Tuhmatga uchragan kelin

Oʻtgan zamonda Tutjar qishlogʻida bir xasis boy yashagan ekan. Uning davlati, moli mulki koʻkka sigʻmas ekan, biroq qoʻli qattiqlikda tengi yoʻq ekan. Boyning kambagʻal, oʻz mehnati bilan kun koʻruvchi bir gʻarib ukasi bor ekan. Boy ukasiga hech qanday yordam bermagan ekan. Natijada, u qiynalib vafot etgan ekan. Mahalladagi kishilar, elu xeshlar pul toʻplashib bechoraning oʻligini koʻmishgan ekan. Bu kambagʻaldan qolgan bir oʻgʻil qishloqda podachilik bilan kun kechirgan ekan.

Kunlardan bir kun haligi podachi bola shu qishloqlik bir dehqonning qizini yaxshi koʻrib qolibdi. Qiz ham yigitga oʻz roziligini bildiribdi. Qizning ota-onasi bu ishdan xabar topib, toʻy qilib, uni podachi yigitga berishibdi.

Yigit bilan qiz qishloqda tinch hayot kechira boshlabdi.

Kunlardan bir kun xasis boy yoʻlda keta turib, suv olib kelayotgan kelinchakka koʻzi tushib qolibdi. Boy uning husnini koʻrib, oshiq boʻlibdi. Yonida ketayotgan kishidan:

— Bu kelinchak kimning xotini? — deb soʻrabdi.

U kishi «bilmayman» debdi. Xasis boy kelinchakning orqasidan qorama-qora boraveribdi. U qarab tursa, kelinchak ukasining vayrona xonasiga kirib ketibdi. Boy bu kelinchak jiyanining xotini ekanini bilib, uning payiga tushibdi. Shu kungacha ukasining holidan xabar olmagan, ochlikdan oʻlganida ham narvo qilmagan boy podachi yigitni chaqirib: «Ukamdan qolgan jiyanim, ahvoling qalay, nega mendan qochib yuribsan? Sen mening ukam oʻrnida qolgansan. Menda hamma narsa bor, nega kelmaysan?» — debdi.

Shunda yigit: «Bu qanday boʻldi? Otam borida, oʻlganida bir marta xabar olmagan, yordam qilmagan odam, endi nega holimni soʻrayapti? Yo koʻngliga xudo rahm soldimi? Nima boʻldi ekan», — deb oʻylabdi.

U boyga:

— Nima xizmatingiz boʻlsa ayting, amaki, qoʻlimdan kelgancha bajaraman, — debdi.

Boy unga:

— Men sen oʻylagan yomon odamlardan emasman, sen oʻzimnikisan, senga ishonaman, yana ikki kundan soʻng mening karvonlarim yoʻlga tushadi, sen ham shular bilan bir savdoga borsang, eson-omon yana qaytib kelasan. Asta-sekin sen ham mana shu qattiq kun — kambagʻalchilikdan qutulib qolasan! — debdi.

— Amaki, men karvonlar bilan savdo ishiga borar edim-ku, biroq xotinim yolgʻizlikda qiynalib qoladi, — debdi yigit.

— Ey, qiziq odam ekansan, sen xotiningni tashvishini qilma, kelguningcha men oʻzim kelinga qarab turaman, — debdi boy.

Yigit karvonlar bilan ketishga rozi boʻlibdi. Boy savdogarlarga:

— Shu bolani olib keting, xizmatingizni qiladi, — debdi.

Ularga yigitni topshirib, uzoq yoʻlga joʻnatib yuboribdi. Boy bir necha oy kelinga oz-moz qarashib turgan boʻlibdi, keyin mutlaqo yordam bermay qoʻyibdi. Bir kun boy ukasining uyiga kirib kelibdi. Kelin undan:

— Nima boʻldi, jiyaningiz safardan kechikib qoldilar, qachon qaytib keladilar? — deb soʻrabdi.

Shunda, boy bir xoʻrsinib; «Uh» debdi-da:

— Kelin, siz xafa boʻlasiz, deb aytmay yurgan edim, bandalik-da, jiyanim ham dunyodan oʻtibdi, — deb javob beribdi. Kelin bu soʻzni eshitib, dod deb yigʻlab yuboribdi.

— Nega aytmadingiz? Qachon oʻlibdi? — debdi kelin.

— Jiyanimning oʻlganiga uch oyu besh kun boʻldi. Shariat qonuni boʻyicha, ayol erini uch oyu oʻn kun kutadi. Bu muddat oʻtgandan keyin erga tegishi mumkin, — debdi boy.

Kelin uvvos tortib yigʻlab, uyga qaytib ketibdi. Shu kechani yigʻi bilan oʻtkazibdi.

Boy ertalab kelinning oldiga borib:

— Kelin, xafa boʻlmang, yigʻlamang. Oʻlgan uchun hech kim qaygʻirib oʻlgan emas, koʻz yoshidan foyda yoʻq. Menda bir maslahat bor, — debdi.

— Qanday maslahat? — deb soʻrabdi kelin. Boy unga:

— Endi siz erga teging, menga tega qoling, — debdi.

Kelin juda xafa boʻlibdi:

— Hali menga bergan maslahatingiz shumi? Keting, uyimdan yoʻqoling, — debdi.

Boy esa, kelindan koʻz uzmay, unga qoʻlini choʻzib tegishmoqchi boʻlgan ekan, kelin jahl bilan yonida turgan oftobani olib boyning boshiga otibdi.

Boy behush boʻlib yiqilibdi, kelin esa boyni sudrab, koʻchaga olib chiqib tashlabdi.

Bir ozdan soʻng boy oʻziga kelib, boshidan oqqan qonni artib, oʻrnidan turib, uyiga ketibdi. Boy oʻylab turib, oʻz qoshiga ikki odamni chaqiribdi. Ularga pul berib soʻz oʻrgatibdi.

Ularni boy oʻziga «guvoh» qilib olibdi. Keyin boy podshoga borib arz qilibdi:

— Ukamning oʻgʻli bir joyga borib kelay, deb xotinini menga topshirib ketgan edi. Uning xotini yaramas, buzuq odamlarni uyiga yigʻib, har oqshom boʻlmagan ishlar bilan shugʻullanadi. Bir kun men oʻz koʻzim bilan koʻrib, ushlagan paytimda, yaramas odamlar meni urib boshimni yordilar.

— Bu ishga shariat boʻyicha guvohing bormi? — deb soʻrabdi podsho.

— Ha, taqsir, ikki guvohim bor, — debdi boy. Shunda podsho boy bilan birga kelgan kishilarni chaqirib:

— Boyning shu aytgan soʻzlari toʻgʻrimi? — debdi. «Guvohlar» boyning oʻrgatgan soʻzlarini qaytaribdilar.

Podsho:

— Unday boʻlsa, bu ish haqiqat ekan. Borib gunohkor kelinni olib kelinglar! — debdi.

Kelinni podshoning oldiga olib kelishibdi. Podsho gʻazab bilan:

— Ey falokat, nega bunday yomon ishlarni qilding? Senga qattiq jazo beraman! — debdi.

Kelin oʻz arzini tinglashni soʻrabdi. Boshidan oʻtgan voqealarni soʻzlab, boyning tuhmat qilayotganini aytibdi. Podsho yanada gʻazablanib:

— Roʻyisiyoh , sening qilgan ishingga ikki guvoh ham bor. Sening jazong oʻlim, — debdi. Podsho yasovullarini chaqirib:

— Buni yoʻl yoqasidagi chuqurga koʻmib, ustidan tosh toʻking! — debdi. Yasovullar ham xizmatga tayyor boʻlib turgan ekai, kelinni yoʻlning yoqasidagi chuqurga tashlab, ustidan tosh toʻkibdilar. Chuqurni tosh bilan toʻldirib, uni oʻlgan qilib ketib qolibdilar.

Kelin yarim oqshom boʻlganda oʻziga kelib ingrab, yigʻlabdi. Shu kecha koʻchadan karvonlar oʻtayotgan ekan. Karvon boshligʻi yigʻi tovushining chuqurdan chiqayotganini bilib, toshlarni olgan ekan, chuqurdan hamma joyi qonga boʻyalib yotgan ayol chiqibdi. U ayolni koʻtarib, tuyasiga qoʻyibdi, soʻng uyiga olib ketibdi. Bir necha kun uni parvarish qilibdi. Kelinning yaralari tuzalib, oʻz holiga qaytibdi. Boy uning husniga qarasa, u oʻzi yashab turgan qishloqdagi hamma ayollardan chiroyli ekan. Shunda boy kelinga aytibdi:

— Endi siz menga ixtiyoringizni bering, — debdi. Kelin unga:

— Siz meni oʻz qizingiz kabi boqib, parvarish qildingiz. Endi bu soʻzni aytishga qanday yuzingiz chidadi? — debdi.

Boy:

— Sen unday dema! Men seni oʻlimdan qutqarib parvarish qildim, tirik qolding, endi menga xotin boʻl, — debdi. Kelin:

— Mening safarga ketgan erim bor. Qanday qilib sizga xotin boʻlaman? — deb javob beribdi.

Boyning xotini kelinga yomon qaray boshlabdi, rashk qilib kelinga ozor beribdi. Boy boʻlsa unga uylanish orzusi bilan yuraveribdi.

Boyning eshigida bir xizmatkor qul bor ekan. U kelinni koʻrib, oshiq boʻlib qolibdi. Bir kun kelin suvga chiqqanda, xizmatkor unga qoʻl uzatib tegishibdi.

Kelin:

— Huv qoʻling shol boʻlgur, — deb qargʻabdi. Oʻsha kuni kechasi xizmatkorning bir qoʻli shol boʻlib qolibdi. Xizmatkor kelindan oʻch olmoq payiga tushibdi. Bir kun kechasi el yotganda xizmatkor uyning tuynugidan tushibdi. Ichkari kiribdi. Boyning uch yoshli oʻgʻliga pichoq urib uni yarador qilibdi. Pichoqni esa kelinning yostigʻi ostiga qoʻyibdi-da, keyin oʻzi tuynukdan chiqib ketibdi. Bola pichoq zarbidan dodlab yigʻlabdi. Uydagilar turib qarasalar, bola yaralangan, u yoq-buyoqni koʻzdan kechirib, kelinning yostigʻi tagidan qonli pichoqni topib olibdilar.

Boy hayron boʻlib:

— Bu qanday ish? — deb kelindan soʻrabdi. Kelin bu ishdan bexabar ekanini aytibdi. Boy: «Xotinim kelinga rashk qilib tuhmat qilmoqchi boʻlgandir, kelinda gunoh boʻlmasa kerak», deb oʻylabdi-da, kelinga:

— Endi sen bu yerda turma, boshqa biror joyga bor, — deb joʻnatib yuboribdi.

Kelin boyning uyidan chiqib yoʻlga ravona boʻlibdi. U bir joyga borganda odamlar toʻplanib turganini koʻribdi. Podshoning jallodlari bir odamni dorga osmoqchi boʻlib turgan ekanlar.

Kelin borib bir kishidan:

— Bu odamni jallodlar nima uchun dorga osmoqchilar? — deb soʻrabdi:

U kishi:

— Bu oʻgʻrilarning boshligʻi, kim qirq tilla bersa, buni ozod etib yuboradilar, — debdi.

Yana bir kishi:

— Buni tuhmatdan shunday qilyaptilar, — debdi. Kelinning yonida qirq tillasi bor ekan, uni jallodlarga berib, oʻgʻrini oʻlimdan qutqarib olibdi-da, yana yoʻlga ravona boʻlibdi. Oʻgʻri esa, kelinning izidan boraveribdi. Shu vaqt, kelinning oldidan karvon chiqib qolibdi. Orqadan borayotgan oʻgʻri:

— Hoy karvonlar, oʻsha ayolni tutinglar! — deb baqiribdi. Kelin karvonlarga boʻlgan voqeani aytibdi. Karvonlar uning gapiga quloq solmay, ushlab turibdilar.

Oʻgʻri yetib borib:

— Bu ayol mening xizmatkor choʻrim. U mening uyimdan qochib ketayotir, — debdi. Oʻgʻri kelinni karvonlarga sotibdi.

Kelinning arzi-dodiga karvonlar quloq solmay, uni oʻzlari bilan birga olib ketibdilar.

Kelin ketayotib, oʻgʻriga qarab: «Sen pes boʻlgin!» deb qargʻagan ekan, oʻgʻri pes boʻlib qolibdi. Kelin karvonlarning choʻrisi boʻlib ketaveribdi. Karvonlar bir daryoga yetibdilar. Karvonlar kemaga tushib, daryoda ketayotganlarida, qattiq shamol va boʻron boʻlibdi. Kema gʻarq boʻlibdi, karvonlar daryoga choʻkib ketibdilar. Kelin esa, bir taxta pora ustida qolibdi. Daryo uni oqizib qirgʻoqqa chiqarib qoʻyibdi.

Kelin erkak kiyimini kiyib, yoʻlda borayotganida, qirq oʻgʻriga duch kelibdi. Oʻgʻrilar buning erkakmi, ayolmi ekanini bilmay, undan kimligini soʻrabdilar.

Kelin oʻgʻrilarga:

— Otim Hasan, — debdi. Oʻgʻrilardan biri:

— Hasan, Hasan emas, qizga oʻxshaydi, koʻzi qizlarning koʻzidek, oʻzi erkak emas, asli qizdir, — debdi.

Kelin oʻgʻriga qarab:

— He, koʻzing koʻr boʻlsin! — degan ekan, oʻgʻrining koʻzi koʻr boʻlib qolibdi.

U oʻgʻrilar orasidan tezlik bilan qochib, joʻnab ketibdi.

Kelin yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir shaharga yetib boribdi. Qarasa, shaharning darvozasi berk, qulflangan ekan. Kelin shu kecha darvoza oldida yotib qolibdi.

Bu shaharning rasmi shunday ekan: podsho oʻlsa, shaharga kim birinchi boʻlib kirsa, uni podsho qilib koʻtarar ekanlar.

Oʻsha kecha shaharning podshosi oʻlgan ekan. Tongda shahar xalqi yigʻilib, darvozani ochib qarasalar, bir yigit darvozaning oldida turgan emish. Shahar xalqi undan hech narsa soʻramay, uni toʻgʻri podsho saroyiga olib ketibdilar.

Erkakcha kiyingan kelin:

— Voy dod, men nima qildim. Men bir begunoh bechora, faqir boʻlsam, hech kimga zararim tegmasa, hattoki darvozani ham taqillatgan boʻlmasam, qayoqqa olib borasizlar! — debdi.

Olomondan biri:

— Ey gʻarib, sen avval tushunib ol, bu bizning rasmimiz. Biz seni olib borib, podsho qilib koʻtaramiz, — debdi.

Kelin:

— Qayerga borishga makon topolmay sarson boʻlib yurgan bir gʻarib kishi ham podsho boʻladimi? — deb avvalgidan battar yigʻlayveribdi. Odamlar buning soʻziga quloq solmay, koʻshkka olib borib shohona liboslar kiydirib, taxtga mindirib, podsho koʻtaribdilar.

Kelin yurtni soʻray boshlabdi. Bir necha vaqt oʻtgach, bu odil podshoning dongʻi dunyoga ketibdi. U shaharni obod qilibdi, xalqning kamchiligi boʻlsa, uni toʻldiribdi. Hatto oʻzi podsholikdan tashqari vaqtlarda tabiblikni oʻrganib, zoʻr hakim boʻlibdi, ogʻir kasallarni ham tuzatib, elga mashhur boʻlibdi.

Shunday qilib kelin odil podsholigicha tura tursin, endigi soʻzni kelinning sevgan yori — yigitdan eshiting:

Yigitning amakisi — xasis boy oʻz boyligi va davlatidan ajralib, ikki koʻzi koʻr boʻlib qolgan ekan.

Yigit safardan qaytibdi. Koʻr amakisi bilan koʻrishib, yigʻlashib, oʻtgan voqealarni eslashibdi.

Boy jiyaniga:

— Ey uka, sen ketganingdan soʻng ayoling uyiga roʻyisiyohlarni yigʻib, kayfu safo qilib, sharmanda boʻldi. Men buni koʻrib yaramaslarni ushlamoqchi boʻlganimda, ular tosh bilan urib, mening boshimni yordilar. Oxiri kelinii podsho toshboʻron qildirib, oʻldirib yubordi, — debdi. Yigit bu soʻzga ishonib, xotinidan gʻazablanibdi. Boy bir oh tortibdi.

Yigit boyga:

— Biz savdodan qaytib kelayotganimizda bir shaharni koʻrdik. U shaharning podshosi odil ekan. U podsho har bir dardga davo topa olar ekan. Men sizni oʻsha podshoning oldiga olib borayin, balki koʻzingizning ochilishiga yordam berar, — debdi.

Boy bu soʻzni maʼqul koʻrib, amaki va jiyan yoʻlga tushibdilar. Yoʻlda ketib borayotganlarida ularga qoʻli shol boʻlgan xizmatkor uchrabdi, odil podshoni taʼrif qilganlarida: «Men ham boraman», deb birgalashib, yoʻlga ravona boʻlibdi.

Yoʻlda bularga yana bir pes odam qoʻshilibdi. Toʻrt kishi odil podshoning saroyiga yetib boribdilar. Qorovullardan saroyga kirishni soʻrabdilar. Qorovul podshoga xabar beribdi.

— Taqsir, toʻrt kishi sizning oldingizga kelishdi. Sizga aytadigan arzlari bor emish, — debdi. Podsho kirishga ruxsat etibdi. Bular podsho oldiga kirganlarida, kelin hammalarini tanibdi. Lekin bularning hech biri ham uni tanimabdilar.

Podsho:

— Qani, nima arz bilan keldingiz? — debdi. Kelganlarning har biri oʻz dardini bayon qila boshlabdi.

Podsho avval ikki koʻzi koʻr boʻlgan boyning arzini eshitibdi:

— Balki sen bir katta gunoh qilgandirsan, shu sababdan koʻzing koʻr boʻlgandir, — debdi.

Boy:

— Yoʻq, men hech gunoh qilgan emasman, — deb gunohini yashiribdi.

Podsho:

— Yoʻq, toʻgʻrisini ayt, sen katta gunoh qilgansan, buni oʻz boʻyningga olishing kerak! — debdi.

Boy.

— Shohim, men hech qanday gunoh qilgan emasman, — deb yana qaytaribdi.

Podsho gʻazablanib:

— Jallod! — deb chaqiribdi. Boy:

— Toʻxtang, podsho, toʻxtang! Men qilgan gunohlarimni birma-bir aytib beraman, — debdi. U oʻz boshidan kechirgan voqealarni, qilgan gunohlarini, birma-bir soʻzlab beribdi.

Bu soʻzlarni eshitib turgan jiyani qichqirib yuboribdi:

— Boy, laʼnati, sen hali menga doʻst boʻlib, dushmanning ishini qilgan ekansan-da, sen haromi mening xotinimga shunchalik zulm oʻtkazgan ekansan-da! — Yigit oʻzini tutolmay, musht koʻtarib uni urmoqchi boʻlganda, podsho:

— Toʻxtang, yigit, hovliqishning oʻrni yoʻq, oxirini eshitaylik. Mening oldimda shunday beadablik qilsangiz. yasovullarni chaqiraman, oldiga solib kerakli joyga eltib qoʻyadi, — debdi.

Podsho xizmatkorga qarab:

— Sen ham bir gunoh qilganga oʻxshaysan, boʻlmasa, sening qoʻling shunday shol boʻlmas edi. Sen ham toʻgʻrisini ayt! — debdi. Bu ahvolni koʻrgan xizmatkor qoʻrqib, oʻz gunohlarini birma-bir hech qoldirmay aytib beribdi:

Bundan gʻazablangan yigit:

— Podshohim, ruxsat bersangiz, buning boshini tanasidan judo qilay, — debdi.

Podsho:

— Mening yurtimda oʻz gunohini boʻyniga olgan odamga oʻlim yoʻq, — deb oʻldirishga ruxsat bermabdi.

Podsho pes boʻlgan oʻgʻriga qarab:

— Sen nima deysan? — debdi.

— Men uyteshar oʻgʻriman, podsho meni tutdirib dorga osmoqchi boʻlganda, yoʻldan oʻtkinchi bir ayol mening ahvolimni koʻrib rahmi kelib, jallodlarga qirq tilla berib meni oʻlimdan qutqarib qoldi. Men boʻlsam, u ayolga yaxshilik qilish oʻrniga, uning ketidan quvib: «Bu mening choʻrim, qochib ketayotir», deb karvonlarga sotib yubordim. U ayol: «Men senga yaxshilik qildim, sen menga yomonlik qilasanmi?!» deb qancha yalinsa ham, quloq solmadim, noinsoflik qildim. Ayol menga qarab, «pes boʻl!» degan edi, men shu zahoti pes boʻlib qoldim, — debdi. Podsho:

— Gunohingiz maʼlum boʻldi. Kasallaringizni bildim. Endi sizlar mehmonxonaga kirib, damlaringizni olinglar. Lekin bir-biringiz bilan urishmanglar. Kasallaringizdan qutulasizlar, koʻzlaringiz ochiladi, dardlaringizga shifo topasizlar, — debdi.

Ular mehmonxonaga kirib oʻtiribdilar. Yarim kechada podsho yasovul yuborib, yigitni chaqirtiribdi. Yigit xavotir olib:

— Nimaga podsho meni chaqirgan ekan. Podsho endi meni oʻlimga buyuradi, — deb vahimaga tushibdi. Yasovul bilan podshoning oldiga boribdi. Yigit qarasa, oʻz sevgili yori bosh egib salom berib turgan emish.

Kelin yigitga:

— Keling, ey sevgili yorim, bu taxt sizniki boʻlsin, men sizning vafodor yoringizman, — debdi.

Yigit oʻylab qarasa, xotnni podsho boʻlgan ekan. U, oʻz yori bilan quchoqlashib koʻrishibdi. Keyin oʻz boshidan kechirgan voqealarni birma-bir aytib beribdi. Erini podsho qilibdi.

Yigit:

— Senga zulm qilgan gunohkorlarni oʻlimga buyuraylik, — debdi.

Xotini unga:

— Yoʻq, ular bilan teng boʻlish kerak emas, — deb javob beribdi.

Kasalga yoʻliqqan mehmonlar erta bilan turib qarasalar, oʻz dardlariga shifo topgan emishlar. Koʻr: «koʻzim ochildi!» desa, oʻgʻri: «badanimdan peslik aridi!» dermish. Xizmatkor boʻlsa: «qoʻlim yozildi!» deb shodlanar emish.

Mehmonxonaga podsholikdan yasovul kelib:

— Sizlarni podsho chaqiradi, — deb ularni saroyga olib boribdi. Ular qarasalar, taxtda yigit podsho boʻlib oʻtirgan emish. Kelin esa, uning yonida turgan emish. Kelganlarning hushlari boshlaridan uchib ketibdi. Xuddi ustlaridan qaynoq suv quyilgandek boʻlibdi. Boshlarini egib qolibdilar.

Kelin:

— Endi tanidingizlarmi? — debdi.

Ular qoʻrqkanlaridan nima deyishlarmni bilmay, javob qaytarishga ogʻizlari bormay qolibdi.

Kelin:

— Endi bunday qoʻrqib, titrashib turmanglar, mei sizlar bilan teng kelib oʻtirmayman. Sizlar endi oʻz yoʻlingizga ketaveringlar, — deb ularni joʻnatib yuboribdi. Kelin bilan kuyov birgalikda elni soʻrab murod-maqsadlariga yetgan ekanlar.