Uch ogʻa-ini botirlar

Birinchi qism

Bor ekan, yoʻq ekan, bir zamonda bir kishi boʻlgan ekan. Boy ham, kambagʻal ham emas ekan. Uning uchta oʻgʻli bor ekan, uchovi ham oʻqigan, oq-u qorani tanigan, yuzlari oyday, oʻzlari toyday, yomon bilan yurmagan, yomon joyda turmagan ekanlar. Toʻngʻichi yigirma bir yoshda, oʻrtanchasi oʻn sakkiz yoshda, kenjasi oʻn olti yoshda ekan. Otasi bir kuni ularni oldiga chaqirib, har birining peshanasini silab: — Oʻgʻillarim, men boy emasman, mendan qolgan davlat sizlarning maishatingiz uchun kifoya qilmaydi, mendan ortiq narsa umid qilib oʻtirmanglar, oʻzimdan keyin baxtsiz boʻlib qolmanglar deb, sizlarni oʻqitdim. Yaxshi ot qoʻydim. Toʻy qildim, voyaga yetkazdim. Buning ustiga sizlarni yana uch narsa bilan tarbiya qildim. Birinchidan, sogʻlom vujudli qilib oʻstirdim — quvvatli boʻldingiz. Ikkinchidan, yarogʻ bilan tanishtirdim — yarogʻ ishlatishga usta boʻldingiz. Uchinchidan, qoʻrqitmay oʻstirdim — qoʻrqoq boʻlmay botir boʻldingiz, yana uchta narsani aytaman, quloqlaringizga olib, eslaringizdan chiqarmangiar. Toʻgʻri boʻling — bexavotir boʻlasiz. Maqtanchoq boʻlmang — xijolat tortmaysiz. Dangasalik qilmang — baxtsiz boʻlmaysiz. Bundan boshqasini oʻzingiz biling. Qora toyni, saman toyni, koʻk toyni asbob-anjomlari bilan tayyorlab qoʻydim. Xurjunlaringizni bir haftalik ovqat bilan toʻlgʻizdim. Baxtingiz yoida, topib olmoq uchun dunyoni koʻrgani yoʻlga chiqing, dunyoni tanimay dunyo kishisi boʻlmaysiz. Baxt qushini ushlamoq uchun baxt oviga chiqing. Xayr oʻgʻillarim, — deb turib ketdi…

Uch ogʻa-ini safarga otlandilar. Yoʻlda ular kechasi navbatma-navbat poyloqchilik qilib chiqishga kelishadilar. Birinchi kecha Toʻngʻich botir oʻzlariga hujum qilmoqchi boʻlgan sherni oʻldiradi. Ikkinchi kecha O ʼrtancha botir ajdarni yengadi. Uchinchi kecha Kenja botir podshoh xazinasiga tushmoqchi boʻlgan oʻgʻrilarni qirib tashlaydi. Ertasi kuni botirlar shaharga kirib, bir joyga qoʻnadilar.

Joy egasi bu botirlarni oʻrdaga borishga taklif qildi. Bular piyoda asta-sekin oʻrdaga bordilar. Podshoh bularning musofir ekanligini bilib, alohida bir ziynatlangan uyga kirgizib qoʻydi. Boshqa musofir boʻlmaganidan, ularga juda diqqat-eʼtibor biian qarab, sir olmoqni bir vazirga topshirdi. Vazir aytdi: «Bulardan toʻgʻridan toʻgʻri soʻrasak, ehtimol aytmaslar, oʻz hollariga qoʻyib, tashqaridan quloq solib turamiz, nima desalar soʻzlaridan sirini topamiz», dedi. Bu xonada bulardan boshqa hech kim yoʻq edi. Bir vaqt dasturxon yozildi, xilma-xil noz-neʼmatlar keltirib qoʻyildi. Ikkinchi bir xonaning teshigidan podshoh bilan vazir quloq solib jim oʻtirdilar. Birozdan keyin uch ogʻa-ini botirlar oʻzaro suhbat qila boshladilar. Toʻngʻich botir dasturxondagi ovqatni koʻrsatib:

— Shu goʻsht qoʻzi goʻshti ekan, biroq shu qoʻzi it emib katta boʻlgan ekan, — dedi.

Oʻrtancha botir aytdi:

— Toʻgʻri aytasiz, podshoh degani it goʻshtidan ham qaytmaydi. Saralab yemoq faqirning ishi, qoʻyni boqib qoʻyibdimi? Men ham bir narsaga hayron boʻlib turibman, mana shu shinnidan ham odam isi keladi.

Kenja botir aytdi:

— Toʻgʻri, podshohlik — qonxoʻrlik demakdir. Qon qoʻshilgan boʻlsa, ehtimoldan uzoqmasdir. Lekin yomonning qoni boʻlsa-ku, mayli, begunohning qoni qoʻshilgan boʻlmasin. Men ham bir narsaga hayron boʻldim. Shu nonni taxlagan kishining otasi novvoy ekan, taxlovchi novvoyning oʻgʻli ekan.

— Toʻgʻri boʻlsa kerak, — debdi Toʻngʻich botir. — Podshoh bizni bu yerga oʻrda voqeasi bilan chaqirgan. Albatta bizdan savol soʻrar, nima deymiz?

— Albatta yolgʻon soʻzlamaymiz, — debdi Oʻrtancha botir, — bu voqeaga aralashgan boʻlsak, aytmoq lozimdir.

Kenja botir:

— Uch kunlik yoʻlda qanday voqealarni koʻrgan boʻlsak, oʻrtaga tashlaydigan vaqt keldi, — dedi.

Toʻngʻich botir birinchi kechada sher bilan olishganini aytib, belidagi tasmasini oʻrtaga olib qoʻydi. Oʻrtancha botir ikkinchi kechadagi voqeani aytib, nishona uchun tasmani oʻrtaga tashladi. Kenja botir uchinchi kechadagi voqeani aytib, olgan narsalarini oʻrtaga tashladi.

Podshoh bilan vazir sirdan xabardor boʻldilar. Faqat goʻsht, shinni, non toʻgʻrisidagi gaplarni tekshirib koʻrmoqchi boʻldilar. Birinchi qoʻychivonni chaqirtirishdi. Podshoh qoʻychivondan soʻradi:

— Toʻgʻrisini ayt, kecha soʻyilgan qoʻzining onasi itmidi?

— Podshohim, bir qoshiq qonimdan kechsangiz aytaman.

— Oʻtdim, toʻgʻrisini soʻyla!

— Qishning oʻrtasida bir qoʻy tugʻib, oʻzi oʻlib qoldi, shu vaqtda bir katta itim ham tugʻgan edi. Qoʻzichoqqa rahmim keldi. Yetim qoʻzini och qoldirgim kelmadi. Nochor oʻsha itga emizdirib, katta qilgan edim. Boshqa qoʻzi qolmagani uchun oʻshani yuborgandim, — dedi.

Podshoh bogʻbonni chaqirib:

— Toʻgʻrisini ayt, shinniga odam qoni qoʻshilganmi? — dedi.

— Podshohim, bir qoshiq qonimdan oʻtsangiz, bir voqea boʻlgan edi, aytardim, — dedi.

— Ayt, oʻtdim, — dedi. Bogʻbon:

— Oʻtgan yozda, bogʻdagi uzumzorga har kecha bir odam oʻgʻirlikka tushib, sizga olib qoʻygan eng yaxshi uzumdan oʻgʻirlab olib keta boshladi. Bir kuni agar qoʻlimga tushsa, oʻldirib, shu tokning tagiga koʻmib qoʻyay, deb qasd qildim. Bir kecha poylab yotdim. Yana keldi. Shashvar toʻqmoq bilan boshiga urdim. Boshi pachoq-pachoq boʻlib ketdi. Hech kim bilgani yoʻq. Shu tok tagiga chuqur kavlab koʻmib qoʻydim, kelasi yili tok kuchlanib, chunon hosil qildiki, bargidan ham uzumi koʻp edi. Lekin mazasida ozgina oʻzgarish paydo boʻldi. Men uzumdan sizga yubormay, butunicha shinni qilgan edim, — dedi.

Nonni podshoh oʻzi taxlagan edi. Bu shohning otasi novvoy edi. Podshoh haqiqatlar bilinganidan keyin, bularning zakovatiga «ofarin» deb, botirlarning oldiga kirdi. Salom berib koʻrishdi. Hech bir narsa soʻramay:

— Sizlarning hamma aytganlaringiz toʻgʻri boʻlib chiqdi, mening sizlarga muhabbatim ortdi. Botir mehmonlar, ijozat bersangiz, bir arzim bor edi, agar qabul qilsangiz aytar edim, — dedi.

Toʻngʻich botir:

— Aytganlaringiz toʻgʻri kelsa qabul qilarmiz, aytingiz! — dedi. Podshoh:

— Mening uchta qizim bor, oʻgʻlim yoʻqdir. Men ertaga butun shaharni toʻyga chaqirib, qirq kun osh berib, qizlarimni sizlarga nikohlab bersam, mening oʻgʻillarim boʻlib, bunda qolsangiz, — dedi.

Toʻngʻich botir:

— Xoʻp yaxshi aytasiz, lekin bizning ham shartimiz bor. Bizlar podshoh bolasi emasmiz. Otamiz boy ham emas. Sizning davlatingiz podshohlik bilan topilgan, biz qoʻl kuchi bilan tarbiyat topganmiz. Elimiz bir boʻlsa ham, tarbiyamiz boshqa. Qanday boʻlar ekan? — dedi.

Podshoh:

— Men bir iqlimning podshohiman, sizni otangiz qoʻl kuchi bilan tarbiya qilib, sizday botirlarning otasi boʻlgan ekan, mendan nima kamligi bor? Haqiqatda mendan ortiqdir. Tarbiyangiz orqasida jahon podshohlari yigʻlab oshiq boʻlib yurgan qizlarning otasi sizga oʻz qizlarini yigʻlab tutadi, — dedi.

Bular qabul qildilar. Shaharda qirq kun toʻy-tomosha boʻlib, botirlar podshoh qizlariga uylandilar. Qizlar yoʻqotgan tillalariga gavhar qoʻshib oldilar. Yaxshi tarbiya orqasida yigitlar baxt qushini qoʻlga kirgizdilar. Qizlar bilan botirlar ipakdek eshildilar.

Podshoh hamma kuyovidan ham Kenja botirni koʻproq yaxshi koʻrardi. Kunlardan bir kun podshoh bir salqin joyda uxlab yotgan edi, yonidagi ariqdan bir ilon chiqib, podshohga zahar solmoqchi boʻlib turganda, toʻsatdan kelib qolgan Kenja botir uni koʻrib, belidan qilichini sugʻurib, chopib, ikki boʻlib tashladi. Yana qilichini qiniga solib turganida podshoh uygʻonib qoldi. Dilida: «Qizimni berganimga qanoat qilmay, meni oʻldirib, podshoh boʻlmoq xayoli bor ekan», deb shubha qildi. Vazirga chiqib voqeani aytdi. Vazirning botirlarga hasad-adovati boʻlib, qulay paytni kutib yurgan ekan, yaxshi bahona boʻldi.

Vazir podshohga:

— Shunday bebaho qizlaringizni, mendan bir maslahat soʻramay, yaxshi tarbiya koʻrgan deb, musofirlarga berib qoʻydingiz, endi mana bir uchini sizga koʻrsatdi. Eng yaxshi deb sevgan kuyovingiz sizni oʻldirmoqchi boʻlgan ekan, yana bir kuni boshqacharoq hiyla bilan sizni oʻldirib qoʻyar, — dedi.

Podshoh vazirning soʻziga ishonib:

— Zindonga solinsin! — deb buyurdi.

Kenja botirni zindonga soldilar. Kenja botirning qalligʻi juda xafa boʻldi. U botirni nihoyatda yaxshi koʻrardi. Yigʻlab-yigʻlab, kelinchakning yuzlari soʻliy boshladi.

Bir kuni qiz otasining oyogʻiga boshini qoʻyib, yigʻlab, qalligʻini afv etishni soʻradi. Podshoh qizining yuzidan oʻtolmay, Kenja botirni zindondan oldirib keldi. Qalligʻi juda sogʻinganidan kuyovini quchoqlab, yuzlaridan oʻpib, qoʻlini yelkasiga tashlab yigʻlab turar ekan, podshoh Kenja botirga qarab:

— Botir, siz shunday vafosizmisiz? Koʻrmayapsizmi, mening qizim sizga qanday mehribon. Shu qizimni ham rioya qilmay, qay koʻngil bilan meni oʻldirmoqchi boʻldingiz? — dedi. Kenja both podshohga qarab bir hikoya aytdi.

HIKOYa

Bir zamonda bir poshdoh bor ekan, uning yaxshi koʻrgan bir toʻtisi bor ekan. Podshoh toʻtisini shunday yaxshi koʻrar ekanki, bir soat koʻrmasa turolmas ekan. Toʻti ham podshohga juda mehribon boʻlib, har turli shirin soʻzlar aytib, xursand qilar ekan. Bir kuni toʻti podshohdan soʻrabdi:

— Mening Hindiston degan yurtda ota-onam, aka-ukam, opa-singillarim bor, falakning gardishi bilan sizning dargohingizga kelib qolgan edim. Shukurlar boʻlsin, aql-idrokim, yaxshi xulqim, shirin soʻzim orqasida sizday podshohga hamsuhbat boʻldim. Endi, iltimosim shuki, meni qafasdan boʻshatib, yigirma kunga javob bersangiz, olti kun borishim, olti kim kelishimga ketsa, bir hafta — ota-onam, aka-ukalarimni koʻrib diydoriga toʻymogʻim uchun yetar.

Podshoh:

— Yoʻq, senga javob bersam, yana kelmay qolsang, men sogʻinaman, juda xafa boʻlaman, — debdi.

Toʻti:

— Yoʻq, podshohim, sizning menga koʻrsatgan iltifotingiz yomon yoʻlga boshlamaydi, qanday boʻlsayam vaʼda — ulugʻ, muqaddas narsa, uni buzish yaramaydi. Vaʼdani buzmoq ogʻir gunoh. Soʻz beraman — soʻzimda turaman, — debdi.

— Xoʻp boʻlmasa, agar tezda kelsang ikki haftaga ruxsat beraman, — debdi podshoh.

— Xayr, endi qanday boʻlsa ham chiqay, — deb toʻti oʻn besh kunga ruxsat olibdi. Devorga qoʻnib turib, xayrlashibdi. Janub tomonga qarab uchib ketibdi. Podshoh orqasidan qarab qolibdi. Podshoh toʻtining qaytib kelishiga ishonmas ekan.

Toʻti olti kun deganda Hindiston degan mamlakatga borib, ota-onalarining oldiga yetibdi. Bechora toʻti juda xursand boʻlib, togʻdan togʻga, bogʻdan bogʻga, shoxdan shoxga sakrab, uchib, oʻynab-kulib, ota-onasining diydoriga toʻydi, qarindosh-urugʻiga mehmon boʻlib, uch kunni qanday oʻtkazganini bilmay qoldi. Ertasi yana qafas tomonga, tutqunlikka uchmogʻi kerak ekan. Ota-onasi, aka-ukalaridan ajralmoq juda ogʻir boʻlibdi. Bir tarafda vaʼda bor, vaʼdaga vafosizlik xavfi turadi. Bechora toʻtining quvonchi tugabdi. Shodligi gʻamga almashibdi. Qanotlari soʻlibdi. Ikkinchi qaytib kelish yo bor, yo yoʻq. Qarindosh-urugʻlar bir joyga toʻplanishibdi. Hammasining koʻzi gʻamli toʻtida ekan. Qanday boʻlsa ham qaytmaslikni maslahat berishibdi. Toʻti aytibdi:

— Yoʻq, yana qaytmoq uchun vaʼda berganman, vaʼdaga vafo qilmasa boʻladimi?

Bir toʻti aytibdi:

— Vaʼda bergan podshohingda insof boʻlsa, seni uch yil qamoqda saqlab, faqat ikki haftaga javob berarmidi? Seni sevar ekan, seviklisini qafasda tutmoq yarashadimi? Dunyoga qafasda turmoq uchun keldingmi? Bir kishining xushvaqtligi uchun erkinlikni qoʻldan berma! Podshoh deganning marhamatidan qahri ortiqdir, podshoh bilan sherga yaqin boʻlmoq hikmatdan emasdir.

Podshohning toʻtisi aytibdi:

— Menga bir yoʻl koʻrsating, men ham erkinlikka chiqay, ham vaʼda yolgʻon boʻlmasin.

Ona toʻti aytibdi:

— Shunday boʻlsa men ham bir maslahat beraman. Bizning joyda bir daraxtning mevasi bor, har kim bir donasini yesa, qari chol boʻlsa yigitlik holiga qaytur. Kampir yesa qiz kabi yoshlik holiga kelur. Podshohga shundan uch donasini olib borgin, bu bebaho mevani berib, oʻzingning butunlay ozod etilishingni soʻra, shoyad insofga kelib, butunlay ozod etsa, — debdi.

Bu gap maʼqul tushibdi. Shu chogʻda uch dona meva olib kelibdilar. Toʻti uni changalida mahkam ushlab, xayrlashib shimol tomonga qarab uchibdi. Qarindoshlari zoʻr umid bilan orqasidan qarab qolishibdi.

Toʻti olti kun deganda podshohning saroyiga yetib kelibdi. Podshoh bilan koʻrishib, olib kelgan tortiqni unga beribdi, xosiyatlarini bir-bir aytibdi. Podshoh juda xursand boʻlibdi. Ozod qilmoqqa vaʼda beribdi. Bir donasini xotiniga berib, ikki donasini vazirga koʻrsatmoq uchun bir piyolaga solib qoʻyibdi. Ertasiga vazirga koʻrsatib, xosiyatlarini aytibdi. Vazirning bunga hasadi kelibdi. Ichida xafa boʻlibdi. Ishni boshqacha yoʻlga burmoqni ixtiyor qilibdi:

— Siz bu parrandaning olib kelgan narsasini yemay turing, oldin bir tajriba qilib koʻraylik, durust boʻlsa yemoq qochmaydi, — debdi.

Bu gap podshohga maʼqul tushibdi. Vazir vaqtini topib, piyoladagi ikki dona yoshartiruv mevasiga zahar aralashtirib qoʻyibdi. Bir kundan keyin vazir aytibdi:

— Endi yoshartiruv mevasini bir tajriba qilaylik.

Buning uchun qamoqxonadan ikki nafar odamni olib chiqib yediribdilar. Ikkalasi shu chogʻdayoq oʻlibdi. Vazir aytibdi:

— Agar siz yesangiz nima boʻlardingiz?

— Men ham oʻlardim, — debdi podshoh.

Bechora toʻtini qafasdan sudrab olib chiqib, kallasini tanasidan uzib tashlabdilar.

Bir kuni podshoh bir odamni gʻazab bilan oʻldirmoqchi boʻlibdi. Bu kishi keksa ekan. Qolgan bir dona mevani yemoqqa buyuribdi. Haligi odam mevani yegan ekan, oqargan sochlari tushib ketibdi, tishlari butun boʻlib, koʻzlarining nuri ortib, yigirma yashar yigit holiga kelib qolibdi. Podshoh vazirdan shubhalanib, piyolani olib kelib qaragan ekan, zahar qoʻshilganligini bilibdi. Podshoh vazirni ham oʻldirib yuboribdi. Bechora toʻtining begunoh oʻlganiga qaygʻuribdi, lekin ish oʻtgan ekan. Toʻti podshohga yaqin boʻlganining «mukofoti»nigina koʻribdi.

— Endi men oʻzimning qilgan yaxshiligimni aytay, — debdi Kenja botir va ariqdan chiqqan ilon voqeasini aytibdi. Oʻsha joyda ikki boʻlinib yotgan ilon tanasini olib kelib koʻrsatibdi. Podshoh qilgan ishiga pushaymon boʻlibdi. Kenja botirdan uzr soʻrabdi.

Kenja botir aytdi:

— Taqsir, endi ruxsat bersangiz, bizlar oʻz yurtimizga qaytsak. Podshoh yalinib-yolvorib, qolishlarini soʻradi. Qabul qilmadilar.

— Biz saroy kishisi boʻlolmaymiz. Biz mehnat bilan, kasb-hunar bilan yashaymiz, — dedilar.

Podshoh:

— Boʻlmasa qizlarim qolsinlar, — degan edi, qizlari rozi boʻlishmadi. Ular:

— Biz kuyovlarimizdan ajralmaymiz, ruxsat bersangiz, biz ham kuyovlarimiz bilan birga ketsak, sizni koʻrgani har yili kelib turamiz, — deyishibdi.

Podshoh hayron boʻlib, nochor ruxsat berdi. Butun narsalarini yigʻishtirib, safarga chiqdilar. Botir yigitlar oʻz xotinlari bilan ikki yil deganda, otalarining oldiga olti kishi boʻlib keldilar. Botirlar otalari bilan quchoqlashib koʻrishib, xotinlarini tanishtirdilar. Otasi ham, bularning kelishini eshitib, uch boʻlak hovlibogʻ tayyorlab qoʻygan edi. Har birlari tayinlangan joyga koʻchib kirdilar. Qizlar kuyovlari bilan rohat-farogʻatda yashab, murod-maqsadlariga yetdilar.