Yoqma — pisharsan, qazma — tusharsan

Qadim zamonda bir saxovatli odam boʻlgan ekan. U odam hamisha elga osh-non ulashar va el xizmatini qilar ekan. Dasht-sahrolarga borsa, qoʻy boqishga yordam berar, daryoga borsa — baliqlarga non-goʻsht tashlab oʻtar ekan.

Uning bir oʻgʻli bor ekan. Otasi oʻlib roʻzgʻor shu bolaningboshiga tushibdi. Bola beva qolgan onasi bilan kun kechira boshlabdi.

Kunlardan bir kuni bir savdogar xalqqa kelib:

— Kim mening bir kunlik xizmatimni bajarsa, olti oy boqaman va roʻzgʻoriga olti oylik ovqatini beraman, —debdi.

Savdogarning gapini eshitgan bola ham bir kun xizmat qilib, olti oylik ovqat va haqini olishga orzumand boʻlibdi.

Savdogar ham bolani oʻzi bilan birga olib ketibdi. Bolani olti oy boqibdi, olti oylik haqini, oziq-ovqatlarni ham roʻzgʻoriga beribdi va uni chaqirib shunday debdi:

— Endi kelishganimizdek, olti oy yeb-ichding, dam olding, haqingni ham olding, endi bir kunlik xizmatimni joyiga qoʻyasan, — debdi.

— Maʼqul, — debdi bola ham.

Savdogar qirq tuya, qirq toʻrva, qirq xurjun olibdi-da, bolani bir tuyaga mindirib, oʻzi bir tuyaga minib yoʻlga tushishibdi. Tongdan yoʻlga chiqib yarim tungacha yoʻl bosib, bir quduq oldiga kelib toʻxtabdilar.

Savdogar bolaga qarab:

— Endi seni shu quduqqa tushiraman, qirq xurjun bilan qirq toʻrvani ham yuboraman. Qoʻlingga nima ilinsa, shu xurjun va toʻrvalarga solib, menga yuboraverasan, — debdi.

— Xoʻp, — debdi bola.

Savdogar bolaning beliga ikki yuz gazlik arqonni bogʻlab quduqqa tushiraveribdi, bola ham hali yetarman, hali yetarman deb tushaveribdi. Oxiri bolaning oyogʻi yerga tegibdi. Savdogar xurjunni ham, toʻrvani ham quduqqa tashlabdi.

Bola qoʻliga ilingan narsalarning nima ekanligini oʻzi ham bilmay-koʻrmay, toʻrvalarni, keyin xurjunlarni ham toʻldirib yuqoriga yuboraveribdi. Bir vaqt bola qarasa, na xurjun, na toʻrva qolibdi, na yuqoridan arqon tushibdi. Shunday qilib, savdogar bolani quduqda qoldirib, oʻzi oltin-kumush, gavhar-marvaridlarni olib ketib qolgan ekan.

Bola savdogarning hiylasini sezibdi-da, «taqdir shu ekan-da» deb, bir necha kechani oʻtkazibdi. Bolani oʻlim vahimasi bosib kelaveribdi. U yoq-bu yoqlarda yotgan odam kallalarini koʻrib qoʻrqibdi.

Bola xafa boʻlib, boshini yerga solib oʻtirsa, vagʻur-vugʻur ovoz kela boshlabdi. Bola:

«Bu ne ovoz?» — deb boshini koʻtarib qarasa, oldida bir yigit turganmish.

— Doʻstim, yur izimdan, — debdi yigit.

Bola yigitning orqasidan boraveribdi. Yigit bolani bir daryoga olib borib, bir qayiqqa oʻtqazibdi va:

— Qayoqqa desang, shu yoqqa olib boraman, — debdi.

— Men oʻz elimga borishni istayman, — debdi bola. Yigit qayiqni hayday turib, bolaga:

— Endi koʻzingni yum, och desam, ochasan, — debdi. Bola koʻzini yumibdi va yigit «och» deganda, ochgan ekan, u oʻzini daryo qirgʻogʻida koʻribdi.

— Endi, xayr, — debdi yigit.

— Toʻxta, sen kim boʻlasan, menga buncha yaxshilik qilgan? — deb soʻrabdi.

— Men sening koʻp non-tuzingni yeganman. Otang menga turli narsalar keltirib berar edi, endi shuning xizmatini bajardim. Xayr, — debdi-da, yigit bir baliq suratiga xirib, daryoga choʻkib ketibdi.

Bola otasi tufayli qaytgan yaxshilikka xursand boʻlib, uyiga yoʻl olibdi. Kelib qarasa, uyda na non, na bir chaqa pul bor ekan. Bola «yonimda non puli bormi, yoʻqmi», deb qarasa, choʻntagidan gavharlar toʻkilaveribdi. Qarab tomosha qilgudek, bir fursatda roʻzgʻor yaxshilanib ketibdi.

Kunlardan bir kun yana oʻsha savdogar murid istab:

— Kimki bir kun xizmat qilib bersa, olti oylik haqini oladi, — deb jar solib kelibdi.

Bola oʻylabdi: «Agar men bormasam, boshqasi borar, oʻlib ketar yo omon qolar, kel, bu qotilning joyini topdirib qoʻyay». — debdi-da, savdogarning yoniga borib,

— Men boraman, — debdi.

Savdogar bolani oʻzi bilan birga olib ketib, olti oy rosa izzatda tutibdi. Olti oy oʻtgandan keyin avvalgi gapini takrorlab:

— Endi xizmatga! — debdi.

Bola savdogar bilan oʻsha tanish quduq boʻyiga boribdi. Savdogar yana bolaning beliga arqonni bogʻlayotgan ekan, bola:

— Xoʻjam, avval bu quduqning ichiga qanday tushishimni oʻzingiz bir koʻrsatib bering, — debdi.

— Ey, shuni ham bilmagan anqov bulasanmi, mana qarab tur, — deb savdogar oʻzining beliga arqonni bogʻlab quduqqa ozgina tushgan ekan, bola arqonni kesib yuboribdi-da:

— Endi shu makon ham goʻring, ham doʻzaxing boʻlsin,— debdi.

Tuyalarni ham qoʻyib yuboribdi. Oʻzi esa qutilganiga shukur qilib elatga qaytib kelibdi va toʻylar qilib, uylanib, bola-chaqali boʻlib, yaxshi yashab, murod-maqsadiga yetibdi.