Ovchi, Koʻkcha va Dono

I

Bir zamonda bir ovchi bor ekan. Bir kuni u dalaga chiqibdi, yerga tuzoq qoʻyib, oʻzi bir pana joyda pusib oʻtiribdi. Bir gala kaptar uchib kelib, chinorga qoʻnibdi, yerga tushib donlamoqchi boʻlibdi. Kaptarlar orasida Koʻkcha degan keksa bir kaptar bor ekan. U kaptarlarga qarab «Pastga tushmanglar tuzoq bor, ilinib qolasizlar», debdi.

Kaptarlar Koʻkchaning soʻziga quloq solmay, bitta-bitta uchib tushib donlay boshlabdilar. Oxiri nafslari gʻoliblik qilib toʻr ostiga kiribdilar. Koʻkcha sheriklaridan ajralib qolishni, yolgʻiz yashashni oʻziga ep koʻrmabdi. U ham pastga tushib, toʻr ostiga kiribdi. Ovchi sekin-asta toʻrning ipini tortibdi, hamma kaptar toʻrga ilinibdi.

Koʻkcha sheriklariga qarab:

— Endi bir soʻzim bor, agar xoʻp desangiz, aytayii. Zora-mora qutulsak, — debdi.

Kaptarlar:

— Xoʻp, ayting, avval sizning soʻzingizga kirmay, shu baloga yoʻliqdik, endi nima desangiz shuni qilamiz, — deyishibdi.

Koʻkcha, qarasa, ovchi quvib kelayotgan ekan. Kaptarlar juda baland koʻtarilib, koʻzdan gʻoyib boʻlibdilar.

Koʻkcha endi toʻrdan qutulish yoʻlini izlab turgan ekan, Dono ismli bir sichqon doʻsti yodiga tushib qolibdi va kaptarlarni shu tomonga boshlabdi. Kaptarlar choʻl-biyobonlar ustidan oʻtib, togʻlardan oshibdilar, borib-borib Dononing ini ogʻziga kelib qolibdilar. Koʻkcha Dononi chaqiribdi. Dono chiqib qarasaki, doʻsti Koʻkcha emish. Dono doʻsti Koʻkchaning iltimosi bilan avval Koʻkchaning sheriklarini, keyin oʻzini toʻrdan qutqazibdi. Soʻngra hol-ahvol soʻrabdi. Koʻkcha butun voqeani aytib beribdi.

Dono qadrdon doʻstlarini kutish uchun salqin va xushhavo yerga joy qilibdi, don-dun, noz-neʼmatlarni serob qilibdi.

II

Chinorda oʻtirib hamma voqeani koʻrgan bir qargʻa: «Kaptarlar biror yerga borib tushsa, doniga sherik boʻlarman», degan umid bilan ular orqasidan uchib kelgan ekan. Qargʻa Dononing kaptarlarga bergan yordamini koʻrib, hayron qolibdi. Oʻzicha: «Doʻst yordam berar ekan, men sichqon bilan doʻst boʻlayin», deb oʻylabdi. Soʻngra borib Dononi inidan chaqiribdi. Dono chiqib qarasa, bir qargʻa turgan emish.

Dono eshikda turgan qargʻaga qarab:

— Xoʻsh, keling birodar, — debdi. Qargʻa:

— Men jonivorlarning hech biriga qoʻshilmay, yolgʻiz oʻzim yashab kelaman. Yor-birodarlarim, jonkuyarim yoʻq; jonivorlar hamisha mendan qochishadi. Yolgʻizlik jondan oʻtdi, qiynalib ketdim, oʻylab-oʻylab siz bilan doʻst boʻlishni maʼqul koʻrdim, orzumni qabul qilsangiz deb, umid bilan keldim, — debdi.

Sichqon qargʻaga javoban:

— Durust, lekin siz meni qayerda koʻrsangiz yeysiz, shuning uchun soʻzingizga ishonish qiyin, — degan ekan, qargʻa:

— Toʻgʻri aytasiz, doʻstim, rostini aytsam, qayerda sichqon koʻrsam tutib yer edim. Ammo doʻstlik yaxshi ekan, endi sizga sira zarar yetkazmayman, — deb chinakam vaʼda beribdi.

Dono boʻlsa, qargʻaning soʻziga ishonib, inidan chiqibdi, qarga bilan qoʻl olishib, doʻst boʻlibdi, uni mehmon qilibdi.

Bir kun qargʻa doʻsti Dononi bogʻiga taklif qilibdi. Dono boradigan boʻlibdi. Qargʻa Dononi tumshugʻida olib bormoqchi boʻlibdi, lekin sichqon qiynalmasin, deb uni changalida avaylab olib ketibdi. Bu bogʻ jahonda bor hamma meva daraxtlari bilan bezangan ajoyib joy ekan. Xilma-xil gullar xushboʻy hid sochib, boʻstonni yashnatib turar, shishadek tiniq suvlar shildirab oqib turar ekan. Turli-tuman mevalar pishib, tagiga tushib yotar ekan. Qargʻa Dononi yaxshilab ziyofat qilibdi. Sichqon koʻp xursand boʻlib, bogʻ ichida qargʻa bilan tomosha qilib yuribdi. Buni shu bogʻda yurgan bir toshbaqa koʻrib qolibdi. Ularga havasi kelibdi. Salom berib, ular oldiga boribdi. Hol-ahvollarini, sichqon bilan qargʻa oʻrtasidagi inoqlik, mehribonlik sababini soʻrabdi. Qargʻa toshbaqaga kaptarlar voqeasini aytib beribdi.

Toshbaqaning havasi yana ortibdi. Doʻstlik, birgalikning bahosi yoʻq, deb ular bilan qadrdon doʻst boʻlishga soʻz beribdi. Qargʻa toshbaqani ham koʻp izzat-hurmat bilan ziyofat qilibdi.

III

Bogʻning bir tomonidagi baland tepa bagʻrida bir kiyik yurar ekan? U qargʻa, sichqon va toshbaqaning totuv boʻlib yurishganini koʻrib, qargʻaning makoniga qarab yoʻl olibdi. Ular yaqiniga kelib, soʻz qotibdi Uni hammalari xursandlik bilan kutib olibdilar. Qargʻa kiyikni dasturxonga taklif qilibdi va oʻzaro gaplashib oʻtirishganda kiyik, qargʻa, sichqon, toshbaqaning bir-birlari bilan hamjins boʻlmasalar ham nima uchun bunchalik inoqliklarining sirini bilishga kelganini aytibdi.

Qargʻa boʻlib oʻtgan voqealarni kiyikka birma-bir hikoya qilib beribdi. Soʻngra kiyik ham ular bilan doʻstlik iplarini bogʻlamoqchi boʻlibdi. Doʻstlar qabul qilibdilar. Hammalari boshqatdan oʻrinlaridan turib koʻrishib, hol-ahvol soʻrashib, kiyikni yuqoriga oʻtqazib, unga koʻp iltifot qilibdilar. Shu paytda Dono kaptarlarni xotirlabdi. Qargʻa kaptarlarga bir xat yozib berishni Donodan soʻrabdi. Dono xursand boʻlib xat yozib, uni qargʻaning oʻng oyogʻiga bogʻlabdi. Qargʻaga oq yoʻl tilab, hammalari uni kuzatishibdi. Qargʻa kaptarlarnnng makoniga kelib xatni beribdi. Kaptarlar xatni oʻqib, qargʻa bilan uchib, boqqa kelib qoʻnibdilar. Doʻstlar koʻrishib, soʻrashib, shirin-shirin suhbatlashib oʻtiribdilar.

Bir zamon kiyik, sayr-tomoshaga chiqib ketibdi. Lekin hadeganda kelavermabdi. Doʻstlar xavotir olibdilar. Shunda Koʻkcha qargʻaga qarab:

— Kiyikdan shu choqqacha darak yoʻq, undan xabar olish kerak, — debdi. Qargʻa kiyikni koʻp axtarsa ham topolmabdi. Axiri xafalikdan nima qilarini bilmay, hayron boʻlib kelayotganda, bir yerga koʻzi tushibdi, qarasa, bechora kiyik zolim ovchining qoʻyib ketgan tuzogʻiga oyogʻidan ilinib yotgan emish. Tezda uchib borib, doʻstlarini bu voqeadan xabardor qilibdi. Ular juda xafa boʻlib, bir-birlari bilan maslahat qilibdilar.

Koʻkcha bunday deb maslahat beribdi:

— Qargʻavoy, sen sichqonni changalingda olib bor, sichqon kiyikning tuzogʻini qirqsin.

Bu gap hammaga yoqib tushibdi. Qargʻa sichqonni changaliga olib uchib ketibdi, orqasidan Koʻkcha ham uchibdi. Bularga toshbaqa ergashib qolibdi. Koʻkcha toshbaqaga harchavd bormagin desa ham boʻlmabdi. Qargʻa sichqonni kiyik ilingan joyga oborib qoʻyibdi. Sichqon kiyikning oyogʻidagi tu-zogʻini qirqa boshlabdi. Koʻkcha oʻylab turib:

— Doʻstim Dono, kiyikning oyogʻidagi tuzoqning hammasini qirqma, uch tolasini qoldir. Tagʻin ovchi buni bizdan koʻrib, zarar yetkazadigan boʻlmasin. Ovchi kelgach, kiyik bir zoʻr berib uch tolasini uzib ketaveradi, — debdi.

Dono Koʻkchaning aytganini qilib, uch tola ipini qoldiribdi. Avval qargʻa sichqonni koʻtarib uchibdi. Uning ketidan kaptar uchibdi. Ular boqqa kelib qoʻnishibdi. Qargʻa sichqonni changalidan yerga sekin qoʻyibdi.

Ovchi tuzoqqa ilingan kiyikni koʻrib, yugurib kelgan ekan, kiyik bir intilishdayoq uch tola ipni uzib qochibdi. Ovchi noumid boʻlib, tuzoqni olib ketmoqchi boʻlgan ekan, toshbaqani koʻrib qolib, uni xurjunga solibdi. Kiyik allaqachon qargʻaning bogʻiga yetib kelgan ekan. Doʻstlari qarasalarki, toshbaqa yoʻq zmish. Koʻkcha:

— Men unga harchand bormagin desam, koʻnmagan edi. Bor, qargʻa xabar olib kel! — debdi.

Qargʻa kiyik ilingan joyga borib, qarasa ovchi toshbaqani xurjunga solib, ogʻzini mahkam boʻgʻib ketayotgan emish. Tezda kelib doʻstlariga aytibdi. Koʻkcha yana maslahat beribdi. Doʻstlar Koʻkchaning maslahatini maʼqul topib, shunday qilibdilar: qargʻa sichqonni koʻtarib uchib ketibdi. Kiyik ovchining oldidan choʻloqlanib oʻtaveribdi. Ovchi kiyikni koʻrib xursand boʻlibdi va «Tuzoqdan qochish vaqtida oyogʻi sinib choʻloq boʻlib qolgan ekan, endi uni ushlab olaman», deb kiyikning orqasidan yuguribdi. Kiyik ham oqsoqlanib qochaveribdi. Axiri ovchi juda charchabdi, yelkasidagi xurjunni tashlab, kiyik orqasidan rosa yuguribdi. Qargʻa sichqonni xurjun yaqiniga eltib qoʻyibdi. Sichqon xurjunni teshib, toshbaqani qutqazibdi. Toshbaqa bir katta toshning tagiga kirib berkinibdi. Qargʻa sichqonni boqqa olib borib qoʻyibdi. Soʻngra kiyikning oldiga borib: «Ish bitdi, endi qochaver!» debdi. Kiyik qochib ketibdi. Ovchi kiyikning gardiga ham yetolmay qolibdi. Kiyik bilan kaptar ikkisi qargʻaning bogʻiga borishibdi. Doʻstlar xursand boʻlishib, doʻstlik samarasidan bahramand boʻlib, bogʻda tinch umr kechira boshlabdilar.