Qirq kuyov

Bir podshohning qirq oʻgʻli bor ekan. Bir kuni podshoh katta oʻgʻlini uylantirmoqchi boʻlibdi. Buni eshitgan boshqa oʻgʻillari, “Bizlarni ham uylantiring, deyishibdi. Podshoh qirqta oʻgʻliga qirqta qizlik odamni qidirtira boshlabdi. Bir necha yillar qidirgandan keyin, oʻz mamlakatidan olti oylik yoʻlda boʻlgan bir podshohning qirqta qizi borligini eshitib, shu podshohning dargohiga bir tuya bilan maston kampirni sovchilikka yuboribdi. Kampir olti oylik yoʻlni ilamon tuya bilan olti kunda bosib boribdi. Podshohning oʻrdasiga kelib, eshik oldini supuribdi. Podshohning xizmatkorlari kampirni ushlab podshohning oldiga olib kirishibdi. Podshoh kampirdan nimaga kelganini soʻrabdi. Kampir:

— Ey podshohim, sizning qirqta qizingiz bor ekan. Shu qizlaringizga sovchilikka keldim, — debdi. Podshoh:

— Haqiqatan, mening qirqta qizim bor. Ularning hammasini tugʻishgan qirqta yigitga beraman, — debdi. Kampir ham oʻz podshohining qirqta oʻgʻli borligini aytibdi. Podshoh:

— Men qizlarimni berishga roziman, lekin bir shartim bor: podshohingiz oʻz mamlakatidan mening mamlakatimgacha boʻlgan olti oylik yoʻlga ariq qazdirib, oʻz suvini mening suvimga qoʻshsin, — debdi.

Maston kampir oʻz mamlakatiga qaytib podshohga:

— Ey, podshohi olam, shu olti oylik yoʻlga ariq qazib, oʻz suvingizni ul podshoh suvlariga qoʻshsangiz, qizlarini berar ekan, — debdi.

Podshoh bu shartga rozi boʻlibdi.

Podshoh shahardagi hamma fuqarolarni yigʻdirib, ariq kovlata boshlabdi. Xalq bir oyda uch-toʻrt toshlik yoʻlgacha ariq kovlabdi. Podshohning oʻgʻillari ariqni tezroq kovlatish uchun navbat bilan mehnat qilayotgan odamlar ustidan xoʻjayinlik qilib turishibdi. Bir qancha odamlar uylaridan, bola-chaqalaridan ajralib, podshohning zulmiga chiday olmay, bu ishdan norozi boʻla boshlashibdi. Bir kun odamlarning: “Podshohning oʻgʻillari xotin olmay ketsin, hammamizni uy-joyimizdan, bola-chaqamizdan judo qildi”, deb gaplashganlarini podshohning kichik oʻgʻli eshitib, ariq kovlayotgan odamlarning hammasiga javob berib yuboribdi. Akalari buni koʻrib, “Bizni xotinsiz qoldirding” deb bir mushtdan urib ketibdi. Kichik ukasi yigʻlab-yigʻlab ariq yonida yotib, uxlab qolibdi. Sahar vaqti bir chol kelib, bolani uygʻotib:

— Ha, oʻgʻlim, nima uchun bu yerda yotibsan? —debdi. Bola boʻlgan voqeani cholga gapirib beribdi. Chol:

— Oʻgʻlim, xafa boʻlma, bu ariqni kovlash qiyin emas. Lekin senga bir nasihatim bor, shuni bajarasan. Kovlagan arigʻingizning bir tomoni yoz, bir tomoni qish boʻladi. Akalaring toʻyga borganda sen oʻzing bormay, pichogʻingni berib yuborgin. Akalaring kelinlarni olib yoʻlning yarmiga kelganda yomgʻir yogʻadi, yomgʻirdan keyin qor yogʻadi, qordan keyin tosh yogʻadi.

Shu vaqtda bir oq uy koʻrinadi. Zinhor-bazinhor shu oq uyga kirishmasin. Tez orada havo ochilib ketadi. Otangga shu gaplarni tayinla, — debdi-da, tayogʻini ot qilib minib, “Koʻzingni yum” debdi. Bir pasdan keyin “och!” debdi. Bola koʻzini yumib ochsa, shu olti oylik yoʻlga ariq kovlanib, ikki podshohning suvi bir-biriga qoʻshilibdi. Chol bolaga yana” koʻzingni yum!” debdi. Bola koʻzini yumibdi. “Koʻzingni och!” debdi. Bola koʻzini ochib qarasa, oʻzini yigʻlab yotib qolgan ariq boʻyida koʻribdi. Chol gʻoyib boʻlibdi. Bola yana ariq boʻyida avvalgiday qilib yotibdi. Ertasi akalari ariq boshiga kelib qarashsa, suv oqib yotibdi, suvning boshi koʻrinmaydi. Akalari bolani uygʻotib otalari oldiga olib borishibdi. Bola otasiga:

— Ariqni men kovlab, ikki suvni bir-biriga qoʻshdim, — debdi.

Podshoh oʻgʻlidan xursand boʻlib, kelinlarni olib kelishga tayyorgarlik koʻrib, bir qancha askarlari bilan joʻnabdi. Bir necha oy yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, suvsiz sahro choʻl yurib, qizlar yashaydigan mamlakatga yetib borishibdi. Podshoh bularning kelayotganini eshitib, yoʻllariga poyandozlar tashlab kutib olish uchun bir qancha askarlari bilan peshvoz chiqibdi. Qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, bir kam qirq yigitga qizlarini nikoh qilibdi. Kichkina kelinni esa pichoqqa nikoh qilishibdi. Yigitlar bir qancha askarlar bilan kelinlarni olib yoʻlga tushibdilar. Bir necha kun yoʻl yurib, yoʻlning yarmiga kelganda yomgʻir yogʻa boshlabdi. Yomgʻirdan keyin qor yogʻa boshlabdi, qordan keyin tosh yogʻa boshlabdi. Shu payt oq ravot koʻrinibdi. Podshohning katta oʻgʻillari shu ravotga kirishga ijozat soʻrabdi. Podshoh: “Ukangizning nasihati bor, kirmangiz” deb ravotga kirishga rozilik bermabdi. Akalari otasini koyib: “Siz bitta oʻgʻlingiz deb bizlarni oʻldirasizmi”, deb quloq solmasdan qoʻrgʻonga kirishibdi. Podshoh ham noiloj orqalaridan kiribdi. Bular hammasi qoʻrgʻonga kirishi bilan havo charaqlab ochilib ketibdi. Qoʻrgʻonning toʻrt burchagidagi toʻrt quduqdan suv otilib chiqib, pastga tushib turibdi, qozonlarda palovlar pishgan, dasturxonlar yozilgan, shirin sharbatlar, turli taomlar qoʻyilgan, koʻrpachalar solingan. Otlar uchun har biriga yakka mixlar qoqilgan, oxurlarga yemlar solingan. Lekin hech kim yoʻq ekan. Ravotga kirgan odamlarning hammasi taomlardan yeb, bu oqshom shu joyda yotibdilar. Ertalab turib, yoʻlga tayyorlanib darvozadan chiqayotganlarida bir ajdarho kelib darvozaning ogʻzini toʻsibdi. Tilga kirib:

— Qani, buning haqini berib ketinglar! — debdi. Podshoh:

— Pul kerakmi, dunyo kerakmi, ot kerakmi? Ol! —debdi. Ajdarho:

— Menga pul ham, dunyo ham kerak emas, kichik oʻgʻlingni bersang boʻladi, boshqa hech narsa olmayman, — debdi. Podshoh xafa boʻlibdi.

Lekin katta oʻgʻillari otalariga:

— Mayli, beraman deb ayting, yoʻl uzoq, borib ololmaydi, — deb podshohni koʻndirishibdi. Podshoh kichik oʻgʻlini ajdarhoga berishga rozi boʻlib joʻnab ketishibdi.

Oʻn kun yoʻl yurganlaridan keyin uzoqdan bir narsaning uchib ketayotganini koʻrishibdi. Uchib ketayotgan narsa tez vaqt ichida yaqinlashibdi. Qarasalar, kichik ukasini ajdarho domiga tortayotgan ekan. Bola podshoh yoniga yaqinlashganda “Ota, olib kelayotgan keliningizni kimga bersangiz bering” deb oʻtib ketibdi-da, ravotning oldida turgan ajdarhoning oldiga boribdi. Ajdarho bola kelishi bilan bolaning beliga ikki marta aylanib betini betiga qoʻyib:

— Bir kunlik umringdan kechasanmi, qirq kunlik umringdan kechasanmi? — debdi. Bola oʻylab turib:

— Qirq kunlik umrimdan kechaman, — debdi.

— Boʻlmasa, falon mamlakatda bir podshohning qizi bor. Shu qizni qirq kun ichida menga keltirib berasan, keltirmasang oʻzingni yeyman, — debdi.

Bola ajdarhodan qirq kunlik javobni olib, yoʻlga ravona boʻlibdi. Bir necha kun yoʻl yurib bir joyga kelsa, yoʻlda juda koʻp chumolilar yurgan emish. Bola ularni bosib oʻta olmay, kechgacha chumolilarning oʻtib boʻlishini kutib oʻtiribdi. Kechqurun chumolilar oʻtib boʻlgandan keyin oxirida chumolilarning podshohi bolaning oldiga kelib:

— Ha, yigit, nima uchun bu yerda oʻtiribsiz?— deb soʻrabdi.

— Men chumolilarni bosmay deb ularning oʻtib ketishini kutib oʻtiribman, — debdi bola. Chumoli:

— Senga rahmat, mabodo biz ham bir kuningga yararmiz, — debdi-da, bolaga bir hovuch somon beribdi. Bola somonni olib, yana bir necha kun yoʻl yurgandan keyin ikkita sherning olishayotgani ustiga borib qolibdi. Qarasa, sherlar bir quyonni ushlab olib, qanday qilib boʻlib yeyishni bilmasdan olishayotgan ekan. Bola sherlardan quyonni soʻrab olib, quyonni yonidagi pichogʻi bilan ikki boʻlib beribdi.

Sherlar:

— Rahmat, odamzod oʻgʻli, shu quyonni boʻlib yeya olmasdan uch kundan beri ovora edik, — deb boladan xursand boʻlib:

— Mana ol, bir kuningga yararmiz, — deb ustlaridagi yunglaridan uzib beribdilar. Bola yana yurib-yurib, kechqurun bir qishloqqa boribdi. Kechasi yotish uchun bir kampirdan joy soʻrabdi. Kampir joy berib:

— Ha, oʻgʻlim, qayerdan kelayotibsan, nima ish qilib yuribsan? — debdi. Bola oldin nimaga kelganini kampirga aytmabdi. Kampir qistagandan keyin podshoh qizini olishga kelganini aytibdi. Kampir xafa boʻlib:

— Oʻgʻlim, bu ishni qoʻy. Juda ogʻir ish, buni bajarish juda qiyin. Yosh yigit ekansan, bekorga oʻlib ketasan. Bir necha qiyin shartlari bor, ularni bajara olmaysan. Mana, qara, yettita yakka mixda yetti ot turibdi. Mana shu yetti otni yetti oʻgʻlim minib yurar edi.

Oʻgʻillarim shu podshohning qizini olamiz deb podshohning shartlarini bajara olmasdan, birin-ketin oʻlib ketishdi. Bir oʻzim shu hovlida qoldim. Qoʻy, oʻgʻlim, podshohning qizidan boshqa qizlar koʻp. Shulardan biriga seni uylantiraman, seni oʻzimga oʻgʻil qilib olaman, — debdi.

Bola kampirga:

— Hay ona, nima boʻlsa ham men shu podshoh qizining shartlarini bajarishga bel bogʻlaganman, shu shartlarni bajarishga majburman, — debdi.

Ertalab, kampirning yigʻlab-yalinishiga qaramay, podshoh dargohiga borib, dovulini chalibdi. Podshohning odamlari kelib, bolani shoh oldiga olib boribdilar.

Podshoh boladan:

— Sen mening qizimni olishga kelgan boʻlsang, uchta shartim bor.

Shu shartlarni bajara olmasang, kallangni olaman. Qoʻy, urinma, yoʻlingdan qolmay ketaver, — debdi. Bola podshohga:

— Shartingizni ayting, bajaraman, — debdi. Podshoh:

— Uchta shartdan biri — qirq qop tariqni yerga septirib beraman, bittalab terib berasan; ikkinchi shartim — otamdan qolgan ikkita boʻrdoqi hoʻkizim bor. Shularning goʻshtini ertalabgacha yeb, suyagini keltirib berasan; uchinchi shartim — darvozaga yaqin joyda otamdan qolgan toʻrt pudlik koʻza yerga koʻmilgan, ogʻzi ochiq, ichida hech narsa yoʻq. Shuning oldidan oʻtib, qaytguninggacha ichida tilla qaynab tursin. Mana shu shartlarimni bajarsang, qizimni beraman, — debdi.

Birinchi shartni bajarish uchun qirq tuyaga qirq qop tariqni orttirib yuborib bir xavar yerga septiribdi. Xizmatchilar bolani qoldirib, oʻzlari qaytibdi. Bola shuncha tariqni qanday terib tamomlash ilojini topa olmay, oʻylay-oʻylay qoʻli bilan tera boshlabdi. Peshingacha yonkap tariq teribdi. Peshin vaqtida, bir joyga oʻtirib, yana oʻylay boshlabdi. Birdan chumolilar bergan somon esiga tushib qolibdi. Yonidagi chaqmogʻini olib chaqib somonni tutatibdi. Somonning tutuni chumolilarning burniga kirib, hamma chumolilar yigʻilib bolaning oldiga kelib:

— Nima xizmat, buyuring, — debdi.

— Ey jonivorlar, mening boshimga mushkul ish tushdi. Mana shu xavarga sepilgan qirq qop tariqni terib beringlar, — debdi.

Bola qopning ogʻzini ochib turibdi, chumolilar tariqni terib qopga sola boshlabdi. Kechgacha qirq qopga tariqni toʻlgʻazib, chumolilar oʻz joylariga ketishibdi. Bola qirq qop tariqni tuyalarga ortib, podshoh oʻrdasiga olib kelibdi. Bolaning bu ishidan hamma xursand boʻlibdi. Ikkinchi kuni, ikkinchi shartni bajarish uchun podshoh otasidan qolgan ikkita novvosni chiqarib:

— Mana shu novvoslarning goʻshtini ertagacha yeb, suyaklarini qopga solib keltirib ber! — debdi.

Bola hoʻkizlarni yetaklab, bir joyga olib borib bogʻlab qoʻyibdi. Kechasi hoʻkizlar yoniga kelib qanday yeb tamomlashni bilmay xafa boʻlib, oʻylab oʻtirib sherlarni eslabdi. Sherlarning yungini tutatibdi. Sherlar “Labbay, xizmatingga tayyormiz” deb bolaning oldiga yetib kelishibdi. Tong otguncha ikki sher ikki hoʻkizning goʻshtini tamomlabdi. Bola suyaklarni qopga toʻldirib saharda podshoh oʻrdasiga kelib: “Qornim ochib ketdi, qani yana yeyishga biror narsa bormi?” deb chaqiribdi. Xizmatkorlar bolani podshoh oldiga olib kiribdi. Bola suyaklarni podshoh oldiga qoʻyibdi. Odamlar buni koʻrib “Bu devmi yoki boshqa biror narsami” deb hayron qolishibdi.

Podshohning buyrugʻi bilan bolaga bir togʻora qatiq bilan sakkizta non keltirib beribdilar. Bolaning haqiqatan qorni och ekan, ana-mana deguncha bir togʻora qatiq bilan sakkizta nonni yeb qoʻyibdi. Podshoh bolaga uchinchi shartni buyuribdi. Malika esa, bu yigitning ikkita shartni bajarganidan juda xursand boʻlib, yoʻliga chiqib turibdi. Yigit podshohning uchinchi shartini qanday bajarishni bilmay, xafa boʻlib, oʻylanib chiqib kelayotsa, podshohning qizi uchrabdi. Qiz qoʻlidagi gavhar uzukni yigitga berib:

— Ey yigit, mana shu uzukni darvoza yonidagi koʻzaning oldidan oʻtayotganingizda uning ichiga tashlang, lekin orqaga qaramay, ketavering. Siz qaytib kelguningizcha tilla qaynab chiqaveradi, — debdi. Yigit uzukni olib ketibdi. Koʻza yoniga borib uzukni tashlab, qiz aytgancha orqasiga qayrilib qaramasdan darvozadan chiqib ketibdi. Podshohning xizmatchilari koʻzadan oltin qaynab chiqqanini koʻrib, yigitning orqasidan borib uni bardor-bardor qilib koʻtarib, podshoh oldiga olib kelishibdi. Xizmatkorlar podshohga:

— Podshohi olam, qizingiz ana shu yigitniki, — deyishibdi.

Podshoh butun shahar xalqini yigʻib, toʻy-u tomoshalar qilib, qizini yigitga nikohlab beribdi. Ajdarhoga bergan vaʼdasi toʻlishiga bir kun qolganda, yigit bir oh tortibdi. Qiz yigitga:

— Ey yigit, nega bunchalik qattiq oh tortasiz? — debdi. Yigit ajdarhoga bergan vaʼdasini qizga aytmasdan:

— Ota-onam esimga tushdi, — debdi. Erta bilan, tong otgandan keyin yigit qizga:

— Meni desang birga ketasan, boʻlmasa ixtiyoring, — debdi. Qiz ham ketishga rozi boʻlibdi. Ikkovi podshohdan javob olib, yoʻlga tushishibdi. Bir qancha yoʻl yurgandan keyin, yigitning juda holi tang boʻlib, rangi qop-qora boʻlib ketaveribdi. Qiz yigitning holini koʻrib:

— Nimaga bunchalik qattiq pakar boʻlib ketyapsiz? — debdi.

Shunda yigit chidamay, oʻzlarining ajdarho oldiga ketayotganlarini aytibdi:

— Tez yetib bormasak, ajdarho ikkovimizni ham yeb qoʻyadi, — debdi. Qiz yigitdan juda xafa boʻlib:

— Ey yigit, nega shu vaqtgacha bu gaplarni menga aytmadingiz, uning iloji qoʻlimizda edi, hali ham kech emas. Endi siz chopib borib otamning kichik hujrasini ochasiz, hujraning ichida bir sandiq bor, sandiqning ichida bir kaptar bor. Shu kaptarning kallasini kesasiz. Tomogʻidan bir qurt chiqadi, qurtni oʻldirasiz. Ana shundagina ajdarho oʻladi, boʻlmasa ikkimizni ham yeydi, — debdi.

Shu gapni aytib boʻlishi bilan ajdarho qizni domiga torta boshlabdi. Yigit esa kuchining boricha podshoh oʻrdasi tomon chopibdi. Oʻrdadan hujraning kalitini topib, hujraning qulfini ochibdi. Hujraning ichiga kirib, tokchada turgan sandiqni ochib, kaptarni ushlay deganda, kaptar uchib ketibdi, yigit darrov hujraning eshigini bekitib qoʻyib, kaptarni zoʻrgʻa ushlab olib, kallasini kesibdi, tomogʻidan qurtni olib oʻldiribdi. Hujradan chiqib oʻrdada turgan otga minib qiz yoniga ketibdi. Yoʻlda kelayotib “Qizga nima boʻldi ekan, ajdarho yutdimi, oʻlikmi, tirikmi” deb oʻylab, xafa boʻlib qiz oldiga kelib qarasa, qiz bilan ajdarhoning orasi uch qadam qolganda ajdarho oʻlibdi. Qiz esa hushidan ketib qolibdi. Yigit yugurib kelib qizni koʻtarib olib oʻtirsa ham hushiga kelmagandan keyin koʻzidan yosh oqib qizning yuziga tomishi bilan, qiz koʻzini ochib, yigitni koʻrib xursand boʻlibdi. Yigit:

— Ajdarho oʻlibdi, jonimiz foydaga qoldi, ajdarhodan qutuldik, ajdarhoning makoni bizga kerak emas, oʻz yurtimizga ketamiz, — debdi.

Bir necha kun yoʻl yurib, otasining mamlakatiga kelibdi. Podshoh oʻgʻlining kelayotganini eshitib xursand boʻlib, kutib olibdi. Qayta boshdan qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy berib murod-maqsadiga yetibdi.