Xasis boy bilan Abdurahmon oʻgʻri

Bir zamonda bir xasis boy oʻtgan ekan. Uning ming tilla puli bor ekan. Bu pulini bitta boʻz xaltaga solib, ogʻzini mahkam tugib, hech kimga ishonmay, iridan boʻyniga osib, qoʻltigʻiga tushirib olar, kechasi yotganida mahkam quchoqlab yotar ekan. Erta bilan turganida, mabodo kechasi uxlab yotganimda xotinim ochib birortasini olib qoʻymadimikan deb, xaltani ochib, tillalarini sanab, yana bogʻlab qoʻyarkan. Boy biror joyga ketsa, tillalarni xotinining koʻz oldida sanab sandiqqa solib qulflab, kalitini xotiniga berib ketar ekan. Hatto bozorga biror narsa olishga borsa oʻgʻriga oldirib qoʻymayin deb, choʻntagiga pul solib bormas ekan. Xotiniga, agar menga pul kerak boʻlsa, odam yuborsam, mana bu boʻz chorsini berib yuboraman, sen shunda tillani berib yuborasan deb tayinlar ekan. Bir kuni boy bozorga boribdi. Oʻzi bilan birga Matmusa degan xizmatkorini ham olib boribdi. Boy bozorni aylanib, koʻp narsalarni koʻrib, xaridor boʻlibdi. Oxiri bitta ot, bitta mol, qoʻy, guruch, un, sabzi-piyoz xarid qilibdi. Egalariga pul bermabdi, ular ham boyning ketidan ergashib yura beribdi. Ular boydan pullarini qistabdi. Boy:

— Hozir yonimda pul yoʻq. Xizmatchim borib, uydan pul olib keladi, soʻng pullaringizni olasiz, — debdi. Boy xizmatkoriga:

— Matmusa! — debdi. Xizmatkori:

— Labbay, xoʻjayin, — debdi. Boy Matmusaga belidan boʻz belbogʻini yechib uzatibdi va:

— Uyga, kelinbuvingga bor, boʻz xaltadagi tillani bersin, tezda olib kel! — debdi.

Xasis boy erta bilan Matmusani nonushta qildirmay ergashtirib ketgan, bozorda ham ovqat olib bermagan ekan. Matmusa qorni och, yurgani ham madori yoʻq, belbogʻni yelkasiga solib, imillab uyga ketayotgan ekan. Shu bozorda Abdurahmon degan oʻgʻri bor ekan. U bu boyning katta puli boʻlsa kerak, bir iloj qilib oʻgʻirlab olaman, deb bu ham boyning ketidan ergashib yurgan ekan. Boy Matmusaga haligi gapni aytganini eshitib, uning orqasidan tushibdi. Shu payt bir tomondan qoʻngʻirogʻini jangir-jungir qilib, bir qator tuya oʻtib qolibdi. Matmusa angrayib, tuyalarga qarab, hushi ketib turgan ekan, Abdurahmon uning yelkasidagi boʻz belbogʻini shilt etib ilib qochibdi. Ikki oyogʻi toʻrt boʻlib, chopib, boyning uyiga boribdi-da:

— Kelinbuvi, kelinbuvi! — deb boyning xotinini chaqiribdi.

Boyning xotini ichkaridan tovush beribdi. Abdurahmon oʻgʻri:

— Boy buvam bozordan xarid qildi. Sen kelinbuvingga bor, boʻz xaltadagi tillani bersin, olib kelgin, deb yubordi, — deb boʻz chorsini uzatibdi. Xotin tillani olib, boʻz chorsiga oʻrab beribdi. Abdurahmon oʻgʻri tillani olib yoʻlga tushibdi. Yoʻlning yarmidan oʻtganda Matmusaga duch kelibdi. Uni oʻtkazib turib, boʻz chorsini yoʻlga tashlabdi-da:

— Hay, oshna! — deb chaqiribdi. Matmusa orqasiga qayrilib qaragan ekan, Abdurahmon:

— Chorsingiz tushib qolibdi, oling! — debdi. Matmusa, chorsini tushirib qoʻygan ekanman-da, deb qaytib kelib olib, oʻgʻriga rahmat aytib keta beribdi. Oʻgʻri esa, bozorga bormay toʻppa-toʻgʻri uyiga qarab ketibdi.

Matmusa xoʻjayininikiga borib, uning xotinini chaqiribdi. Xotini tovush beribdi:

— Boybuvam kelinbuvingga aytgin, boʻz xaltadagi tillani bersin, olib kelgin, dedilar. Mana, boʻz chorsilarini berib yubordilar, — deb boʻz chorsini uzatibdi. Boyning xotini:

— Boy pulga necha marta odam yuboradi? Hali bittang kelib: “Boybuvam xaltadagi tillani bersin!” deb, tillani olib ketdi-ku, — debdi.

Matmusa bozorga qaytib borib, xasis boyga:

— Xoʻjayin! Mendan ilgari bitta xizmatchingizni yuborgan ekansiz. U tillalarni olib ketgan ekan, men quruq qaytib keldim, — debdi. Bu gapni eshitib, boyning kayfi uchib, ikkala koʻzi olayib, qinidan chiqay deb, turgan joyida taxtaday qotib qolibdi.

Xasis boyga narsa sotganlar:

— Boybuva! Pulimizni bering! Kech kirib ketyapti. Bozorligimizni olib tezroq uyimizga ketaylik, bizni koʻp kuttirib qoʻydingiz, — deyishibdi.

Boy bir vaqt oʻziga kelib:

— Meni xudo urib qoʻyibdi. Narsalaringizni olmayman. Har kim oʻz narsasini olib keta bersin, — debdi. Odamlar:

— Ey, xasis boy! Yoʻq pulga bizni ahmoq qildingmi! — deb boyni soʻkib-soʻkib, narsalarini olib keta berishibdi.

Boy bu ishni Abdurahmon oʻgʻridan boshqa hech kim qilmaydi, deb oʻylabdi. Otini minibdi-yu, uyiga bormay, toʻppa-toʻgʻri Abdurahmon oʻgʻrinikiga borib, eshigini taqillatibdi. Abdurahmon oʻgʻri chiqib qarasa, boy kelibdi:

— Ha, keling, boybuva! Qani otdan tushing, mehmonxonaga kiraylik. Xizmatda boʻlaylik, — debdi. Ichida: “Voy quzgʻun boy-ey! Tillani olganimni sezib kepti-da!” deb oʻylabdi. Boy otdan tushibdi. Abdurahmon oʻgʻri otni yetaklab, boyni tashqari hovlisiga boshlab kiribdi.

Otni otxonaga bogʻlab, boyni mehmonxonaga olib kirib oʻtqazibdi. Oldiga dasturxon yozibdi, kechqurun palov qilib olib chiqibdi. Xasis boy oʻgʻriga dardini aytolmabdi. Oʻgʻrinikida bir kecha yotibdi. Ertasiga yana ketmabdi. Uch kun oʻtsa ham ketmabdi. Besh kun oʻtsayam ketmabdi. Oʻgʻri: “Bu xasis boy qachon ketar ekan?!” deb oʻylabdi. Boy qirq kungacha ham ketmabdi. Abdurahmon oʻgʻri boyning oʻzini va otini boqib, bu ham boyga sir bermay, yomon gapirmay yura beribdi. Oxiri Abdurahmon oʻgʻri zerikibdi. Boyga:

— Boybuva! Mehmon degan bir kun yotadi, ikki kun yotadi. Ha, boring, oʻn kun yotsin. Sizning kelganingizga qirq kun boʻldi. Hali qoʻzgʻalay demaysiz! Yo biror ish bilan kelganingizni aytmaysiz. Menda biror ishingiz bormidi? — debdi.

Boy:

— Sen menga rostini ayt! Bizning uyga borib ming tillani olib kelganmisan, yoʻqmi? Agar olib kelgan boʻlsang, olib kelganman, degin! Boʻlmasa: “Xotinim taloq boʻlsin, olganim yoʻq!” deb qasam ichgin, — debdi. Oʻgʻri mardlik qilibdi. Boydan bu gapni eshitib, xoxolab kulib yuboribdi va:

— Boy ota! Qaydan bildingiz? — deb soʻrabdi. Boy:

— Sendan boshqa usta, uchar oʻgʻri bormi? Sendan boshqa hech kim olmaydi, — debdi. Shunda oʻgʻri:

— Rost, boy ota! Tillalaringizni men olib edim. Bir tillasini ishlatdim. Bir kam ming tillasi turibdi, — debdi. Uyiga kirib, bir kam ming tillani boʻz xaltasi bilan olib chiqib, boyga beribdi.

Boy tillalarni sanab, boʻz xaltaga solibdi, ogʻzini bogʻlab, choʻntakka solib, ketmay, yana yota beribdi. Oradan oʻn kun oʻtibdi. Abdurahmon oʻgʻri boydan:

— Endi nimaga ketmay yotibsiz? — deb soʻrabdi. Xasis boy:

— Bir tillani ber. Bermasang, ketmay yota beraman, — debdi.

Oʻgʻri:

— Sizni otingiz bilan ellik kun boqdim. Bunga bir tilladan koʻp ketdi. Yegan ovqatingiz, otingizga bergan beda va yemlarim uchun bir tillani olmay keta bering-da! — debdi. Boy:

— Sen meni kim deb oʻylayapsan oʻzing? Ming tilla pulimni ellik kun ushlab turganingga haq soʻramayapman-u, ellik kunlik ovqatimga haq soʻraysanmi? Bir tillani olmasdan ketmayman! — debdi. Oʻgʻri xotiniga kirib:

— Bu xasis boy tillasini undirmaguncha ketmayman, deyapti. Men kechasi oʻldim deb yotib olaman. Sen sahar turib, bolalaringni uygʻotasan. Sen: “Voy, toʻram!” deb yigʻlaysan. Bolalar: “Voy, otam!” deb yigʻlaydi. Shunda boy ketishga majbur boʻladi, — debdi.

Kechqurun Abdurahmon oʻgʻri boshini bogʻlab, boyning oldiga inqillab kirib boribdi va:

— Boybuva! Men allaqanday boʻlib ketyapman, oʻlib qolmasam koshki edi. Siz xabardor boʻlib turing. Jonga ishonch yoʻq. Basharti, kechasi bir ish boʻlib qolsa, goʻr-kafanga bir-ikki tilla qarashasiz-da, — deb uyiga kirib ketibdi.

Saharga borganda, ichkaridan “Voy, toʻram!”, “Voy, otam!” degan yigʻi tovushi eshitilibdi. Bu yigʻini eshitib, oʻgʻrining qoʻni-qoʻshnilari, qarindosh-urugʻi chiqib toʻplanibdi. Biri: “Voy, togʻam!” deb, biri: “Voy, akam!” deb, biri: “Voy, toʻram!” deb yigʻlay berishibdi.

Abdurahmon oʻgʻri esa oʻzini oʻlikka solib yotib olibdi. Tong otibdi, boy ketmabdi, qoʻliga supurgi bilan paqirni olib, hovliga va koʻchaga suv sepib, supurib yura beribdi. Abdurahmon oʻgʻrining taʼziyasiga mahalla-koʻy toʻplanibdi. Shunda xasis boy:

— Biz bu rahmatlik bilan juda qadrdon edik. Bitta non topsak, oʻrtada baham koʻrib kelganmiz. Mana, mening kelganimga ellik kun boʻldi. Ellik kundan beri meni ketkizmaydi. Birimiz oʻlsak, ikkinchimiz oʻz qoʻlimiz bilan yuvib, oʻz qoʻlimiz bilan lahadga qoʻyaylik, degan shartimiz bor edi. Suvni oʻzim isitaman, oʻzim yuvib, kafanlayman, — debdi.

Odamlar:

— Barakalla! Sizlarning ahdingiz juda qattiq boʻlgan ekan. Unday boʻlsa, mayli, yuvgʻuchi aytmaymiz, — deyishibdi. Boy ”oʻlik”ni yuvish uchun yovvoyi jiydaning sertikan novdalaridan kesib olib kelib qoʻyibdi. Qozonni osib, suvni badanni kuydiradigan darajada isitibdi. Odamlar “oʻlik”ni bir xonaga olib kirib, choʻziltirib qoʻyishibdi. Boy odamlarni chiqarib yuborib, uyni ichkarisidan berkitib olibdi. Qoʻliga yovvoyi jiydaning tikanli novdasini ushlab, “oʻlik”ka issiq suvni quyib, tikan bilan ishqalab, badanini qonatib, yuva boshlabdi. Abdurahmonning badani kuyib achishsa ham tishini tishiga qoʻyib, gʻing demay yota beribdi. Shunda boy:

— Bunday qilib yotganing bilan, to bir tillani bermaguncha qutulmaysan! — deb badanini timdalab, qonatib yuva beribdi. Abdurahmon ham chidab yota beribdi. “Oʻlik”ni yuvib boʻlib, kafanlabdi.

Odamlar kirib, uni tobutga solib, goʻristonga olib borishib, lahadga qoʻyib, ustidan tuproq tortishibdi. Boy:

— Ey, xaloyiq! Rahmatlik bilan ahdimiz bor edi. Bir-birimiz oʻlsak, goʻrning tepasidan uch kungacha ketmay, poylaymiz, deyishgan edik, — deb boy ketmasdan, goʻrni poylab qolibdi. Odamlar tarqab ketishibdi. Yarim kechaga borganda, boy goʻrni kovlab: “Qani, chiq! Bir tillani ber!” deb kafanidan tortib, Abdurahmon oʻgʻrini tashqariga olib chiqibdi. “Bunday qilib, oʻzingni oʻlikka solib yotganing bilan bir tillani yeb keta olmaysan!” deb “oʻlik”ni sudrab, chillaxonaga olib kirib, tepa beribdi. Kaltak jonidan oʻtgandan keyin, Abdurahmon oʻgʻri ham boyning jagʻiga tushira beribdi. Ikkovi rosa mushtlashibdi. Oʻgʻri boyni urib, hamma yogʻini ezib tashlabdi. Bularning shovqinini goʻrkov eshitib, kelib qarasa, ikkita oʻlik goʻrdan chiqib musht-lashayotgan emish. Goʻrkov qoʻrqib qochib ketibdi. Boy itday kaltak yeb, sulayib yotib qolibdi. Abdurahmon ham madori ketib yotib qolibdi.

Shu kecha qirqta oʻgʻri podshoning xazinasiga kirib, tillalarini oʻgʻirlab chiqib, boʻlib olish uchun hech kim yoʻq, xoli deb, goʻristonga kelib qolishibdi. Oʻgʻrilar chillaxonaga kirib, tillani boʻlishibdi. Oʻgʻrilarning boshligʻi:

— Tillalarni boʻlib qoʻydim. Qani, bir boʻlakdan olinglar, — debdi.

Oʻgʻrilar bir-biriga:

— Qani, sen ol! Sen! — deyishibdi. Biri:

— Oldin pulni boʻlgan olsin! — debdi.

Abdurahmon oʻgʻri bularning tovushini eshitib, indamay yota beribdi. Boy esa: “E, tillaning konidan chiqib qoldim!” — deb, oʻgʻrilarning tillasidan umidvor boʻlib yota beribdi. Oʻgʻrilarning birovi:

— Qani, tong yaqinlashib kelyapti. Bu yerdan tez ketishimiz kerak. Oladigan boʻlsalaring, olinglar tezroq, — debdi. Tillalar ketib qoladi, deb, xasis boy vahimaga tushib, koʻzini ola-kula qilib, tillalarga qarabdi. Uni oʻgʻrilarning biri koʻrib qolib, qoʻrqib ketibdi.

Bittasi:

— He, bu yotgan oʻlik-da! Buning nimasidan qoʻrqasan! — debdi.

Abdurahmon oʻgʻri ham koʻzini ola-kula qilib yotibdi.

Shunda oʻgʻrilarning har biri bir boʻlakdan tillani olishga qoʻl uzatayotgan ekan, xasis boy tillalar ketib qolmasin, deb qoʻrqib, oʻzini tillaga otibdi. Ketidan Abdurahmon oʻgʻri ham oʻzini tashlabdi. Buni koʻrib, oʻgʻrilar qoʻrqib jon-poni chiqay deb, qochib ketishibdi. Tillalarni boy bilan Abdurahmon oʻgʻri boʻlishib olibdilar. Shunda boy Abdurahmon oʻgʻriga:

— Endi bir tillani ber! — debdi. Abdurahmon oʻgʻri:

— Shuncha tillalarni olib ham toʻymadingizmi? — debdi. Boy:

— Bir tillamni bermaguningcha qoʻymayman, berasan! — debdi.

Abdurahmonning achchigʻi kelib “Bermayman”, debdi. Shu yerda ikkalasi yana mushtlashib ketibdi.

Oʻgʻrilar chillaxonadan chiqib qochib ketayotib: “E, biz shuncha tillani oʻlikka tashlab keta beramizmi, deb yoʻldan qaytib kelib sekin quloq solishsa, bular bir tillani talashib mushtlashib yotishgan emish. Oʻgʻrilar:

— He, hamma oʻlik tirilib chiqib, shuncha tilla bittadan yetmay janjallashayaptilar, — deb qoʻrqib, ketib qolishibdi.

Abdurahmon oʻgʻri mushtlashib charchabdi. Bu shum boydan qutulmaydiganga oʻxshayman, deb:

— He, nonkoʻr, xasis boy! Shuncha tillaga toʻymasang, ma, shu bir tilla bilan toʻygin, — deb bir tillani beribdi.

Shundan keyin ikkovlari ham oʻrinlaridan turib, uy-uylariga joʻnashibdi.