Qorasoch pari
Qadim zamonda, Shom mamlakatida bir podshoh bor ekan. Xazinasi haddan tashqari koʻp boʻlsa ham farzandi yoʻqligidan davlati tatimay, doim gʻamgin boʻlib yurar ekan. Saroy odamlari podshohning koʻnglini yupatish uchun tez-tez sayohatga olib chiqib, gʻam-anduhlarini tarqatishga harakat qilar ekanlar. Kunlardan bir kun shoh lashkarlari bilan togʻda kiyik ovlab yurgan ekan, birdan havo bulut boʻlib, chaqmoqlar chaqib, sel quyib yuboribdi. Podshoh oʻz lashkarlari bilan seldan qochib baland togʻ ostidagi gʻorning ichiga kiribdi.
Gʻor ichida goh emaklab, goh tikka yurgan ikki yashar qizchaga podshohning koʻzi tushib, hayron boʻlib, bu qanday voqea, — deb lashkarlariga koʻrsatibdi. Hammasi hayratda qolibdi. Podshoh voqeani bilish uchun bir askariga:
— Xabar ol,— debdi. U askar bolaning orqasidan ichkari kirib, birozdan soʻng yuzlari qonga boʻyalgan, qoʻllari sindirilgan, yarim yalangʻoch, behush boʻlib yotgan yigirma ikki yoshlardagi bir ayolni koʻtarib chiqib, podshohning oldiga qoʻyibdi. Hamma hayajon bilan ayolga tikilibdi.
Behush boʻlib yotgan ayol, birozdan keyin hushiga kelib, asta koʻzini ochib, atrofidagi odamlarni koʻribdi. Podshoh bu voqeaning sababini ayoldan soʻray boshlabdi. Ayol badanining ogʻrigʻiga chidolmasdan ingrab, oʻzi bir choʻponning xotini ekani, choʻpon qaroqchilar tomonidan oʻldirilgani, qaroqchilarga qarshilik koʻrsatganligi uchun shu ahvolga tushirilganligini zoʻrgʻa gapiribdi-da, oxirgi nafasida:
— Qani mening Qorasochim? — debdi. Hech nimani anglay olmay, qora koʻzlarini jovdiratib oʻtirgan qizni qon bilan boʻyalgan bagʻriga bosib, jon beribdi.
Podshoh qizga rahmi kelib, uni ayolning qonli koʻkragidan ajratib olibdi, qoʻliga koʻtarib, shaharga qaytibdi.
Kunlar, oylar, yillar oʻtib, Qorasoch oʻn uch yoshga kirganda, oʻqib turgan maktabini tamomlagach, mashhur olimlardan dars ola boshlabdi. Qorasoch oʻn besh yoshga kiribdi, husnda barkamol, aqlda tengsiz boʻlibdi. Bu mamlakatda unga dars berishga qodir olim qolmabdi. Qorasochning dongʻi, ovozasi boshqa mamlakatlarga ham yoyilib ketibdi.
Qorasoch turli ilm, hunar egasi, husnda, aqlda yagona boʻlib, uning dongʻini eshitganlar pari deb nom qoʻyibdilar.
Endi biz ham ertagimizda uni Qorasoch pari deb ataymiz.
Podshoh mamlakat ishlarini vazir-vuzarolar bilan maslahatlashmasdan oldin Qorasoch pari bilan maslahatlashib, undan olgan fikrini vazir-vuzarolariga aytar ekan. Ular ham Qorasoch parining fikriga qoʻshilar ekanlar.
Kunlardan bir kun Kashmir shahridan bir odam kelibdi, u oʻz sehrgarligi bilan mashhur ekan. Qorasoch pari sehrgarni saroyga chaqirtiribdi: “Sehrning qanday foydasi bor?” — deb undan soʻrabdi.
Sehrgar magʻrurlanib:
— Men oʻz sehrim bilan bir necha odamlarni umrbod it, mushukka aylantirdim, bir necha qishloqlarning alangasini chiqarib, kulini koʻkka sovurdim. Bir necha ajralmas doʻstlarning orasini buzib, bir-biriga dushman qilib qoʻydim,— deb oʻz qilmishlaridan gapirib ketibdi. Qorasoch pari sehrgarga nafrat koʻzi bilan qarab:
— Hayotingizda bir marta boʻlsa ham odamzodga munosib va foydali biror ish qildingizmi? — deb, yana savol beribdi.
Sehrgar Qorasoch parining bergan savoliga mot boʻlib oʻrnidan turib, taʼzim qilib:
— Hayotimda minglab podshoh, beklar bilan suhbatlashgan boʻlsam ham bunday savolni birinchi marta sizdan eshitdim,— deb uzr soʻrabdi.
Qorasoch pari sehrgarlikning sirlarini undan oʻrgana boshlabdi. Oradan uch yil oʻtibdi.
Kunlardan bir kun sehrgar Qorasochga:
— Malikam, men bor ilmimni sizga oʻrgatdim, bundan keyin sizga dars berishga qodir emasman,— deb oʻrta barmogʻidagi uzugini chiqarib, Qorasoch pariga uzatibdi:
— Sizga oʻrgatgan sehr-jodu, tilsimotlarimning hammasi mana shu uzukka bogʻliq. Mana shu uzukni oʻng tomonga burasangiz ovoz keladi va hamma amr-u farmoningizni bajaradi. Agarda chap tomonga burasangiz avvalgi asliga qaytadi. Agar bu uzuk shu vaqtda buralmay yoʻqolsa, bajarilgan ishlar umrbod oʻz holicha qoladi, bordi-yu uzuk shundayligicha yoʻqolsa, sizda butun sehr-jodu, tilsimotlardan asar qolmay, mendan olgan taʼlimotlar bekorga ketadi,— deb Qorasoch parining barmogʻiga uzukni taqib, saroydan chiqib ketibdi.
Qorasoch pari oʻn sakkiz yoshga kiribdi, husniga husn, aqliga aql qoʻshilibdi. Qorasoch parining ovozasi turli mamlakatlarga yoyilib, koʻp xonlar, beklar gʻoyibona oshiq boʻlib, birin-ketin sovchilar yubora boshlabdilar. Yetti iqlim podshosi zoʻrlik bilan boʻlsa ham olaman, deb Qorasoch parining mamlakati ustiga yurish qilibdi.
Bu voqealardan xabardor boʻlgan shahar xalqi vahimaga tushibdi. Chunki Qorasoch pari qaysi birini qabul qilsa ham, qolgan olti podshoh lashkarlari orasida jang boʻlishi, shaharning vayron qilinishi, xalqning qirilishi aniq ekan.
Etti iqlim podshosi yetti noma yozib, oʻz elchisi orqali Qorasoch parining otasiga yuboribdi. Yetti nomada ham “Qorasoch pari meni qabul qilsin, boʻlmasa shaharning kulini koʻkka sovuraman”, deb yozilgan ekan.
Podshoh ketma-ket kelgan nomalarni oʻqib, miyasi qotib, vazir-vuzarolariga bir-bir qarab chiqibdi, ulardan bir ogʻiz soʻz eshitolmaganidan keyin, hamma nomani olib, ichkariga kirib ketibdi. Xatlarni Qorasoch pariga beribdi. Qiz nomalarni birma-bir oʻqib chiqib, birdan xaxolab kulib yuboribdi:
— Ular sizni ziyorat qilgani kelgan mehmonlar boʻlsa-yu, siz ularni kutib olmay, shahar atrofida qoldirib, uyat ish qilibsiz, hali ham boʻlsa ularning hammasini kechqurun saroyga mehmondorchilikka chaqiring, — deb har bir nomaning mazmuniga muvofiq javob yozib, podshohning qoʻliga beribdi:
— Mendan elchilarga salom ayting, bu nomalarning javobini olib borib, podshohlarga topshirsinlar! — debdi. Podshoh nomalarni olib chiqib elchilarga beribdi.
Kechki payt, saroy bezatilgan, hamma yoq shamlar bilan yoritilgan, mehmonxonaga irak gilamlar yozilgan, duxoba koʻrpachalar solingan, momiq yostiqlar qoʻyilgan. Yetti iqlimdan kelgan podshohlar mehmonxonada oʻtirib Qorasoch parining chiqishini kutibdilar.
Qorasoch pari kanizaklari bilan mehmonxonaga kirib, taʼzim bilan:
— Xush kelibsiz, aziz mehmonlar,— deb yuzidan pardasini koʻtaribdi. Uning husni jamoliga koʻzlari tushgan mehmonlarning hushlari boshlaridan uchib, baqa boʻlib qotib qolibdilar.
Orada jimjitlik hukm suribdi. Qorasoch pari mehmonlarga:
— Sizlarning muborak nomalaringizni oʻqib xursand boʻldim. Sizlar har qaysingiz noma yozib, meni oʻzingizga soʻratibsiz. Lekin sizlar koʻpchilik, men yolgʻizman. Bu yerdan chiqqach, hammangiz yigʻilib ahillik bilan maslahat qilib meni bittangizga loyiq topib, noma yuboring, bordi-yu oʻzaro kelisha olmasangiz mening bir shartim bor, shu shartimni kim bajarsa, oʻshani qabul qilaman. Men shartimni maslahatingizdan keyin xabar qilurman,— deb chiqib ketibdi. Mehmonlar ham ketish harakatini koʻribdilar. Qorasoch pari uzuk koʻzini buragan ekan, farmoningizga muntazirmiz, degan ovoz kelibdi.
Qorasoch pari mehmonlarni kuzatish uchun ikki tomonda yuztadan ikki yuzta sher, har bir sher ustida yarogʻ-aslaha taqqan pahlavon hozir boʻlsin, debdi.
— Farmon bajarildi, — degan ovoz kelibdi.
Shahanshohlarning tarvuzlari qoʻltiqlaridan tushib, suvga tushgan nonday boʻkib, oldinma-ketin saroy eshigidan koʻchaga chiqib qarasalar, naʼra tortgan haybatli sherlar ustidagi shijoatli pahlavonlar bir-birlari bilan nayzabozlik mashqini qilayotgan emishlar. Buni koʻrgan podshohlarning kayflari uchib, tumtaraqay boʻlib, saroy ichiga qochib kirib, Qorasoch parining oyogʻiga bosh urib, iltimos qilib:
— Ey malika, biz sizning mehmonlaringizmiz, bizning oʻz mamlakatimizga sogʻ-salomat yetib olishimizga yordam qiling! — debdilar.
Qorasoch pari saroy ichidan koʻchaga chiqishi hamon sher mingan pahlavonlar saf tortib turib, taʼzim qilibdilar. Oldinda Qorasoch pari kanizaklari bilan, keyinda shahanshohlar qoʻrqa-pisa boribdilar. Qorasoch pari ularni kuzatuvchilar orasidan oʻtkazib, xayrlashib saroyga qaytibdi. Shahanshohlar oʻz lashkarlari tomon yoʻl olibdilar.
Tong otgach, podshoh: “Shahanshohlardan xabar olinglar” — deb odam yuboribdi. Borgan kishi shahar atrofida hech kimni koʻrmabdi. Kechagi vahimalarni oʻz koʻzlari bilan koʻrgan shahanshohlar bir-birlariga sezdirmay, kechasining oʻzidayoq quyon boʻlib qochib qolgan ekanlar.
Kundan-kunga Qorasoch pariga beklardan, shahzodalardan toʻxtovsiz sovchilar kelar ekan. Qorasoch pari hech qaysisini qabul qilmay qaytarib yuborar ekan.
Kunlardan bir kun podshoh Qorasoch parining oldiga kirib, koʻz-yoshlarini toʻkib:
— E nuri diydam, jondan aziz farzandim, qarigan chogʻimda menga rahming kelsin, koʻzim tirikligida sening toʻyingni koʻray, orzu-havaslarimga yetay. Hozir shahzodalardan, oʻqimishli kishilardan sovchilar kelyapti, shulardan birini qabul qil, mening soʻzimni yerda qoldirma,— debdi.
Qorasoch pari koʻp oʻylab, bir soʻzlar ekan. U aytibdi:
— Ota, menga uch kun muhlat bering. Podshoh qabul qilib, chiqib ketibdi. Podshoh kelgan sovchilarni saroyda qoldirib, Qorasoch parining javobini kutibdi. Kanizak Qorasoch paridan podshohga maktub keltirib beribdi. Maktubda saroydagi hamma odamlarning Qirqqiz tepaligi yonidagi soyga kelishlarini soʻrabdi. Kechki payt, hamma Qirqqiz tepaligi tomon yoʻl olibdi, baland tepalik tagidagi keng soylik shamlar bilan yoritilgan, gullar bilan bezatilgan ekan. Tepa bagʻridan buloq suvlari shildirab soy tomon oqib turgan, gullar shoxida har xil qumrilar sayrab turgan ekan. Bu yerga kelgan hamma xalq hayratda qolibdi. Kechagina hech narsasi boʻlmagan soy, bugun bogʻi eramga aylanibdi.
Podshoh vazirlarining hech narsaga aqllari yetmay: “Bu tushimiz boʻlsa kerak” deb oʻz-oʻzlariga gapirar emishlar. Shu paytda:
— Ogoh boʻling, ogoh boʻling, — degan ovozlar atrofdan eshitila boshlabdi. Soydagi shamlar birdaniga oʻchib, soy qorongʻulikka aylanibdi. Hamma vahimada qolibdi. Shu payt cholgʻu ovozlari yangrab, unga qizlarning shoʻx qoʻshiqlari joʻr boʻlibdi. Tepaning ustida turgan Qorasoch pari xalqqa taʼzim qilibdi:
— Kimki shu tepa ustiga chiqib, mening qoʻlimdan ushlab pastga tushsa, men oʻsha odamning vafodoriman,— debdi.
Cholgʻular chalinibdi, qizlar oʻyinga tushib, Qorasoch parini taxti bilan koʻtarib olib ketibdilar. Xalq tepa ustiga chiqish uchun oldinma-ketin yuguribdi. Kim tepaga yaqinlashsa, koptokdek orqasiga yumalab tushar emish. Bir yiqilgan odam ikkinchi borishga yuragi betlamas emish.
Endi Qorasoch parining ertagini shu yerda toʻxtatib, ikki ogʻiz soʻzni boshqa tomondan eshiting. Rum podshosi Qorasoch parining ovozasini eshitib, oshiqi beqaror boʻlibdi. Qancha-qancha qoʻshinlar bilan borib jazosini yeb, Qorasoch parini ololmay ikkinchi borishga yuragi betlayolmay, zulmning zoʻri, pulining kuchi bilan Qorasoch parining rasmini chizdirib, xazinaga qoʻyibdi.
Kunlardan bir kuni podshohning oʻn toʻqqiz yashar oʻgʻli shahzoda Qodir oʻz oʻrtogʻi Nodir bilan sayr-tomosha qilib yurib xazinaga kiribdi. Shahzoda Qodir Qorasoch parining rasmini koʻrib, behush boʻlib yiqilibdi. Uni hushiga keltirgach, podshoh:
— Ey nuri diydam, senga nima boʻldi? Menga bayon qil,— debdi.
Shahzoda Qodir asta koʻzini ochib shohga qarab:
— Ey qiblagohim, — debdi Qorasoch parining rasmini koʻrsatib. — Bu malika kim? Qaysi mamlakatda turadi, tezda menga anglating.
Podshoh shahzodani yupatish maqsadida:
— Bu bobolarimizdan meros boʻlib qolgan rasm. Sen oʻtmishdagi rasmga qarab, oʻzingni dardlarga mubtalo qilma, agar sen uylanish orzusiga tushgan boʻlsang, bundan ham chiroyli qizni olib beraman, — deb aldab saroyga olib ketibdi.
Shahzoda Qodirning dardi kundan-kunga zoʻraya beribdi. Keyinchalik saroy ichidagi kishilardan: “Xazinadagi Qorasoch parining rasmi emish, u tilsimot qurgan emish, kimki shu tilsimotni ochsa, oʻshanga tegar emish”, degan soʻzlarni eshitib, shahzoda Qodir podshoh oldiga kirib, Qorasoch parining mamlakatiga borishga, tilsimotni ochishga otasidan ijozat soʻrabdi. Podshoh oʻgʻlining qaytib kelmasligiga, nobud boʻlib ketishiga aqli yetib, ijozat bermabdi. Qodir, shoh ijozat bermasa, oʻz ixtiyori bilan ketishga ont ichibdi. Podshoh noilojlikdan rozi boʻlib, ikki ming qoʻshin toʻplab Qodirni joʻnatmoqchi boʻlibdi. Qodir:
— Menga qoʻshin, yarogʻlarning keragi yoʻq, agar siz, safarga hamrohsiz chiqma desangiz, men bilan birga ketish uchun doʻstim Nodirga ijozat bersangiz, — debdi. Nodir esa shahzoda Qodirni tarbiyalab katta qilgan doya xotinning oʻgʻli ekan. Nodirning otasi oʻqimishli, xalq ichida eʼtiborli boʻlib, Nodir bir yarim yoshlik vaqtida oʻlib ketgan ekan.
Podshoh rozi boʻlibdi, Nodir ziyrak, har kimga maslahat beradigan, boshlagan ishining natijasi qanday boʻlishiga aqli yetadigan bola ekan. Doya xotin Nodirni bagʻriga bosib:
— Mening uch nasihatimni qulogʻingdan chiqarma: birinchi — birovga xiyonat qilma, ikkinchi—birovning dilini ogʻritma, uchinchi —qaysi shaharga borsang, eng avval oʻsha shaharning qariyalari bilan suhbatlashib ish qil! — debdi.
Qodir bilan Nodir safarga chiqibdilar. Ular yoʻl yurib, qirlar oshib, soylar kechib, bir necha kundan keyin Qorasoch parining mamlakatiga yetibdilar. Shahar darvozasidan kirib, Nodirning maslahati bilan shahar chetrogʻidagi Qobil kulol degan odamning uyiga tushibdilar. Qobil kulol oʻz hunari bilan shaharga tanilgan, musofirlikda koʻp yurgan, meh-mondoʻst odam ekan. Kulol yosh yigitlarni ziyofat qilib, ularning kimligini soʻrabdi. Nodir:
— Biz Rum shahridanmiz, musofirlik zahmatini chekib, shaharma-shahar kezib yuramiz. Biz oʻz shahrimizdan chiqqanimizga koʻp vaqtlar boʻldi. Koʻp shaharlarda boʻldik, mana bugun sizning shahringizga kelib, siz bilan suhbatlashish sharafiga noil boʻldik. Bundan keyin qayerga va qaysi shaharga borishimiz aniq emas.
Qobil kulol miyigʻida kulib:
— Odam sayohatga chiqishdan oldin oʻz oldiga bir maqsadni qoʻyadi. Savdo yoʻli bilan mol toʻplash, ilm-hunar orttirish uchun yo boʻlmasa oʻz shahridan norozi boʻlib chiqib ketadi, — debdi.
Nodir Qobil kulolning soʻzini tinglab boʻlib:
— Bizning musofirchilikka chiqishdan maqsadimiz bitta; u ham boʻlsa, odam boʻlish, odamgarchilikni oʻrganishdir,— debdi.
Qobil kulol Nodirdan bu soʻzlarni eshitib, boshqa savollar berishni ortiqcha bilibdi:
— Aziz mehmonlar, haqiqatni gapirdingiz, sizlarning Rum mamlakatingizni bu dunyoning zindoni, deb taʼriflaydilar. U yerda xonlar, beklarning zulmi haddan oshgan, zolimlar aqlli kishilarni dorga osadi, zindonga soladi, deyishadi. Mana bundan oʻn sakkiz yil ilgari xalq ichida obroʻli Zohid donishmand degan kishi podshohning zulmiga norozilik bildirganligi uchun dorga osib oʻldirilgan, uning xotinini oʻz oʻgʻliga oqsoch qilib bergan edi.
Qodir Qobil kuloldan otasi haqidagi soʻzlarni eshitib, Nodirning oldida xijolatdan bosh koʻtarolmay qolibdi. Chunki dorga osib oʻldirilgan Zohid donishmand Nodirning otasi ekan. Qobil kulol mehmonlardagi jiddiy oʻzgarishni sezib, Rum podshosi haqidagi soʻzni toʻxtatibdi:
— Mana bizning mamlakatimizning shohi Qorasoch pari sodda va odil, mamlakat obod, hamma shod-xurram. Uning amri bilan dorlar yoʻq qilingan, zindonlar koʻmdirilgan. Ilm-hunar taraqqiy qilgan.
Baxtimizga Qorasoch pari omon boʻlsin. Oʻziga munosib yor boʻlsin, — deb duo qilib oʻrnidan turibdi.
Nodir ham oʻrnidan turib Qobil kulolni kuzatibdi. Shahzoda Qodir oʻtirgan joyida xafa boʻlib, oʻz otasiga dilida nafrat saqlabdi.
Nodir qaytib kelib shahzoda Qodirga:
— Yuring, shaharni tomosha qilib kelaylik,— debdi.
Har ikkisi koʻchaga chiqibdi. Odamlar toʻda-toʻda boʻlib, kun chiqar tomonga borar ekanlar. Bular ham oʻsha toʻdaga qoʻshilibdilar. Biroz yurib, katta soyga yetibdilar. Mayin shabada rang-barang ochilib turgan gullarning xushboʻy hidlarini keluvchilar dimogʻiga sochar emish. Ogʻir qaygʻularga duchor boʻlgan kishilar bu hidlardan oʻzlarini yengil his qilar ekanlar.
Soyda odam koʻp boʻlishiga qaramay, tiq etgan ovoz eshitilmas emish, hammaning koʻzi tepa tomonda. Qodir bilan Nodir bir chetda odamlar orasidan joy olibdilar. Shu payt tepa ustida yoqimli kuy sadolari yangrabdi. Jimgina mahliyo boʻlib turgan odamlar harakatga kirib koʻz bilan emas, butun vujud bilan tepa tomon talpinibdilar.
Soz chalib, shoʻx kuylarni kuylagan bir toʻda qizlar tepa ustida saf tortibdilar. Ularning huzurida bir toʻda qiz raqs tushibdi. Xalq bularni chapaklar bilan olqishlar ekan, Qorasoch pari qizlar orasida paydo boʻlibdi.
U yuzidan pardasini olib, soydagi odamlarni koʻzdan kechiribdi. Xalq uning husniga qoyil qolibdi. Qodir uning chiroyini koʻrib behush boʻlib yiqilibdi.
Kechki payt. Qobil kulolning hujrasida Nodir va Qodir bir necha kishi bilan suhbatlashib oʻtirar ekanlar. Suhbatdoshlar Nodirning soʻzlarini qiziqib tinglar ekanlar. Ulardan biri Nodirning soʻzini qoʻqqisdan boʻlib:
— Kechirasiz, aziz mehmon, siz chindan ham bizning podshohga oʻgʻil boʻladigan ekansiz. Agar shoh qabul qilsa, men oʻzim sovchilikka borar edim,— debdi.
— Qorasoch parining oʻziga bora qolgin,— debdi boshqa odam.
— Uning oldiga chiqishning hech iloji yoʻq,— debdi.
— Hammaga qiyin boʻlsa ham senga oson; shoti qoʻyib chiqasan-da, — debdi.
Birinchi soʻzlovchining laqabi Shoti ekan. Hamma kulib yuboribdi, Nodir fursatni gʻanimat bilib, gapni boshqa tomonga buribdi.
— Qorasoch pariga keyingi vaqtda taʼlim bergan kishi kim? Shu odam qayerda yashaydi? — deb soʻrabdi.
Hamma jim boʻlib qolibdi, birozdan keyin bir chol Nodirga qarab:
— Mening bilishimcha, eng oxirgi taʼlim bergan Akram donishmand boʻlsalar kerak, u kishi juda qari, hozir koʻchaga chiqmaydilar, hujralarida kitob oʻqib oʻtiradilar.
Nodir choldan donishmandning huzuriga olib borishni iltimos qilibdi.
Kichik hujra. Oʻrtacha jihozlangan bu hujraning eshik tomonida toʻqsondan oshgan, soch-soqollari oqargan nuroniy odam mehmonlarni kutib olibdi. Nodir birinchi kelishda donishmand chol bilan tanishib, suhbatlashib qaytibdi, keyingi gal yolgʻiz kelibdi.
Donishmand Nodirga qarab:
— Ey boʻtam, siz mening oldimga bir umid bilan kelayotgan boʻlsangiz kerak, soʻray bering, qurbim yetsa, javob qaytararman,— debdi. Nodir soʻz boshlabdi:
— Men chin doʻstimga halol xizmat qilish uchun bel bogʻlaganman. Mening bu xizmatim ogʻir va mashaqqatli boʻlgani uchun sizdan yordam soʻrab, maslahatingizni olish umidida keldim.
Donishmand kulimsirab:
— Qorasoch pari toʻgʻrisida boʻlsa kerak,— debdi.
— Karomat qildilar,— deb oʻrnidan turibdi Nodir.
— Bu karomat emas, sizning koʻrinishingizdan har bir narsaga qurbi yetadigan dono, nodir yigit ekanligingiz sezilib turibdi. Men sizga nima ham aytishim mumkin. Qorasoch pari oʻn besh yoshga qadar mendan taʼlim oldi. Mendan keyin u sehrgarlik ilmini oʻrgandi. Uch yildan keyin sehrgarning taʼlim berishga qurbi yetmay qoldi, soʻng gʻoyib boʻldi. Mening fikrimcha, bu tilsimotga bir gʻor orqali yoʻl boʻlsa kerak, gʻorning ogʻzi tepadan chetroqda, soyning ichida boʻlsa kerak.
Nodir donishmanddan bu soʻzlarni eshitib, hujrasiga qaytibdi.
Kundalik odat boʻyicha soyga toʻplangan shahar ahli Qorasoch parini kuzatib, har tomonga tarqalibdi. Nodir esa oʻzini chetga olib, daraxt orqasiga bekinibdi. Quyosh botar paytida soydagi katta gul tagidan bir qiz chiqib, saroy tomon ketibdi. Birozdan keyin qaytib kelib, katta gulni uch marta aylanib koʻzdan gʻoyib boʻlibdi. Nodir ham ketma-ket borib, katta gulni uch marta aylangan ekan, gʻorning ogʻzi ochilibdi. Gʻor ichida qirq zina koʻrinib, qiz hamon pastga tushib ketaveribdi. Qiz koʻzdan gʻoyib boʻlibdi. Nodir ham pastga tushish maqsadida birinchi zinaga qadam qoʻymoqchi ekan, ovozlar eshitilib, alangali oʻtlar yona boshlabdi.
Nodir tezlik bilan oyogʻini zinadan olganda ovoz toʻxtab, oʻt oʻchibdi, birinchi zinaga oyoq qoʻymasdan ikkinchisiga qoʻygan ekan, hech qanday hodisa boʻlmabdi, shunday qilib uchinchisiga qoʻymay, toʻrtinchisiga, beshinchisiga qoʻymay, oltinchisiga qadam qoʻyib gʻorning tagiga tushgan ekan, ikkinchi tarafdan yuqoriga qarab koʻtarilgan zinaga koʻzi tushibdi. U zinaning boshida ikkitadan bahaybat sher hujum qilmoqchiday pastga tikilib turgan emish. Nodir birinchi zinaga qadam qoʻymoqchi ekan, ikki sher birdan harakatga kiribdi. Birinchi zinadan oyogʻini olib, ikkinchi zinaga qoʻymoqchi ekan, sherlarning harakati yana kuchayibdi, undan olib uchinchi zinaga oyogʻini bosgan ekan, sherlarning harakati toʻxtabdi.
Nodir agar ikki zina tashlab uchinchisiga qadam qoʻysa yuqoriga chiqish mumkin ekanligini bilibdi. Shu bilan Nodir ketiga qaytib, Qobil kulolnikida yotib, erta bilan shoh saroyiga borib, tilsimotni ochishga ijozat soʻrabdi. Shoh ijozat beribdi. Jarchi:
— Bugun bir musofir bola tilsimotni ochar emish, tepa ustiga chiqib, Qorasoch parining qoʻlidan ushlab olib tushar emish,— deb shahar xalqiga eshittiribdi. Xalq soy tomon kelibdi. Shoh ham vazirlari bilan yetib kelibdi. Nodir u soydagi katta gul tomon ketibdi.
Xalq jim boʻlib, uning ishini tomosha qilibdi.
Nodir katta gulni uch marta aylanib koʻzdan gʻoyib boʻlgach, xalq juda hayron qolibdi. Baʼzilari “yiqilib tushdi” desalar, baʼzilari “er yutdi” deyishibdi. Nodir kechagi tekshirish tajribasi bilan sherlardan oʻtib, tepa ustiga chiqibdi. Qarasa, tepa ustiga qizil, sariq, koʻk harsang toshlar terilgan ekan, u sariq toshni bosgan ekan tepa tebranib ketibdi. Koʻk toshni bosgan ekan, tepa yonlamasiga larzaga kelibdi. U qadamini qizil tosh ustiga qoʻyganida hech qanday hodisa roʻy bermabdi. Qizil tosh ustidan yurib borayotganda qarshisida katta qulf osigʻliq darvoza paydo boʻlibdi. Uning tepasiga xat yozilgan: “Ey, tilsimotni ochuvchi nodir yigit, shu darvozani ochganda ichkari kirmay, orqangga qaytib saroyga bor, mening uchta savolim bor, agar shu savollarga javob bersang, men seni qabul qilaman”.
Nodir darvoza tomon qadam qoʻyganda, qandaydir bir kuch koʻkragidan itarib yoʻl bermabdi. Nodir bor kuchini toʻplab oʻzini darvoza tomon otibdi. Haligi kuch Nodirni koʻtarib qirrali katta toshga uloqtirib yuboribdi, Nodir yana tosh ustiga tushib, yiqilib ketmaslik uchun toshning qirrasini mahkam ushlagan ekan, darvoza sharaqlab ochilib ketibdi. Nodir biroz nafasini rostlab, tepaning chetiga qarab yuribdi.
Koʻpdan beri hayron boʻlib turgan xaloyiq, ayniqsa, Qobil kulolning doʻstlari toʻxtovsiz koʻz yoshlarini toʻkib, Nodirning paydo boʻlishiga muntazir ekanlar. Toʻsatdan tepa ustida paydo boʻlgan Nodirni koʻrgan xalq xursandligidan qarsak chalib yuboribdi. Nodir tepadan hech qanday toʻsqinlikka uchramay, toʻgʻri soyga tushib podshohning oldiga kelib taʼzim qilibdi.
Podshoh Nodirning peshonasidan oʻpib, jarchilarga shu bugundan boshlab Qorasoch parining toʻyi boshlanganligini xabar qilishga farmon bermoqchi ekan. Nodir shohga qarab:
— E shahanshohi olam, Qorasoch parining uchta savoli bor. Ana shu savolga javob beraman, undan keyin shodlik toʻyiga xabar qilasiz,— debdi.
Shoh ajablanib:
— Boʻlmagan gap, qoʻygan shartining ichida bunisi yoʻq edi-ku, toʻyni boshlay beramiz,— debdi. Nodirning iltimosi bilan podshoh noiloj:
— Mayli,— debdi.
Shaharning atoqli odamlari savol-javobni eshitish uchun saroy tomon yuribdilar. Saroyga odamlar yigʻilgan, shahzoda Qodir bilan Nodir bir chekkada turgan ekan.
Podshoh Nodirga oʻz yonidan joy beribdi. Savolni kutibdilar. Qarasoch pari tarafidan bir qiz kelib, Nodirga bir dona sadaf berib:
— Qorasoch pari sening javobingni kutadi, — debdi. Nodir shohdan sadaf keltirishlarini iltimos qilibdi. Bir quti sadaf keltiribdilar. Nodir qutidagi sadaflarni tekshirib, orasidan xuddi Qorasoch parining chiqargan sadafidan ajratib boʻlmaydigan bir dona sadafni qoʻshib qizga:
— Mana javobi,— deb qaytaribdi. Qiz Qorasoch pariga javobni koʻrsatgan ekan, Qorasoch pari kulib, yana ikkala sadafni qizga beribdi.
— Olib chiqib yigitga ber, javobini bersin,— debdi. Qiz olib kelib yana Nodirga beribdi.
Nodir qutidagi sadaflar orasidan chiroyli bir gavharni olib, sadafga qoʻshib qoʻyib:
— Mana javobi,— deb qaytaribdi. Qiz keltirib Qorasoch parining qoʻliga beribdi. Uchinchi savoliga bir piyoladagi shakarga gavharning maydasini aralashtirib beribdi. Qiz keltirib:
— Javob kutadilar,— debdi. Nodir tekshirib qarasa, shakar bilan gavharning maydasi aralashgan ekan.
Yigit piyolaga sovuq suv quyib, qoshiq bilan kovlab, mana javobi, deb qizga uzatibdi. Qiz Qorasoch pariga olib borib beribdi. Qorasoch pari:
— Balli, Nodir yigitga, mening savollarim tamom, qabul qildim,— debdi. Saroy ichi shodlikka toʻlibdi.
Qorasoch pari xaloyiqqa qarab:
— Bu yigitga bergan birinchi savolimda bir dona sadaf berdim: oʻzimning naslimni bildirib, “Siz kim boʻlasiz” — deb soʻradim. Bu yigit xuddi men bergan sadafga oʻxshagan sadaf bilan javob qaytardi: “Men ham siz kabi oʻqimishli, dono kishining farzandiman”, dedi.
Men ikki sadafni yana qaytarib chiqardim, “Ikkimizning sevgimizdan ham yuqori narsa bormi”, dedim, bu yigit gavhar qoʻshib chiqardi, bu gavhar “Ikkimizning sevgimizdan yuqori narsa farzand”, degani edi.
Uchinchi savolga gavhar maydasi bilan shakarni aralashtirib chiqardim, “Shirinlik erlar uchun, gavhar — ziynat qizlar uchun, shunday bir-biriga munosib yigit-qizni bir-biridan kim ajrata oladi”, deganimda, sovuq suv qoʻshib aralashtirdi-da, “Agar oʻlim ajratmasa, hech narsa ajrata olmaydi”, dedi.
Qorasoch pari kelib Nodirga taʼzim qildi. Nodir podshohga qarab:
— Mening ham Qorasoch paridan ikki talabim bor, agar ijozat bersangiz toʻy oldidan shu talabimni aytsam, shoyad koʻpdan beri istab yurgan maqsadimga erishsam, — dedi. Podshoh Qorasoch pariga qarabdi, pari ruxsat beribdi. Nodir:
— Men otadan yolgʻiz oʻgʻilman; otam, akam, ukam, singlim yoʻq. Qorasoch pari meni bir qorindan tushgan akadek qabul qilsalar. Men tugʻishgan singlimni oʻzlariga munosib kuyovga berib, toʻyni oʻzim boshlasam,— debdi.
Hamma turgan joyida qotib qolib, Qorasoch pariga qarabdi: Qorasoch pari boshini egib oʻylabdi. Soʻngra: “Ey, ogʻir mashaqqatlarni yenggan Nodir yigit, doʻstingga qoʻygan mehr-muhabbatingni men mushtipar singlingga ham bagʻishla,— debdi va xalqqa qarab:
— Bugundan boshlab tugʻishgan akam bor, bundan keyin sehr-jodu menga kerak emas,— deb barmogʻidan uzukni olib sindiribdi. Soydagi gullar, tepadagi turli-tuman narsalar gʻoyib boʻlibdi. Mening izmim akam ixtiyorida, kimni kuyovlikka munosib koʻrsa, qabul qilaman,— debdi.
— Ikkinchi talabim,— deb soʻz boshlabdi Nodir. — Rum podshosining oʻgʻli shahzoda Qodirga singlim Qorasoch parini berishlarini shahanshohdan soʻrayman.
Shoh qabul ishorasini beribdi. Karnaylar chalinibdi, toʻy-tomosha boshlanib ketibdi.
Endi ertagimizni shu yerda toʻxtatib, boshqa mamlakatdagi mish-mish gaplardan boshlaylik. “Bir bola kelib tilsimotni ochganmish, Qorasoch parini olmay, tashlab ketganmish, Qorasoch parining jahli chiqib sehr qiladigan uzukni sindirganmish, alam qilganidan bir musofirga tekkanmish, podshoh nomusga chidolmay saroydan quvganmish”, degan duv-duv gaplar tarqalib, hind podshosiga yetibdi.
Bu gapni eshitgan hind podshosi koʻzi olayib, ranggi boʻzarib, shu kunning oʻzidayoq mingta filga mingta pahlavonni mindirib, ularga qilich-qalqon taqtirib, “Shaharning kulini koʻkka sovuraman, podshohini asir olaman, Qorasoch parini oʻzimga oqsoch qilaman”, deb oʻz pah-lavonlariga bosh boʻlib yoʻlga chiqibdi, shaharga yaqinlashib kelibdi.
Toʻy-tomosha qilib turgan podshoh bundan xabardor boʻlib, dushmanga qarshi otlanibdi.
Hind podshosining shaharga kirishiga bir tosh qolganda Nodir yuzta tuyaga somon ortib, bittadan odam mindirib, dushman tomon yoʻl olibdi. Uzoqdan qatorlab kelayotgan fillar koʻrinibdi. Tuyadagilarga Nodir:
“Oʻt yoqing, karnay chaling!” deb buyruq beribdi, har kim oʻz tuyasidagi somonga oʻt qoʻyibdi va karnay chala boshlabdi. Tutundan yurolmay qolgan fillar karnay ovozini eshitib, orqaga tumtaraqay boʻlib qochibdi. Ustidagilar yiqilib qolibdi. Saksonta pahlavon bilan qolgan xind shohi oʻz mamlakatiga qochib ketibdi. Hind shohi alamiga chidolmay, bir gʻorga kirib, koʻzini yummasdan oʻtirar ekan, bir dogʻuli kampir kelib.
— E podshohim, turing, taxtingizga chiqing, Qorasoch parini men olib kelaman, — debdi.
Podshoh:
— Agar Qorasoch parini menga keltirsang, xazinamning yarmini beraman, — debdi.
— Menga bir katta kema yasab pahlavonlardan yigirma kishini saralab, ularning uch oylik ovqatini gʻamlab, ixtiyorini menga bering,— debdi. Podshoh tezlik bilan kampirning talabini bajarib, uni kuzatibdi. Kampir boshliq yigirma pahlavon bir necha kun suvda suzib, Qorasoch parining daryo labidagi saroyiga yaqinlashibdi.
Kampir:
— Meni shu yerda quruqlikka chiqarib, oʻzlaringiz oʻsha koʻringan qoʻrgʻon tagiga borib, qimirlamasdan, kemadan tushmasdan yotinglar, men: “vaqt gʻanimat” deganimdan keyin, birdaniga qizni ushlab kemani haydab yoʻlga chiqasizlar,— deb ravona boʻlibdi.
Qorasoch pari toʻyining oxirgi kuni, butun xalq xursand, qizlar oʻz parisini kuyovga berish oldidan hammomga olib kelar ekanlar, bular orasida bir juvon goh oʻynab, goh ashula aytib: hammani oʻziga jalb qilib boribdi. Hammom yonida sozandalar, ashulachilar, oʻyinchilar Qorasoch parini ham, shoʻx juvonni ham intizorlik bilan kutibdilar. Lekin ulardan darak boʻlmabdi.
Axiri qizlardan biri ichkariga kirsa, hammomda hech kim yoʻq, suvxonaning orqasi buzilgan, haligi xushchaqchaq juvon hind shohining dogʻuli kampiri ekan, Qorasoch parini oʻgʻirlab ketibdi.
Hind shohining shahrida katta shodlik boshlanibdi. Qorasoch pari bir necha kanizaklar bilan ichkaridan chiqib, chap tomondagi oltin taxtga oʻtiribdi. U podshohga qarab:
— E yer yuzining xoqoni, sizning jufti halolingiz boʻlishdan oldin orzu qilib yurgan niyatimni bajarishingizni soʻrayman. Har ikkimizning umrbod turmushimiz hurmati uchun mamlakatda azob chekuvchi, muhtojlikdan koʻz yoshi toʻkuvchi odam boʻlmasin, qarzdorlarning qarzini kechib, zindondagilarni ozod qilsangiz,— debdi.
Hind shohi hech qarshilik qilmay, shu ondayoq:
— Qarzdorlarning qarzidan voz kechilsin, zindondagilar ozod qilinsin! — deb farmon beribdi.
— Ikkinchidan, necha-necha yuz yillardan beri podshohlarning saroylariga mamlakat fuqarolari kirolmaydi. Toʻyni saroyda qilaylik: shoh-u gado, gʻarib va bechoralarga saroy eshiklari doimo ochiq tursa,— debdi. Shoh buni ham qabul qilibdi.
— Uchinchidan, men hozirga qadar erkak qoʻlini ushlamagan boʻlsam ham, bir odamning nikohiga oʻtganman. Bizning odatimizcha bir odamning nikohida boʻlgan qiz ikkinchi kishining nikohiga oʻtishi uchun oradan qirq kun oʻtishi kerak. Bu muddat men uchun naqadar uzoq, chidab boʻlmaydigan muddat boʻlsa ham, xalqning hurmati uchun chidam bilan kutishga majburman. Shu sababli bu uzoq muddatning qanday oʻtganligini sezmay qolish uchun toʻyni qirq kunga choʻzib, ayshi-ishratlar bilan oʻtkazasiz,— debdi.
Hind shohi bunga ham koʻnibdi.
Qorasoch pari oʻz shartlarini aytib, kanizaklari bilan kelgan tomonga chiqib ketibdi. Qirq kunlik toʻy boshlanibdi. Hind shohining oʻn yetti yoshlik Dilnavoz degan qizi bor ekan, aqlda, husnda kamolga yetgan ekan, u doim Qorasoch pari bilan suhbatda va uning xizmatida ekan.
Toʻy marosimida saroyda boʻlayotgan voqealarni koʻzdan kechirib yurib, har bir narsaga aqli yetgan qiz bir narsaga tushunmabdi, har kuni kechki payt saroyga bir qora chodirga oʻralgan odam kelib, tut daraxti tagida oʻtirar, hech kim bilan soʻzlashmas ekan, oldiga taom qoʻysa yemas, ammo hech narsa talab qilmas ekan, savol bersalar gapirmay, koʻz yoshini toʻkib, chiqib ketar ekan.
Dilnavoz bir kun qora chodirli kishini chetga chaqirib:
— Kimsiz, dunyoning qanday jabr-zulmi sizni bu ahvolga tushirdi, gapiring, men sizning dardingizga koʻmaklashaman,— deb yolvorib soʻrasa ham, qora chodirli odam Dilnavozga tikilib, toʻxtovsiz koʻz yoshlarini toʻkib, bir ogʻiz soʻz demay chiqib ketibdi. Keyinchalik Dilnavoz qora chodirli kishini sevib qolibdi. Kundalik keladigan vaqtidan kechiksa, sabrsizlik bilan kelishini kutar ekan. Dilnavoz kechalari uxlamay, shu odamni oʻylar ekan.
Keyinchalik koʻzlari kirtayib, ranglari siniqib ketibdi. Buni sezgan Qorasoch pari:
— Senga nima boʻldi, singlim? Nimadan kamchiliging bor va qanday musibatlarga tushding? Nega oʻzingni bu qadar oldirib qoʻyding? — deb soʻrabdi. Dilnavoz butun voqeani va qora chodirli kishini chin yurakdan sevib qolganini aytib beribdi. Qorasoch pari uzoq oʻylab:
— Ertaga kelsa, undan shu narsani soʻragin, Rumdan chiqqanda qancha edi, Shomda qancha boʻldi, Hindistonda qancha, shu savolga javob bersa, javobini keltir,— debdi.
Dilnavoz qora chodirli kishini intizorlik bilan kutib turganida u darvoza oldida koʻrinibdi, uni chetga chaqirib, sevib qolganini izhor qilibdi. Qora chodirli odam hech nima demay jim turaveribdi. Oxirida Dilnavoz:
— Dunyoning zahmatlariga bardosh bergan yigit, aytingchi, Rumdan chiqqanda qancha edi, Shomda qancha boʻldi, Hindistonda qancha? — debdi. Qora chodirli odam koʻz yoshlarini toʻkib:
— E malikam, siz meni soʻzlashga majbur qilib, bu shaharda yurishdan mahrum qildingiz. Jabr-u zulmlar, azob-u uqubatlar chekib, oxirida sizning mehri-shafqatingiz tufayli shu shaharda turishga qaror bergan edim. Rumdan chiqqanimda ikkita edi. Shomda uchta boʻldi, Hindistonda bitta. Ammo bu javobning maʼnosi nima ekanini oxirgi nafasimda sizga aytib berishni istar edim. Bir kecha saroyda qolsam, oʻz oʻtmishimni, qora chodirli odam hikoyasini sizga aytib berar edim,— debdi. Dilnavoz uni saroydagi bir uyga yashirib, oʻzi Qorasoch parining oldiga boribdi. Qorasoch pari Dilnavoz kelishi bilan:
— Javob oldingmi,— deb soʻrabdi.
— “Rum shahridan chiqqanda ikkita, Shomda uchta, Hindistonda bitta”, deb javob berdi,— debdi va uni yashirib qoʻyganini aytibdi.
Qorasoch pari hech kimga bildirmay, uy tomon boribdi. Derazadan hovliga qarab turgan qora chodirli kishini koʻribdi. U Nodir ekan.
Qorasoch parining oʻgʻirlanganidan xabardor boʻlgan Nodir ketma-ket yoʻlga chiqqan ekan. Podshoh bir kam qirq kun deganda Qorasoch paridan xat olibdi. Xatda shunday soʻzlar yozilgan ekan: “Ey podshohi olam, ertaga muhlatimiz bitib, ikkimiz murodga yetadigan kun. Sizga juft boʻlganimdan keyin saroydan bir qadam chetga chiqmoq menga munosib emas. Shaharni sayr qilish orzusidaman. Shuning uchun ijozat bersangiz, shu kecha oʻzimning qizlarim bilan shaharni sayr etsam. Mening orzuyimni rad etmasligingizni soʻrayman. Jufti halolingiz boʻlmish Qorasoch pari”.
Podshoh oxirgi jumlani oʻqib: “Mayli, bilganini qilsin,” debdi. Shohning amri bilan “Bu kecha erlardan hech kim koʻchaga chiqmasin”, deb buyruq berilibdi. Otlar egarlangan, qizlar shaylangan holda Qorasoch parini kutar ekanlar. Qorasoch pari qizlarga qarab:
— Hali vaqt erta. Kelinglar, ozgina boʻlsa ham mizgʻib olamiz,— debdi.
Hamma birin-ketin yotib uyquga ketibdi. Qorasoch pari asta turib, Nodirni topib, qizlarning ustidan qulflab, ikki uchqur otga minib, darvozadan chiqib, qir tomon ketibdilar.
Nodir Qorasoch parini bir gʻorga qoʻyib:
— Men borib dogʻuli kampirning ishini toʻgʻrilab kelmasam, keyin bizga shikast yetkazadi,— deb shaharga kiribdi.
Kampirning uyiga kelib, uni ketmon dasta bilan bir urib oʻldirib, koʻylagining ichidan xoda boylab, saroy eshigi oldiga suyab qoʻyib, joʻnab qolibdi.
Shoh erta bilan machitga borayotganida eshigi oldida irjayib turgan kampirni koʻribdi. Shoh kampirga:
— Ey kampir, men sizni xursand qilmaguncha nikoh qildirmayman, boring, uyingizda oʻtiravering, men namozimni oʻqib chiqay, — desa kampir indamay iljayganicha turaveribdi. Podshoh mahramiga:
— Kampirni uyiga eltib qoʻy!— debdi. Mahram kampirning yengidan ushlab:
— Yuring, ona, — degan ekan, kampir chalqanchasiga agʻdarilibdi va koʻylagi ichidan xoda koʻrinib qolibdi. Shoh qoʻrqib, Qorasoch paridan xabar olishga odam yuboribdi. Borib qarasalar, qizlar uydan chiqolmay, arzlarini etolmay, qamalib yotgan emishlar.
Podshoh:
— Orqasidan quvib ushlab kelinsin,— deb buyruq beribdi. Lashkarlar Qorasoch parining orqasidan quvib yetolmay, qidirib topolmay oʻz shaharlariga qaytibdilar.
Shom podshosiga Qorasoch parini dogʻuli kampir olib qochib, hind shohiga topshirgani maʼlum boʻlibdi. Nodir ham yoʻqolibdi. Qodirning qizdan umidi uzilib, koʻkragini zaxga berib yotibdi.
Shom podshosi shahzoda Qodirga biror narsa boʻlib qolsa, Rum shohi: “Qizingni oʻzing qochirib yuborib, mening ikki oʻgʻlimni ataylab oʻldirgansan” deb tuhmat bilan hujum qilishi mumkin, deb vahimaga tushibdi.
Shom podshosi Qodirni oʻz yurtiga qaytishga koʻndiribdi. Qimmatbaho inʼomlar beribdi, yoniga toʻrt pahlavonni qoʻshib Rumga joʻnatibdi.
Qodir Taqirtosh togʻi ustiga chiqayotganida qarshisidan kelayotgan Qorasoch pari bilan Nodirga koʻzi tushib, sevinib ketibdi. Ular quchoqlashib koʻrishibdilar, Rum shahriga borishga qaror qilibdilar. Ular yoʻlda charchab katta chinor tagida dam olibdilar. Qodir bilan Qorasoch pari uyquga ketibdi. Nodirning uyqusi kelmasdan xayol surib yotgan ekan, chinor tepasiga toʻrtta toʻtiqush kelib qoʻnibdi. Ulardan biri: “Buni qara, mehnatni bu qildi-yu, huzurini anovi koʻradi”, debdi. Ikkinchisi: “Bu mayli-ya, shahzodaning otasi bularning kelishini eshitib, oʻgʻlim kelib ichsin, xotini menga qolsin, deb boʻyi yetgan qizlarga zahar ushlatib qoʻyibdi”, debdi. Uchinchisi: “Otasi oʻgʻlim kelsin, minsin, qoʻliga olsin, oʻlsin, xotini menga qolsin, deb zaharlangan ot, qush tayyorlab qoʻyibdi”, debdi. Toʻrtinchisi: “Otasi oʻgʻlim kelsa, chaqsin, oʻlsin, xotini menga qolsin, deb yangi uy qurib katta zaharli chayon tashlab qoʻyibdi”, debdi. Hammasi: “Bizdan keyin gapirganlar tosh boʻlsin”, deb uchib ketibdi.
Qodir bilan Qorasoch pari uyqudan turib, otga minib Rum tomon joʻnabdilar. Bir necha kundan keyin shohning saroyi koʻrinibdi. Asta-sekin karnay-surnay ovozlari eshitilibdi.
— Bu yerda nima boʻlyapti? — deb soʻrabdi Qorasoch pari.
— Otam bizni kutib olyapti,— deb shahzoda maqtanibdi. Shaharga yaqinlashganlarida yasangan qizlar zarhal kosalarda qimiz ushlab:
— Shahzodamiz yoʻl yurib, chanqab kelyaptilar, chanqovlarini qondirsinlar, —debdilar. Shahzoda Qodir olib ichmoqchi ekan:
— Toʻxtang, aka,— deb Nodir shahzodaning qoʻlidan tutibdi, — Hind shohining saroyida Qorasoch parini otga mindirayotganimda bir niyat qilgan edim. Biz sogʻ-salomat yurtimizga borganimizda yoʻlda birin-chi marta qizlar qimiz tutsalar, shuni ichmasdan toʻkib tashlaylik, deb. Ruxsat bering, men toʻkib tashlay,— debdi.
Qorasoch pari Qodirga qarabdi. Qodir uning talabini qaytarib ichmoqchi ekan. Nodir qoʻlidagi qamchini bilan bir urib, qimizni toʻkib yuboribdi. Qodir Nodirdan xafa boʻlib, otga qamchi uribdi. Shahar darvozasiga yaqinlashganida podshoh vazirlari bilan ularni kutib olishga chiqibdi.
Podshohni koʻrgan zamon bular darrov otdan tushib, taʼzim qilibdilar. Shoh Qorasoch parini koʻrgan zamon otdan tusholmay, oʻgʻli bilan koʻrisha olmay turib qolibdi. Vazirlardan biri qimmatbaho anjom, ot va qarchigʻay qush keltirib shahzodaga:
— Shahanshohimizning yoʻl ustidagi sovgʻalarini qabul qilishingizni soʻraymiz,— deb taʼzim qilibdi. Shahzoda Qodir qushni olib otga minmoqchi boʻlganida, Nodir toʻxtatib:
— Ey, shahrimizning ulugʻ zotlari, biz yoʻlda koʻp qiyinchiliklarga uchrab, azoblar chekdik. Ana oʻshanda men bir niyat qilgan edim: shu azob-uqubatlardan qutulib, shahrimizga yetib olsak, shahanshohning birinchi sovgʻalarini xudoyi qilaylik degan edim,— debdi. Vazirning yonidan qilichini olib, ot bilan qushni burdalab, ustiga mayda qum sepib, qimmatbaho buyumlarni koʻmib yuboribdi. Buni koʻrgan podshoh achchigʻi chiqsa ham, Qorasoch pari oldida hech narsa deyolmay, jahl bilan iziga qaytib ketibdi. Qodir, Nodir va Qorasoch pari bilan maxsus tayyorlangan uyga kiribdi. Nodir hushyorlik bilan chayonni kuta beribdi.
Qorasoch pari yolgʻiz oʻzi tush paytida uylarni salqin qilib, qizil gilamlar ustiga duxoba toʻshaklar solib, qora sochlarini oppoq yostiqqa yoyib, ikki qoʻlining panjalarini bir-biriga juftlab, shirin uyquda yotgan ekan. Gilam ustidan yugurib kelayotgan oʻn bir boʻgʻinli chayon amirkon maxsiga yopishib, yuqoriga oʻrmalabdi. Atlas koʻylak ustidan yurib, koʻkrak ustida toʻxtab, nayzalarini chiqarib, zaharini yigʻa boshlabdi. Oʻrmalab koʻylak yoqasidan ichkari kirmoqchi boʻlganida qizning nafasi uni orqasiga qaytaribdi. Chayon yelkadan oʻrmalab miya tomon borayotganda, Nodir uyga kirib, birdan qizning miyasiga oʻrmalab borayotgan chayonga koʻzi tushibdi va chaqqonlik bilan chayonni ikki boʻlib tashlagan ekan, chayonning bir tomchi zahari Qorasoch parining yuziga sachrabdi. Nodir shoshilib, zahar yoyilib ketmasin deb roʻmolcha bilan Qorasoch parining yuzidagi zaharni artib turgan ekan, shahzoda Qodir kirib, turgan joyida qotib qolibdi.
— Men seni doʻstim, oʻz ukam, deb mehr qoʻysam, sen menga xiyonat qilib yurgan ekansan,— debdi. Qorasoch pari choʻchib uygʻonibdi, hech narsa tushunmay hayratda qolibdi.
— Oʻzingning qora iflos nayranglaring bilan meni aldab yurgan ekansan. Otang otamning davlatiga xiyonat qilganidek, sen ham menga xiyonat qilding. Endi sen ham otangning yoniga bor,— deb Nodirni qilich bilan chopib tashlamoqchi boʻlganida Qorasoch pari sakrab turib, shahzodaning qoʻlini ushlab, Nodirga:
— Nima voqea boʻldi? Menga tushuntiring,— debdi.
Nodir Qodirga uzoq tikilib:
— Oʻtiring, akajon, oʻtiring, singlim! Men butun voqeani aytib beray, ehtimol, mening soʻzlarimni eshitib boʻlganingizdan keyin, bir-birimiz bilan soʻzlasha olmasmiz, koʻrisha olmasmiz. Buning uchun sizlarga qilgan gunohimni kechiringlar, sizlarning hurmatlaringizga sazovor boʻladigan birorta xizmat qilolmadim. Voqea bunday:
Biz hind podshosining mamlakatidan chiqib, Shomdan kelayotib katta chinor tagida dam oldik. Siz Qorasoch pari bilan uxladingiz, men uygʻoq edim. Shu chinorga toʻrtta toʻti qush qoʻnib, birisi: “Buni qara, mehnatni bu qildi-yu, huzurini anovi koʻradi”, dedi. Ishonmasangiz tizzamdan u yogʻi tosh boʻlsin. Ikkinchisi aytdi: “Bu ham mayli-ya, otasi zaharli qimiz qilib, qizlar qoʻliga berib qoʻyibdi,oʻgʻlim kelsin, ichsin oʻlsin, xotini menga qolsin deb”; shuning uchun oʻsha qimizlarni toʻkib tashladim. Ishonmasangiz belimdan u yogʻi tosh boʻlsin. Uchinchisi aytdiki: “Otasi zaharlangan ot, anjom, qush yasab qoʻyibdi, oʻgʻlim kelsin, minsin, oʻlsin, xotini menga qolsin, deb”; uni ham chopib oʻldirdim. Ishonmasangiz koʻkragimdan u yogʻi tosh boʻlsin. Toʻrtinchisi: “Otasi yangi imorat solib, chayon tashlab qoʻyibdi, oʻgʻlim kelsin, chaqsin, oʻlsin, xotini menga qolsin deb”. Kechadan beri chayonni poylab yurar edim, mana shu bugun Qorasoch pari uxlab yotgan edi, sochlari ustidan oʻrmalab yurgan ekan, shamshirim bilan chetga olib bir urgan edim, ikki boʻlinib bir tomchi zahari singlimning yuziga sachradi, zahari tarqalib ketmasin, deb roʻmolcha bilan zaharni artib olayotgan edim, siz kelib qoldingiz, — deb ikki boʻlinib yotgan chayonni koʻrsatibdi. Ishonmasangiz tosh boʻlay, deb bor vujudi toshga aylanib qolibdi.
Voqeadan xabardor boʻlgan Qorasoch pari Qodirga:
— Hali sening yuraging shunday qora, shunday yaramasmi, seni deb ogʻir azoblar chekkan, yosh jonidan kechgan, vijdonli doʻstingga sendan kelgan oqibat shumi? Seni zaharlab yoʻq qilmoqchi boʻlgan oʻz otangning changalidan qutqarib qolgan pok yigitning tosh boʻlib yotishini qara! — debdi.
Qodir qilgan ishlariga pushaymon yeb, koʻzlaridan toʻxtovsiz yosh oqizib oʻtirganida Qorasoch pari Qodirga:
— Tur oʻrningdan, mamlakatga jar sol. Hamma hakimlarni chaqir, xazinadagi dunyolarni sarf qil. Nodirni oʻz asliga qaytar. Agar oʻz asliga qaytmas ekan, Qorasoch pari senga harom, oʻz yurtiga ketadi, — debdi.
Shahzoda Qodir butun mamlakatga jar soldiribdi, hech qanday natija bermabdi. Kechasi Qodir uxlab yotar, Qorasoch parining uyqusi kelmas ekan. Shu paytda uyning ikki burchagidan oq va sarigʻ ilon chiqib, bir-biri bilan soʻzlashibdi. Oq ilon sariq ilonga:
— Yer yuzidagi jonivorlar bizga qahr-gʻazab bilan qarab, bizni dushman deydilar, holbuki, oʻzlari bir-birlariga ashaddiy dushmanlik qiladilar. Buni qara, mehnatni qilib-qilib, tosh boʻlib yotibdi. Yana buning tosh boʻlganidan xabar topgan podshoh har soatni gʻanimat bilib, oʻgʻlini oʻldirish uchun payt poylab yuribdi, — debdi. Sariq ilon soʻzga kirib:
— Buni asliga qaytarish mumkin, lekin juda ogʻir. Buning uchun dunyodagi eng zolim odamni topib, shuning qoniga choʻmiltirib, toʻtiqushlar qoʻngan chinorning tagidagi buloqqa shoʻngʻitib olsa, asliga qaytadi, — debdi va ilonlar oʻz inlariga kirib ketibdilar.
Qorasoch pari bu voqeadan Qodirni xabardor qilibdi. Shu payt eshik ochilib, podshoh qoʻlida xanjar ushlagan holda kirib, Qodirga hujum qilibdi. Shahzoda Qodir podshohning oyogʻiga oʻzini tashlab:
— Otajon, axir men sizning farzandingizman-ku, nima gunohim bor, — deb yolvoribdi. Podshohning gʻazabiga gʻazab qoʻshilib, shahzoda Qodirning yuragiga xanjar sanchibdi. Qodirning jonsiz gavdasi gilam ustiga choʻzilibdi. Podshoh vahshiy hayvonlarcha hayqirib, Qorasoch parini bagʻriga bosmoqchi ekan, qiz zaharli hanjarni tortib olib, zolimning koʻksiga uribdi.
Qorasoch pari:
— Dunyoda bundan ham ortiq zolim boʻlmaydi, — deb tosh boʻlib yotgan Nodirni koʻtarib shohning qoniga choʻmiltirib, boshiga qoʻyib:
— Xayr, zulm botqogʻiga botgan shoh saroylari,— deb chinor tomon yoʻl olibdi. Borib chinor tagidagi buloqqa toshni shoʻngʻitgan ekan, Nodir aksa urib oʻz holiga kelibdi. Qorasoch pari xursand boʻlib, Nodirga qarabdi. Nodir hayron boʻlib:
— Akam qani, nega biz bu yerdamiz?— deb soʻrabdi.
Qorasoch pari shahzoda Qodirning otasi qoʻlida halok boʻlganini aytibdi.
Qorasoch pari qarshisida turgan ikki otni koʻrsatib:
— Yuring, otga mining, aziz Nodirim, hamma voqeani oʻz elimda aytib beraman,— debdi. Ular Shom shahri tomon joʻnabdilar.
Bir necha kun yoʻl yurib shaharga kirar ekanlar, karnay-surnaylar ovozi eshitilibdi. Nodir:
— Bu qanday sadolar?— deb Qorasoch paridan soʻrabdi.
— Bu Shom shahrining xalqlari ikki yoshning baxtli hayot boshlashini tabriklayotgan sevinch sadolaridir,— deb javob beribdi Qorasoch pari.
Ikkisi otga qamchi urib, shaharga kirib ketibdi va murod-maqsadiga yetibdi.
