navoiy uni koʻtarib, qoʻliga gul berib, Ziyod botirning eshigi oldiga yetganida ichkaridan Ziyod botirning ovozi eshitilibdi:

— Nega yigʻlaysan, onangni sogʻinganing bilan borib koʻrolmaysan. Qoʻy, yigʻlama, yuragimni ezma!

Navoiy buni eshitib hovliga kiribdi. Qamar koʻz yoshini artib oʻrnidan turib, Navoiyga salom beribdi. Navoiy:

— Xafa boʻlmang, singlim, yana bir oy sabr qiling, yurtingizga oʻzim oborib qoʻyaman, otangizga ham tushuntiraman, — debdi.

Oradan bir oy oʻtibdi. Navoiy podshodan sayohat bahonasi bilan ijozat olib, oʻzining yaxshi sirdosh yigitlaridan toʻrttasini hamroh qilib, safar jabdugʻini rostlabdi. Yigitlar bir hafta ilgari Qamar bilan Ziyod botirni shahardan chiqarib, bir togʻning bagʻriga qoʻyib kelishibdi. Navoiy bir haftadan soʻng yoʻlga chiqibdi. Qamar bilan Ziyod botirni olib, toʻppa-toʻgʻri ularning yurtiga joʻnabdi.

Bir necha kun yoʻl yurib, yoʻl yursalar ham moʻl yurib, axiri Qamarning yurtiga yetibdilar. Podsho Navoiy kelganini eshitib bir qancha meh-monlarni chaqiribdi. Navoiyni bir necha kun mehmon qilgandan keyin:

— Xush kelibsiz, xizmat, — debdi podsho. Navoiy:

— Sizdan ikki gunohkorning gunohini kechishingizni soʻragani keldim. Shularning gunohini oʻtsangiz, bir necha kun turaman, boʻlmasa hozir qaytib ketaman, — debdi. Podsho:

— Agarda gunohkorlar otamni oʻldirgan boʻlsalar ham siz tufayli ularning gunohini kechdim, kim ekan ular? — debdi.

Navoiy Qamar bilan Ziyod botirni chaqiribdi. Qamar kelib, otasiga oʻzini tashlabdi.

Podsho sevinganidan hushidan ketayozibdi.

— Qayerda eding, bolam? — deb yigʻlab yuboribdi. Qamar yoʻqol-ganidan soʻng podshoning darak solmagan joyi qolmagan ekan.

Navoiy bularning boshiga tushgan hamma kulfatlarni birma-bir aytib beribdi.

Podsho shahar xalqiga yetti kun ziyofat beribdi. U Ziyod botirni oʻziga lashkarboshi qilib tayinlabdi. Ziyod botir togʻda choʻponlik qilib yurgan otasini chaqirtirib kelib, bir bogʻ olib beribdi. Ziyod botir xalqqa mehribonlik qilib, kambagʻal, och-yalangʻoch, beva-bechoralarga qoʻlidan kelganicha yordam qilibdi. Navoiy bir necha kun turgach, Hirotga qaytibdi, Ziyod botir bilan Qamarxon shod-xurramlik bilan umr kechiribdilar.