Qozining makri

Bir podsho bor ekan. Odamlar orasida xasislik bilan nom chiqargan ekan. Uning bir oʻgʻli bor ekan. U otasiga qaraganda birmuncha saxovatli ekan. Bir kun shahzoda bir bechora odamga ozroq oltin hadya qilibdi. Buni podsho bilib qolib, oʻgʻlini tergabdi:

— E, oʻgʻlim, xalqdan pul yigʻish oʻrniga pul berasanmi? Bunday qila bersang dunyo qayerdan toʻplanadi? Sen odamlardan pul yigʻishni oʻrgan, — debdi. Shahzoda otasining bu soʻzini maʼqul, deb podsho huzuridan chiqibdi. Keyin odamlarning hojatini chiqarib yura beribdi. Podsho bir kun oʻgʻlini yoniga chaqirib:

— E, oʻgʻlim, nega sen mening maslahatimni quloqqa olmading? — debdi.

Oʻgʻli:

— Otajon, gapingizni jon-dilim bilan quloqqa olaman-ku, lekin muhtoj odamlar uchragandan keyin rahmim keladi, — deb javob beribdi.

Podsho:

— Sen mening maslahatimni qulogʻingga olmasang, senday oʻgʻil menga kerak emas, — deb oʻgʻlini shahardan haydab yuboribdi, yigit bechora qayerga borishini bilmay, togʻma-togʻ, choʻlma-choʻl yurib, bir shaharga kelibdi. Ertadan kechgacha yurib och qolibdi. Ovqat yeyay desa puli yoʻq ekan. Mardikorlik ham qilolmay, gadoychilik qilishga majbur boʻlibdi. Koʻchama-koʻcha aylanib qaysi eshikka borsa, tilanchilik qilolmay, gadoylarga xos boʻlgan soʻzlarni aytolmay qaytar ekan.

Shom yaqinlashibdi. “Tavakkal” deb bir darvozani taqillatibdi.

Eshikning orqasidan bir qizning: “Kimsiz?” degan tovushi kelibdi.

Yigit: “Men” deb javob beribdi. Qiz eshikni ochib qarabdi. Yigit qizni koʻrib oʻzidan ketib qolibdi. Yigit bir zamon oʻziga kelib qarasa, vayronada yotgan emish, belida yangi belbogʻ emish. Uni yechib qarasa, uch-toʻrtta non, uch-toʻrtta tilla bor emish. Buni koʻrib hayron boʻlibdi. Non bilan tillani oʻsha qiz bergan boʻlsa kerak, deb oʻylabdi. Bu vayrona qizning uyiga yaqin boʻlgani uchun yana qizni koʻrib qolarman, deb ketmasdan yota beribdi.

Yarim kechada shahar qozisi mehmondorchilikdan qaytib kelayotganda qulogʻiga bir ovoz eshitilibdi. Qozi bu yerda nima bor ekan, odam desam odamga oʻxshamaydi, bu yerdan oʻtishim qiyinga oʻxshab qoldi, deb hayron boʻlibdi. Qoʻrqib sekin-sekin oldinga qarab qadam bosibdi. Keyin duo oʻqib, yana dadillik bilan qadamini tezlatibdi. Qozi koʻchaning chetida bir qora narsani koʻrib, esi chiqib ketibdi. Kayfi uchib ketganidan oʻqib turgan duolari ham yodidan chiqib qolibdi. Tong gʻira-shira yorishgach, atrofga qarasa, hech narsa koʻrinmabdi. Soʻngra bir amallab uyiga yetib olibdi. Uyida oʻtirganida ham haligi maydonda eshitgan ovoz qulogʻida jaranglar emish. Haqiqatni bilmoqchi boʻlib, bir xizmatkori bilan vayrona boʻlib yotgan maydonga borib qarasa, unda sochlari oʻsgan, devonasifat bir yigit oʻtirgan emish. Qozi yigitdan:

— Bolam, qayerliksan, bu yerda nima qilib oʻtiribsan? —deb soʻrabdi. Yigit uni eshik ochgan qizning otasi deb gumon qilib odob bilan:

— Men musofirman, bu shaharda hech kimim yoʻq, shu yerda yotibman, — debdi. Qozi:

— Boʻlmasa, menga xizmatkor boʻlib yurasanmi, ovqating ham bemalol boʻladi, vaqti kelsa uylantirib ham qoʻyaman, — debdi.

Yigitning es-hushi eshik ochgan qizda ekan-u: “Uylantirib qoʻymasang ham oʻsha qiz sening qizing boʻlsa, uzoqdan koʻrib yursam mayli” deb, qoziga:

— Xoʻp, sizga xizmatkor boʻlsam yaxshi boʻladi, — debdi. Qozining uyida yurib, kunduzi ishlasa, kechasi uxlamay tong ottirib chiqibdi.

Qozi: “Bu yigitda qanday sir bor ekan”, deb oʻylabdi. Yigitdan:

— Oʻgʻlim, nega kechasi uxlamay tong otguncha yurib chiqasan? — deb soʻrabdi.

Yigit gadoylik qilib yurganda eshik ochgan bir qizga oshiq boʻlib qolganini, oʻshaning xayolida uxlay olmasligini aytib beribdi. Qozi yigitga:

— Oʻgʻlim, hech tashvish tortma. Men bir hiyla bilan senga qizni olib beraman, oʻn kun sabr qil, — debdi. Oʻn kun oʻtibdi. Qozi yigitni bir uyga olib kirib, yangi tikilgan sarpolarni kiygizib boʻlgach, yigitga aytibdi:

— Oʻgʻlim, endi tayyorlab qoʻyilgan otni min, mana bu xatni qoʻlingga ol. Bu xat podsho nomidan sen sevgan qizning otasiga yozilgan.

Podsho boshqa shaharda turadi. Hozir seni shahar darvozasidan chiqarib qoʻyaman. Men bugun qizning otasinikida boʻlaman. Sen shoshilib otni yugurtirib kelasan. Meni tanimagan kishi boʻlib, xatni qoʻlimga berasan, u yogʻini oʻzim bilaman, — debdi.

Qozi yigitni shahar darvozasidan chiqarib qoʻyibdi. Yigit peshin paytida shaharga kirib, dastlabki kelgan kunlarida gadoylik qilib borib, behush boʻlib yiqilgan eshikni taqillatibdi. Qizning otasi yigitning savlatini koʻrib, kayfi uchib ketibdi, darrov uni uyiga olib kiribdi. Qozi yigitni koʻrishi bilanoq:

— Ey, keling, shahzoda, qayerdan shamol uchirdi? — deb yigitni yoniga oʻtqizibdi. Yigit qozining qoʻliga xatni beribdi. Qozi xatni oʻqib:

— Qulluq, shahzoda, qulluq, — debdi, xatni qizning otasiga uzatibdi. Qizning otasi xatni hurmat bilan olib oʻqibdi. Darrov shaharga osh berib, toʻy-tomosha qilibdi, qizni yigitga nikoh qilib beribdi. Yigit qizning yoniga kirish oldida qozi unga:

— Siz mehmonxonada oʻtirib turing, men uyga borib, sizga yaxshi sarpolar olib kelaman, ularni kiyganingizdan keyin, oʻzim fotiha beraman, — deb chiqib ketibdi.

Yigit qozining qilgan ishiga hayron qolib: “Dunyoda bunday yaxshi odamlar bor ekan, qozining bu yaxshiligini sira esdan chiqarmayman, oʻla-oʻlgunimcha xizmatini qilaman”, deb, uni kutib oʻtiribdi. Yarim kechada qozi bir boʻxcha sarpo olib kelib:

— Mana bu dam solingan sarpolarni kiyib qizning oldiga kiring, — debdi. Yigit shoshib-pishib ustidagi yaxshi kiyimlarini yechib qoziga beribdi. Qozi: “Qoʻsha qaringlar!” deb kiyimlarni olib chiqib joʻnabdi. Yigit sarponi kiyay deb boʻxchani ochib qarasa, oʻzining dalvay-dalvay boʻlib ketgan kiyimlari emish.

Yigit badanidan muzdek ter chiqib, mazasi qochibdi. “Nahotki, qozi menga shunday yomonlik qilsa, men qoziga nima qilgan edim”, deb noiloj oʻz kiyimlarini kiyib olibdi.

Qiz uyiga non tilab kelgan gadoy yigitni koʻrib, hayron qolibdi.

— Siz bu yerga qanday qilib kirdingiz? — deb soʻrabdi. Yigit qizga boshidan oʻtganlarni, qozining qilgan ishlarini soʻzlab beribdi.

Qiz ham yigitni birinchi koʻrgandayoq yaxshi koʻrib qolganini aytib, uning kelganiga suyunibdi.

— Parvo qilmang, men sizni qanday qilib topsam ekan? — deb oʻylab yurgan edim, baxtimga oʻzingiz yetib keldingiz, — debdi. Darrov yigitga yaxshi kiyimlar kiygizibdi. Ikkisi xursand boʻlib soʻzlashib oʻtirishibdi. Qiz bu sirni hech kimga bildirmabdi. Qizning otasi ham kuyovni juda hurmat qilibdi.

Kunlardan bir kun qiz yigitga aytibdi: “Men qozini bir laqillatib, kulgi qilib kelay, boshqa odamlar gaplashib kulishib yurar” debdi.

Qiz juda yasanib, pardoz-andoz qilib, paranjisini qiyshiq yopinib, qozining uyiga boribdi. Qozi mehmonxonada oʻtirgan ekan. Kavushini gʻirchillatib, uning oldidan ichkari hovliga oʻtib ketibdi. Qozi: “Yopiray, buning yurishi shunday boʻlsa, oʻzi qanday ekan?” deb oʻylabdi. Shunda qiz ichkaridan qaytib chiqib:

— Assalomu alaykum, qozi pochcha! Men yanglishib ichkari hovliga oʻtib ketibman, —debdi. Qozi shoshilib, hovliqib:

— Vaalaykum assalom, menda nima ishingiz bor, qizim. Qani, beriroq keling, — deb chaqiribdi.

— Qozi pochcha, mening sizga arz-dodim bor edi, — debdi qiz.

— Ayting, bolam, ayta bering, — debdi qozi.

— Men usta Oloviddin yogʻchining qizlari boʻlaman. Otam bilan onam meni juda yaxshi koʻrishadi. Shuning uchun menga koʻp yerdan sovchi kelsa, onam yoki otam: “Qizimning boshi kal, koʻzi koʻr, qulogʻi kar, oyogʻi shol, qoʻli tutmaydi, ishi bitmaydi”, deb meni erga bermaydilar. Sovchi: “Bunday qiz bizga kerak emas”, deb qaytib ketadi. Onam menga hazillashib: “Qizim, seni boshimga yostiq qilaman”, deydilar. Sirtimdan kulsam ham ichimda kuyaman, amakimning bir kal oʻgʻli bor, oʻzi yalqov, irkit, bilishimcha, meni shunga berishmoqchiga oʻxshaydi. Shuning uchun sizga arzga keldim, — debdi.

— Yoshingiz nechada, qizim? —deb soʻrabdi qozi.

— Yoshim oʻn sakkizda, qozi pochcha.

— Bay, bay, bay, men oʻzim otangiz bilan gaplashaman, — debdi qozi.

Qiz:

— Gaplashsangiz gaplashing, taqsir, siz guvoh boʻling, mana koʻzim, yuzim, qoʻlimni koʻring, — deb chachvonini koʻtarib, yuzini qoziga koʻrsatibdi.

Qozi qizning oppoq qoʻllarini, oydek yuzlarini koʻrib, ogʻzi ochilib qolibdi, shoshilib, titrab, qaqshab:

— Qizim, sizning otangiz bilan gaplashmasam boʻlmaydi, albatta gaplashaman, lekin mening ham sizga bir arzim bor, qabul qilsangiz, — debdi.

— Qanday arzingiz bor? — deb soʻrabdi qiz. Qozi aytibdi:

— Men sizning xizmatingizda boʻlsam, qabul qilsangiz.

— Qabul qilaman, lekin uchta shartim bor, — debdi qiz: — birinchi shartim, xotiningizni qoʻyasiz, men kundoshlikni yomon koʻraman, ikkinchidan, uy-joylaringizni hozirgi xotiningizga xat qilib berasiz, uchinchidan, menga atab yaxshi hovli olasiz.

Qozi qizning qoʻygan shartlarini bajarishga rozi boʻlib, qasam ichibdi. Qiz, “Xayr” deb eshikka chiqib ketaturib toʻxtabdi, qayrilib qoziga:

— Tagʻin otamning gapiga uchib, aynib qolmang, — deb kulib qoʻyibdi. Qozi:

— Agar yer yuzining odami guvohlikka oʻtsa ham ishonmayman, hamma aytganlaringizni qilaman, — debdi.

Qozi ichkariga kirishi bilan xotini tagiga koʻrpacha solish uchun oʻrnidan turibdi. Qozi:

— Xotin, xotin, seni qoʻydim, — debdi. Xotini:

— Voy oʻlay, u nima deganingiz? — debdi.

Oʻgʻli ham:

— Ota, sizga nima boʻldi? — debdi. Qozi:

— Onangni qoʻydim, sen ham uqib ol! — debdi.

Shu paytda uydan chiqib ketib, ikkita domlani boshlab kiribdi. Xotinini qoʻygani haqida taloq xatni yozdiribdi. Hovli-joyini xotiniga xat qilib beribdi. Ikkita odam yuborib, usta Oloviddin yogʻchini olib keltiribdi. Usta Oloviddin, “Qozi meni nimaga chaqirdi ekan, qarzga bergan pulini qistasa kerak”, deb qoʻrqib, xayol surib kelibdi. Qozi uni juda izzat qilib, qalin ogʻaynidek kutib olibdi. Oldiga turli mevalar, taomlar qoʻyibdi. Dasturxondan keyin qozi sekin soʻz boshlabdi.

— Usta, mening sizga bir arzim bor, — debdi,

Usta: “Qozi bergan qarzini soʻrab qoladimi?” deb xavotirlanib:

— Taqsir, — debdi, — nima arzingiz boʻlsa bajon-u dil qabul qilaman.

Qozi:

— Meni kuyovlikka qabul qilsangiz, — debdi. Usta hayron qolib:

— Taqsir, meni mazax qilayotibsizmi? Mening qizimni birov maqtagandir. Bunday gapni menga gapirmang. Qizimning boshi kal, oyogʻi shol, koʻzi koʻr, qoʻli tutmaydi, ishi bitmaydi, bir dardi bedavo, xudoning maxluqi, — debdi.

Qozining jahli chiqib: “Nima boʻlsa ham olaman, qizingni bersang berding, boʻlmasa, pulimni ijarasi bilan berasan”, — debdi. Usta rozi boʻlib:

— Taqsir, keyin mendan xafa boʻlmaysiz, — debdi. Qozi juda xursand boʻlib:

— Ish degan bunday boʻladi, mana bu toʻy pulingiz, — debdi. Ustaga besh yuz tilla pul beribdi. Usta qozidan bergan pulini qaytib olmaslik uchun soʻz olibdi. Usta uyiga borib:

— Xotin-xotin, qizimizning taxti boʻlmasa ham baxti bor ekan. Qozi bizga kuyov boʻldi, mana bu qalin puli, — debdi. Besh yuz tillani xotiniga koʻrsatib, boʻlgan voqeani xotiniga aytib beribdi.

Bir necha kundan keyin qozi yurtga osh berib, toʻy qilibdi. Nikoh kechasi qizni ikki kishi zambilda olib kirib qozining roʻparasiga qoʻyibdi. Qozi nima ekanini bilmay hayron boʻlib tursa, zambilda bir narsa qimirlabdi. Qozi oʻrnidan turib: “Bu nima ekan”, deb ochib qarasa, bir majruh qiz yotgan emish, qosh-koʻzi ham bilinmas emish. Qozining kayfi uchib, uydan qochib chiqibdi, ustani chaqirib keltiribdi. “Qizingni olib ket!” debdi. Usta:

— Ha, xushtorlik shundaqami? Men butun aybini aytib berganman. Endi nima qilsangiz qilavering! —debdi. Qozi yalinib-yolvoribdi, olib ketishini soʻrab yana besh yuz tilla berib, qizni uyidan joʻnatibdi. Bu xabar butun shaharga tarqalibdi. Bu voqeani uddaburon qizning otasi eshitib, uyiga kelib hikoya qilib beribdi.

— Qozini bir qiz aldabdi-ya, xoʻp qiziq boʻlibdi, — deb soʻzini tugatibdi u. Qiz otasiga:

— Qozining bizda xusumati bor edimi, ota? —deb soʻrabdi.

Otasi:

— Seni bir soʻratganda bermagan edim, shundan beri menga yomon koʻz bilan qarab kelar edi. Ajab boʻldi, yurt ichida ikki pullik obroʻsi qolmadi, — debdi.

Qiz bu yigitning musofirligi, bu shaharga kelishining sababi, ikkovi bir-birini sevib qolganligi, qozining qilgan makr-u hiylasi, qozining qilmishiga qarshi oʻzining qilgan ishlarini otasiga gapirib beribdi. Otasi:

— Mayli, bolam, seni bersak shunday yigitga berar edik-da, qoʻsha qaringlar, — debdi.

Yigit qiz bilan murod-maqsadiga yetibdi.